PRIMAE FRVGIPAROS fetus mortalibus aegris
dididerunt quondam praeclaro nomine Athenae
et recreauerunt uitam legesque rogarunt ,
et primae dederunt solacia dulcia uitae,
5 cum genuere uirum tali cum corde repertum,
omnia ueridico qui quondam ex ore profudit.
cuius et extincti propter diuina reperta
diuolgata uetus iam ad caelum gloria fertur.
nam cum uidit hic, ad uictum quae flagitat usus,
10 omnia iam ferme mortalibus esse parata,
et, pro quam posset, uitam consistere tutam,
diuitiis homines et honore et laude potentis
affluere atque bona gnatorum excellere fama,
nec minus esse domi cuiquam tamen anxia cordi, [1]
15 atque animi ingratiis uitam uexare sine ulla
pausa atque infestis cogi saeuire querellis,
intellegit ibi uitium uas efficere ipsum,
omniaque illius uitio corrumpier intus,
quae conlata foris et commoda cumque uenirent,
20 partim quod fluxum pertusumque esse uidebat,
ut nulla posset ratione explerier umquam;
partim quod taetro quasi conspurcare sapore
omnia cernebat, quaecumque receperat, intus.
ueridicis igitur purgauit pectora dictis
25 et finem statuit cuppedinis atque timoris
exposuitque bonum summum, quo tendimus omnes,
quid foret, atque uiam monstrauit, tramite paruo
qua possemus ad id recto contendere cursu;
quidue mali foret in rebus mortalibus passim,
30 quod fieret naturali uarieque uolaret
seu casu seu ui, quod sic Natura parasset;
et quibus e portis occurri cuique deceret.
et genus humanum frustra plerumque probauit
uoluere curarum tristis in pectore fluctus.
35 nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis
in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus
interdum, nihilo quae sunt metuenda magis quam
quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura.
hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest
40 non radii solis nec lucida tela diei
discutiant, sed Naturae species ratioque.
quo magis inceptum pergam pertexere dictis.
et quoniam docui mundi mortalia templa
esse et natiuo consistere corpore caelum,
45 et, quaecumque in eo fiunt fierique necessest,
pleraque dissolui, quae restant percipe porro,[2]
47 quandoquidem semel insignem conscendere currum
47a Musarum institui . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .[3]
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48 uentorum existant placentur ut omnia rursum . . .
49 quae fuerint, sint placato conuersa furore;[4]
49a [QVI PROCVRATIONEM DIS ATTRIBVIT
MVNDI, SIBI IBSVM DE DIS IMMORTALIBVS
SOLLICITVDINES CONSTITVERE]
50 cetera quae fieri in terris caeloque tuentur
mortales, pauidis cum pendent mentibus saepe
et faciunt animos humilis formidine diuom
depressosque premunt ad terram, propterea quod
ignorantia causarum conferre deorum
55 cogit ad imperium res et concedere regnum.
quorum operum causas nulla ratione uidere
possunt ac fieri diuino numine rentur.
nam bene qui didicere deos securum agere aeuom,
si tamen interea mirantur qua ratione
60 quaeque geri possint, praesertim rebus in illis
quae supera caput aetheriis cernuntur in oris,
rursus in antiquas referuntur religionis
et dominos acris adsciscunt, omnia posse
quos miseri credunt, ignari quid queat esse,
65 quid nequeat, finita potestas denique cuique
quanam sit rationi atque alte terminus haerens.
quo magis errantes caeca ratione feruntur.
quae nisi respuis ex animo longeque remittis
dis indigna putare alienaque pacis eorum,
70 delibata deum per te tibi numina sancta
saepe oberunt, non quo uiolari summa deum uis
possit, ut ex ira poenas petere inbibat acris,
sed quia tute tibi placida cum pace quietos
constitues magnos irarum uoluere fluctus,
75 nec delubra deum placido cum pectore adibis,
nec de corpore quae sancto simulacra feruntur
in mentes hominum diuinae nuntia formae,
suscipere haec animi tranquilla pace ualebis.
inde uidere licet qualis iam uita sequatur.
80 quam quidem ut a nobis ratio uerissima longe
reiciat, quamquam sunt a me multa profecta,
multa tamen restant et sunt ornanda politis
uersibus: est ratio caeli speciesque tenenda;
sunt tempestates et fulmina clara canenda,
85 quid faciant et qua de causa cumque ferantur—
ne trepides caeli diuisis partibus amens,
unde uolans ignis peruenerit aut in utram se
uerterit hinc partim, quo pacto per loca septa
insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se.
90 quorum operum causas nulla ratione uidere
possunt ac fieri diuino numine rentur.
TV MIHI SVPREMAE praescripta ad candida callis
currenti spatium praemonstra, callida Musa
Calliope, requies hominum diuomque uoluptas,
95 te duce ut insigni capiam cum laude coronam.
95a [DE TONITRV]
principio tonitru quatiuntur caerula caeli,
propterea quia concurrunt sublime uolantes
aetheriae nubes contra pugnantibus uentis.
nec fit enim sonitus caeli de parte serena,
100 uerum, ubicumque magis denso sunt agmine nubes,
[1] cordi=corda (Olivier; Marullus)
[2] dissolui=persolui (Foss)
[3] add after 47: non ego cuncta meis amplecti uersibus opto non mihi si linguae centum sunt oraque centum aerea uox. Reconstructed by Pascucci
[4] furore=favore (MSS)=pavore (Orth)
遙遠的古代,聞名遐邇的雅典最先[1]
將出產穀物的莊稼贈給困苦的人類,
重新發明了生活,制定了城邦的法律;[2]
她最先賜予人生種種甜美的安慰,
5 當一位天賦非凡的人物在此降生,[3]
並曾以雄辯之口揭示萬物的真顏。
由於他與神比肩的發現,雖然人已去,[4]
但昔日的榮耀仍在播散,直達天庭。
當他看見,生存似乎切切索求的[5]
10 所有東西人類幾乎都觸手可及,
生命在其可能的範圍內已安穩無虞,
人們已經擁有充足的財富、榮名、
地位和權勢,也通過孩子光耀了門楣,
然而他們每一位在家中都心神不寧,
15 逆着靈魂的意願,無休無止地折磨
自己的生命,被迫瘋喊痛苦的囈語,
他便意識到,這缺陷源於容器本身。[6]
由於這種缺陷,從外面進來的一切
無論多麼潔凈,都在裡面變污穢——
20 他看見它由於多孔,容易流滲,所以[7]
永遠無法以任何方式裝滿,又發現
它因為自身溢出可憎的味道,無論
盛放任何東西,都會將其污染。
所以,他用揭示真理的箴言來蕩滌
25 人們的心胸,為貪慾和恐懼設立界限,
闡明我們所有人追求的至善為何物,[8]
並指出方向,讓我們能夠沿着窄路,
徑直朝着它前進,沒有絲毫偏離;
他告訴我們,在人類事務中廣泛存在的
30 邪惡皆自然所造(無論視之為巧合
或一種力量),並以各種形態散播,
每人應該從哪扇門衝出,與之對抗;
他還證明,人類總是毫無來由地
在自己胸中翻起憂慮的陰森波浪。
35 正如孩子在一片漆黑里顫抖,害怕[9]
任何動靜,我們在光天化日之下
也經常恐懼,而我們恐懼的對象其實
和孩子黑暗中想象的場景同樣無依據。
所以,要驅走靈魂的這種恐懼和黑暗,
40 不是靠太陽的輪輻和白晝炫目的箭矢,
而是依憑對自然現象和規律的認識。
因此,我更應儘早完成這手中的詩篇。
我已經證明,世界的宮殿是必死之物,[10]
構成天空的物質也有誕生和起始,
45 也已解釋在其中發生和必定發生的
大多數現象,現在請靜聽餘下的部分。
47 因為我此番已經決定登上諸繆斯
47a 顯赫的馬車,[直飛蒼穹,探明風暴的[11]
真實成因,而不像愚人那樣宣稱,
神靈若發怒,便會攪起可怕的狂風;]
48 風力變和緩,就是他們的怒氣已平息;[12]
49 若風暴蕩然無存,則怒火必定全消。
50 我還會破譯凡人在地上和天上見到的[13]
神秘現象,它們經常令心靈因懸疑
而驚怖,讓靈魂由於畏神而自棄尊嚴,
在重壓之下趴伏地面,因為不知曉
事物背後的緣故而只好將一切交給
55 神靈的至高權威,被迫承認其王權。
他們沒辦法理解這些變化的奧秘,
於是便以為,它們皆是神意的傀儡。
有人原本接受了諸神逍遙度日的[14]
正確信念,卻因為不能理解萬事
60 為何如此發生,尤其是無法弄清
頭頂穹宇中諸般天象背後的秘密,
又重新拾起舊日的那些宗教信條,
重新接受嚴酷的主子,卑賤地相信
這些神無所不能,全然不知什麼
65 能發生,什麼不能,因為怎樣的法則
萬物各自有力量的閾值和深嵌的界石。
盲目的推理讓他們愈加偏離了正道。
若不能從靈魂中拋掉並遠遠放逐[15]
這些辱沒神靈、與他們的寧靜全然
70 不符的想法,你就會時常貶損、傷害[16]
他們高貴的神性——不是說你能冒犯
無上的力量,招致憤怒、嚴酷的報復,
而是說他們本來享受着安謐與和平,
你非要認定他們會掀起憤怒的巨浪,
75 也不能以平靜之心接近諸神的聖所,
並在靈魂純然的安寧中吸納那些
從他們神聖的身體逸出,飄進人類
心靈、為神聖形式充任使者的膜像。[17]
你不難想象,這會引向怎樣的一生!
80 為了讓最可靠的理性將它遠遠驅離,
雖然我已經談論過許多話題,仍有
許多在前方等待精緻詩行的裝飾:
天空的法則和形貌需要我們領會;
風暴和炫目的閃電需要吟唱,它們
85 有怎樣的威力,各自的飛馳有何緣由——
以免你在驚惶中失去理智,根據
天空分野來占卜,觀察流火從哪一半[18]
襲來,或者奔向哪一半,怎樣鑽入[19]
封閉的地方,凌虐一番後穿射而出。
90 人們無法理解這些現象的成因,
於是便以為,它們皆是神意的體現。
當我奔向白色的終線,請為我指明[20]
道路,技藝卓絕的繆斯神卡利俄柏,[21]
給凡人安寧、給諸神愉悅的女神,願我
95 在你引領下,贏得榮光無限的冠冕。
首先,雷聲之所以震撼藍色的天穹,[22]
是因為方向相反的風在對抗角力,
迫使飄行於高空的不同雲塊相撞。
因為清澈無雲的天空不會有雷聲,[23]
100 相反,何處聚集的雲層越是濃密,
[1] 評論者對第六卷的關注不如其他五卷,一個重要原因是他們認為在這一卷里,盧克萊修選取的材料缺乏系統性,似乎只是隨機地表現自己對科學話題的興趣。但Jope(1989)反駁了這種傳統看法,他認為第六卷的組織原則並非科學好奇心,而是伊壁鳩魯哲學的核心關切:通過驅逐恐懼達到心靈的超然。與第一卷側重宇宙的生成相反,第六卷的重心是宇宙的毀滅,毀滅的意象貫穿全卷。但盧克萊修的目的不是簡單地喚起讀者的恐懼,而是讓他們以科學的解釋和哲學的態度來反觀以前基於迷信而產生的恐懼。而且,本卷的結構也比較清晰,從自然的毀滅慢慢聚焦到人類的毀滅,即使在描繪自然現象時,盧克萊修也突出了人類整體面臨的威脅。Jope認為,盧克萊修之所以在《物性論》中沒有遵循從自然哲學到倫理哲學的順序,或者由易到難的順序,正是為了服務於宣揚伊壁鳩魯哲學的目的。他先在一二卷中強力破除讀者的既有觀念,整體呈現原子論;然後在中間兩卷勸說讀者擺脫最強烈的兩種情感——死亡恐懼和熱烈的情慾;最後在第五卷和第六卷轉入哲學和科學的沉思。由於盧克萊修的主要用意是讓讀者以理性冷靜的眼光審視宇宙,所以這卷中的不少內容並沒有明顯的伊壁鳩魯學說或者原子論的色彩,而較多地吸收了前蘇格拉底時代哲學家的觀點。1-91行是本卷的序詩,也是第一大部分。其中1-42行讚美了伊壁鳩魯的功績,43-91行概述了本卷的主題。Lienhard(1969)認為,這首序詩的主要特點是將伊壁鳩魯的宗教態度和倫理態度結合起來。
[2] “重新發明了生活”主要指雅典人為生活添加的文化元素,比如宗教儀式、戲劇表演、藝術競賽。“法律”指德拉古(Draco)和梭倫(Solon)等人創製的法律。
[3] 指伊壁鳩魯。
[4] 伊壁鳩魯生於公元前346年,死於公元前270年。
[5] 關於9-11行的思想,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.130)。
[6] “容器”指靈魂,關於這個比喻,參考賀拉斯《書信集》(Epistulae 1.2.54)。
[7] 這裡的措辭讓我們聯想起第三卷1003-1010行對達那俄斯女兒們的描寫。
[8] 對伊壁鳩魯派而言,“至善”(bonum summum)就是愉悅,但伊壁鳩魯區分了追求慾望滿足的低級愉悅與源於超然心境的高級愉悅。
[9] 35-41行也見於第二卷55-61行。
[10] 43-91行是序詩的第二部分。“已經證明”指第五卷91-415行。
[11] 此處原文缺失,為了上下文的連貫,我添上了方括號中的詩句。
[12] 48行和49行之間可能也有少量原文文本缺失。
[13] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,QVI PROCVRATIONEM DIS ATTRIBVIT MVNDI, SIBI IPSVM DE DIS IMMORTALIBVS SOLLICITVDINES CONSTITVERE(將世界管轄權交付神靈的人,是關於不朽神靈的憂懼為他確立了這種管轄權)。這個小標題在抄本中標為49a行。
[14] 58-66行也見於第五卷82-90行。Jope(1989)指出,這幾行揭示了“去神話”態度的重要性。如果不能以科學的眼光看待自然,人很容易重新陷入宗教的泥潭。
[15] 關於68-79行的思想,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.123-4)。
[16] “想法”指柏拉圖、斯多葛派等人關於神的觀點,這些觀點也部分地體現在流行的宗教實踐中。
[17] Bailey(1893)指出,這裡盧克萊修違反了自己的學說,因為他暗示,如果我們不能正確理解神的本質,神就會懲罰我們,只不過懲罰方式不是神話或宗教里的那種嚴酷折磨,而是拒絕與我們交流,拒絕將他們神聖的膜像賜予我們。而在前文,他一直聲稱,神與我們無關,神不干預世界。
[18] 在古羅馬占卜術中,天空被分成十六個“分野”。“哪一半”指相對於占卜者的左或右。
[19] 原文的septa=saepta(限定範圍)。
[20] 92-534行是本卷的第二大部分,盧克萊修分析了一些氣象活動的成因。其中92-159行是第一部分,在簡短呼告繆斯神之後,盧克萊修提出了七種假說來解釋雷聲的性質和成因。
[21] 按照古希臘的傳統,卡利俄柏(Calliope)是掌管史詩的繆斯。
[22] 96-159行是對雷聲的解釋,這是西方古代哲學家最感興趣的自然現象之一,亞里士多德、泰奧弗拉斯托斯(Theophrastus)、伊壁鳩魯(Epistles 2.100)、波希多尼和古羅馬的瓦羅(M. Terentius Varro)都討論過這個問題。其中96-120行是第一種解釋:雷聲是雲的碰撞引發的,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.100)。赫拉克利特、阿那克薩戈拉、芝諾等人都有類似的說法。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE TONITRV(論雷聲)。這個小標題在抄本中標為95a行。
[23] 這個說法不正確,參考賀拉斯《頌詩集》(Carmina 1.34.5-8)。