《物性論》第5卷1301-1457行

et quam falciferos armatum escendere currus.
inde boues Lucas turrito corpore, tetras,
anguimanus, belli docuerunt uolnera Poeni
sufferre et magnas Martis turbare cateruas.
1305 sic alit ex alio peperit Discordia tristis,
horribile humanis quod gentibus esset in armis,
inque dies belli terroribus addidit augmen.
temptarunt etiam tauros in moenere belli,
expertique sues saeuos sunt mittere in hostis.
1310 et ualidos partim prae se misere leones
cum doctoribus armatis saeuisque magistris,
qui moderarier his possent uinclisque tenere—
nequiquam, quoniam permixta caede calentes
turbabant saeui nullo discrimine turmas,
1315 terrificas capitum quatientis undique cristas;
nec poterant equites fremitu perterrita equorum
pectora mulcere et frenis conuertere in hostis.
inritata leae iaciebant corpora saltu
undique, et aduersum uenientibus ora petebant
1320 et nec opinantis a tergo deripiebant
deplexaeque dabant in terram uolnere uictos,
morsibus adfixae ualidis atque unguibus uncis.
iactabantque suos tauri pedibusque terebant,
et latera ac uentres hauribant supter equorum
1325 cornibus, et terram minitanti mente ruebant.
et ualidis socios caedebant dentibus apri,
tela infracta suo tinguentes sanguine saeui,
in se fracta suo tinguentes sanguine tela,
permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.
1330 nam transuersa feros exibant dentis adactus
iumenta aut pedibus uentos erecta petebant,
nequiquam, quoniam ab neruis succisa uideres[1]
concidere atque graui terram consternere casu.
si quos ante domi domitos satis esse putabant,
1335 efferuescere cernebant in rebus agundis
uolneribus clamore fuga terrore tumultu,
nec poterant ullam partem redducere eorum.
diffugiebat enim uarium genus omne ferarum,
ut nunc saepe boues Lucae ferro male mactae
1340 diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.
1341 si fuit ut facerent. sed uix adducor ut ante
1343 quam commune malum fieret foedumque, futurum.
1342 non quierint animo praesentire atque uidere.
1344 et magis id possis factum contendere in omni,
1345 in uariis mundis uaria ratione creatis,
quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.
sed facere id non tam uincendi spe uoluerunt
quam dare quod gemerent, ipsique perire,
qui numero diffidebant armisque uacabant.
1350 nexilis ante fuit uestis quam textile tegmen.
textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,
nec ratione alia possunt tam leuia gigni
insilia ac fusi radii scapique sonantes.[2]
et facere ante uiros lanam Natura coegit
1355 quam muliebre genus—nam longe praestat in arte
et sollertius est multo genus omne uirile—
agricolae donec uitio uertere seueri,
ut muliebribus id manibus concedere uellent
(atque ipsi pariter durum sufferre laborem)
1360 atque opere in duro durarent membra manusque.
at specimen sationis et insitionis origo
ipsa fuit rerum primum Natura creatrix,
arboribus quoniam bacae glandesque caducae
tempestiua dabant pullorum examina supter.
1365 unde etiam libitumst stirpis committere ramis
et noua defodere in terram uirgulta per agros.
inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli
temptabant, fructusque feros mansuescere terram
cernebant indulgendo blandeque colendo.
1370 inque dies magis in montem succedere siluas
cogebant infraque locum concedere cultis,
prata lacus riuos segetes uinetaque laeta
collibus et campis ut haberent, atque olearum
caerula distinguens inter plaga currere posset
1375 per tumulos et conuallis camposque profusa,
ut nunc esse uides uario distincta lepore
omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant
arbustisque tenent felicibus opsita circum.
at liquidas auium uoces imitarier ore
1380 ante fuit multo quam leuia carmina cantu
concelebrare homines possent aurisque iuuare.
et zephyri, caua per calamorum, sibila primum
agrestis docuere cauas inflare cicutas.
inde minutatim dulcis didicere querellas,
1385 tibia quas fundit digitis pulsata canentum,
auia per nemora ac siluas saltusque reperta,
per loca pastorum deserta atque otia dia.
[sic unum quicquid paulatim protrahit aetas
in medium ratioque in luminis erigit oras.]
1390 haec animos ollis mulcebant atque iuuabant
cum satiate cibi: nam tum sunt omnia cordi.[3]
saepe itaque inter se prostrati in gramine molli
propter aquae riuom sub ramis arboris altae.
non magnis opibus iucunde corpora habebant,
1395 praesertim cum tempestas ridebat et anni
tempora pingebant uiridantis floribus herbas.
tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni
consuerant; agrestis enim tum Musa uigebat;
tum caput atque umeros plexis redimire coronis
1400 floribus et foliis Lasciuia laeta mouebat,
atque extra numerum procedere membra mouentes
duriter et duro terram pede pellere matrem.
unde oriebantur risus dulcesque cachinni,
omnia quod noua tum magis haec et mira uigebant.
1405 et uigilantibus hinc aderant solacia somno,
ducere multimodis uoces et flectere cantus
et supera calamos unco percurrere labro.
unde etiam uigiles nunc haec, accepta tuentur
et numerum seruare genus didicere, neque hilo[4]
1410 maiore interea capiunt dulcedine fructum
quam siluestre genus capiebat terrigenarum.
nam quod adest praesto, nisi quid cognouimus ante
suauius, in primis placet et pollere uidetur;
posteriorque fere melior res illa reperta
1415 perdit et immutat sensus ad pristina quaeque.
sic odium coepit glandis; sic illa relicta
strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta;
pellis item cecidit uestis contempta ferina,
quam reor inuidia tali tunc esse repertam,
1420 ut letum insidiis qui gessit primus obiret,
et tamen inter eos distractam sanguine multo
disperiise neque in fructum conuertere quisse.
tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura, curis
exercent hominum uitam belloque fatigant.
1425 quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.
frigus enim nudos sine pellibus excruciabat
terrigenas; at nos nil laedit ueste carere
purpurea atque auro signisque ingentibus apta,
dum plebeia tamen sit, quae defendere possit.
1430 ergo hominum genus incassum frustraque laborat
semper et in curis consumit inanibus aeuom,
nimirum quia non cognouit quae sit habendi
finis et omnino quoad crescat uera uoluptas.
idque minutatim uitam prouexit in altum
1435 et belli magnos commouit funditus aestus.
at uigiles mundi magnum uersatile templum,
sol et luna, suo lustrantes lumine circum
perdocuere homines annorum tempora uerti
et certa ratione geri rem atque ordine certo.
1440 iam ualidis saepti degebant turribus aeuom,
et diuisa colebatur discretaque tellus,
tum mare ueliuolis florebat nauibus pontus,[5]
auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,
carminibus cum res gestas coepere poetae
1445 tradere: nec multo prius sunt elementa reperta.
propterea quid sit prius actum respicere aetas
nostra nequit, nisi qua ratio uestigia monstrat.
nauigia atque agri culturas moenia leges
arma uias uestes et cetera de genere horum,
1450 praemia, delicias quoque uitae funditus omnis,
carmina picturas et daedala signa polire
usus et impigrae simul experientia mentis
paulatim docuit pedetemptim progredientis.
sic unum quicquid paulatim protrahit aetas
1455 in medium ratioque in luminis erigit oras:
namque alid ex alio clarescere corde uidebant,
artibus ad summum donec uenere cacumen.

[1] ab neruis=a pernis (Housman)
[2] insilia=insubula (Foss)
[3] omnia=omina (Orth)
[4] genus=modis (Meurig-Davies)
[5] tum mare ueliuolis florebat nauibus pontus=tum uada ueliuolis florebant nauibus ponti (Foss)=iam mari’ ueliuolis florebat nauibus/puppibus pontus (Housman)

更晚兵車才裝上鏟刀這樣的武器。[1]
再後來,布匿人最先教會身軀高聳、
鼻如長蛇、面目可怖的大象忍受[2]
戰鬥的創傷,攪亂敵軍雄壯的陣列。
1305 陰森的不和女神便如此誕出、養大
一個又一個“孩子”,恐嚇武裝的各族,
每日都為戰爭添加可怕的新發明。
人們也曾經嘗試讓公牛參加戰鬥,[3]
或者引誘兇悍的野豬去攻擊敵人。
1310 也有人派遣強壯的獅子做軍隊先驅,
並配備全副武裝的指揮和勇猛的馴師,
希望能引導它們或者用鎖鏈來控制——
卻是徒然,因為混亂的殺戮讓它們
變得瘋狂,不分敵友地衝撞隊伍,
1315 到處晃動自己頭上可怕的鬃毛;[4]
馬匹受到吼聲的驚嚇,騎兵無法
安撫其情緒,駕馭它們沖向敵陣。
母獅被激怒,身體朝各個方向猛撲,
遇到任何人,都徑直攻擊他們的臉頰。
1320 或者從背後出其不意地扼住某人,
抱緊受傷難支的獵物,狠勁拽倒,
一邊緊咬不放,一邊用利爪撕扯。
公牛也會拋擲並踩踏自己的朋友,
從下方用角頂穿戰馬的側翼和腹部,
1325 血染其身體,來勢洶洶地刨起泥土。
野豬也會用強力的獠牙刺殺己軍,
被身上浸滿自己鮮血的斷槍激怒,
[是的,斷槍嵌在肉里,淌着鮮血][5]
肆意掃蕩,騎兵和步兵都難以承受。
1330 戰馬會竭力避開獠牙兇狠的衝鋒,
或者後腿立起,前蹄扑打着空氣,
但無濟於事,因為你會看見它們的
肌腱被撕開,身體沉重地癱倒在地。
若有人以為它們此前已經在家裡
1335 完美調教,就會發現在真實的戰場,
傷口、喧囂、潰逃、恐懼和混亂都讓
它們發狂,全部不再受人的控制。
各種各樣的野獸都在四面奔竄,
正如今日,受了兵器的重創,大象
1340 也常在瘋狂傷害己方的軍隊後逃散。
1341 如果人們曾經這麼做,我很難相信,[6]
1343 他們不能事先在靈魂里預感和看見[7]
1342 所有人都將難以避免的慘痛災難。
1344 我更願相信,它只是發生在宇宙某處,
1345 發生在以不同方式創造的不同世界裡,
而非在任意一片確定無疑的大地上。
然而人們如此行事,並不是希望
戰勝敵人,而是在寡不敵眾、兵甲耗空時
以性命為代價讓對方嘗到刻骨的痛苦。[8]
1350 編織的衣服出現在紡織的衣服之前。[9]
有了鐵才有紡織物,因為紡車需要鐵,
除了鐵,沒有任何工具能造出踏板、
紡錘、梭子、紡軸這樣光滑的物件。
自然驅使男人在女人之前就開始
1355 紡織羊毛——因為男人就總體而言,
在技藝方面遠比女人更擅長——直至
有農夫嚴厲批評他們不務正業,
他們才欣然將它交到女人手中,
自己則去分擔地里繁重的勞動,
1360 通過艱辛的活計鍛煉雙手和身體。
創生萬物的自然本身最先提供[10]
種植莊稼和嫁接果樹的絕佳示範,
從樹上掉下的橡實和各種莓果到了
合適的季節就會在土中長出嫩莖。
1365 人們就是由此想到了嫁接枝條,
在原野各處挖坑,種下稚嫩的樹苗。
然後,他們在珍愛的土地上嘗試各種
培育的方法,發現通過精心的照料,
土地可以改進這些野果的味道。
1370 他們一天天強迫森林的邊線向山頂
撤退,將下面騰出的空間變作農田,
好讓山坡和原野遍布草地、池塘、
溝渠、莊稼、快樂的葡萄園,並在其間
種上一道道灰綠的橄欖樹,充當界牆,
1375 在各處丘陵、山谷和平原自由蔓延,
就像現在你也能看見魅力各異的
鄉野景緻,農夫種上了一排排果樹,
周圍也環抱掛滿甜美果實的灌木。
可是人們很早就用嘴模仿小鳥[11]
1380 清脆的樂音,很久之後才會吟唱
優美流暢的歌曲,愉悅彼此的耳朵。
西風在中空的蘆葦里呼哨,最先教會
鄉野的居民用毒芹的空管吹出音調。
後來,他們慢慢學會了甜美的戀曲,
1385 從手指交替按壓的骨笛中源源流出,
回蕩在偏僻的樹叢、森林、草地、牧人
罕至的荒坡和幾乎出塵絕俗的幽處。
[一三八八行和一三八九行可以認為
是一四四四行和一四四五行錯誤竄入。][12]
1390 當人們饜足食物,這些音樂便愉悅、
撫慰其靈魂:那時一切都感覺舒心。
所以,他們時常閑躺在柔軟的草坪上,
緊鄰溪水,頭頂着一棵高樹的綠蔭。
無需花費多少錢,身體就得到享受,
1395 尤其當天氣和煦明媚,季節的妙手
在翠綠草葉的背景上添繪許多花朵。
戲謔、閑談、歡樂的笑聲總與此相伴,
因為那時鄉野的繆斯正生機昂揚。
興之所至,人們會情不自禁在頭頂
1400 和雙肩纏上隨手編織的葉冠和花環,
並且開始不合韻律地舞動起手腳,
用僵硬的步伐僵硬地踩踏大地母親,
觀賞者則會報以微笑和歡暢的大笑,
那時一切新奇的事物都頗受歡迎。
1405 夜不能寐的人們也有失眠的補償,
彎曲的嘴唇可以在蘆管上來回移動,
吹奏各種調式的樂音,變換旋律。[13]
如今的守夜人保持了他們的這個傳統,
學會準確吟唱不同的音律,但他們
1410 從中獲得的樂趣並不比當年泥土
育出的那些糙野人類多出分毫。
因為,如果此前不知道有更好之物,
那麼現在擁有的就最好,最惹人喜愛;
但通常後面發現的東西總會勝出,
1415 所以就敗壞並改變原物培養的口味。
於是橡實開始被厭棄,鋪着綠草、
裝飾着葉子的棲身處也已經被人忘掉,
野獸皮毛縫製的衣服遭到了冷眼,
雖然我敢說最初它可是嫉妒的禍根,
1420 穿着它出門會被覬覦者伏擊而喪命,
一番激烈的爭搶後,它就被扯成碎片,
沾滿血,完全毀掉,再沒什麼用處。
古時的皮衣、今日的金紫華服以憂慮
攪擾人類的生活,以戰爭將他們掏空。
1425 我認為,這方面今人的罪孽更為深重。
大地赤裸的後代沒有皮衣會飽受
嚴寒的折磨,而我們離了紫色的長衫、
金色的裝飾、惹眼的標誌,有何損害?
只要有一件平民的衣裳禦寒已足夠。
1430 所以,人類總是在徒勞無益地受罪,
為了虛幻空洞的憂慮耗盡了時光,
因為他們根本不知道擁有也應該[14]
有限度,真正的愉悅不可能無限增長。
就是這一點將生命逐漸推進了深海,
1435 從大洋之底攪出了戰爭的滔天巨浪。[15]
然而世界的守望者太陽和月亮帶着[16]
它們的光芒巡行在旋轉的宏偉天穹中,
向人類昭示,一年的季節輪流降臨,
萬事都有特定的法則、特定的順序。
1440 人們已經在堅固塔樓的包圍中度日,[17]
耕種的土地已經被分割,標明了邊界,
大海已經遍布遠航船隻的帆影,[18]
城邦已簽訂條約,有了援軍與同盟,
詩人已開始吟詠君王權貴的功績,
1445 不久以前,人類才發明陌生的字母。
因此,我們的時代無法窺見更遙遠的
古昔,除非理性能多少提供線索。[19]
航海、農業、城牆、法律、武器、道路,[20]
所有諸如此類的發明,還有一切
1450 給生命帶來榮耀和優雅趣味的東西——
詩歌、圖畫和打磨出精妙雕塑的技藝,
蹣跚前行的人類都在實踐的摸索
和心智不知疲倦的嘗試中逐漸學會。
時間便如此將每項發明帶到人類
1455 面前,理性引領它進入光的疆域:
這些事物在人類心靈中逐一顯現,
直至他們抵達每門技藝的峰巔。

[1] 帶鏟刀的兵車是波斯人的發明。
[2] 事實上,羅馬人最先接觸到象陣不是在與布匿人(迦太基人)的戰爭中,而是在公元前280年與伊庇魯斯(Epirus)國王皮洛士的戰爭中。“大象”對應的原文是boues Lucas(盧卡尼亞牛),因為這場戰爭發生在盧卡尼亞。參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 8.6.16)。
[3] 1308-1349行記述了人類在戰爭中使用動物的各種嘗試。Bailey(1940)認為,這段文字體現出盧克萊修精神疾病的徵兆。Saylor(1972)專門分析了這一段的動物形象。他認為,既然學界公認這段“動物戰”的描寫缺乏歷史真實性,我們就最好從比喻的角度來解讀。他指出,在西方古典作家筆下,動物體現為兩類形象:一類是負面形象,代表了被本能和非理性衝動控制的低等存在;一類是正面形象,代表了天真善良的本性,經常成為邪惡狡詐的人類的犧牲品。在這段文字里,兩種形象交織在一起。這些野獸一方面並未完全成為人類智力的傀儡和殺人機器,仍保持着純真,但它們本能的盲目衝動仍然表現了殘忍的獸性。但盧克萊修的真正靶子是人類自以為是的智力,他們對動物的錯誤估計造成了災難性的後果。
[4] “鬃毛”對應的原文是cristas,通常指雞冠或頭盔上的羽毛。但獅子沒有冠,所以這個詞或者指鬃毛,或者指人給它們戴的某種頭飾。
[5] 1328行和1327行很可能是相同內容的兩個版本,盧克萊修未能刪除其中一個版本。可以忽略這一行。
[6] 1341-1349行明顯離題,放在這裡有些怪異。部分注者認為,這幾行是某位古代讀者在書頁邊上留下的筆記,被後來的抄寫員錯誤地抄入正文中。雖然Bailey(1947)等許多評論者都認為這段話莫名其妙,kenney(1972)卻認為這段話的邏輯結構非常清楚:前三行指明了一個難以解釋的現實;中間三行給出了一個不可能的原因,後三行給出了一個真實的原因。Kenney評論道,最後三行的解釋體現了盧克萊修對人類心理的深刻洞察,放在核武器威脅人類命運的今天,這種解釋顯得尤其有說服力。
[7] 抄本中的1343行位置有誤,挪到這裡,成為實際的1342行,1342行成為實際的1343行。
[8] Green(1942)指出,上文對戰爭技術的討論表明,人類的每一次技術進步無非讓戰爭變得更加殘酷。
[9] 1350-1360行討論了紡織技術的發展。“編織”(nexilis)可能指不藉助織機、完全用手工編成,與“紡織”(textile)相對。
[10] 1361-1378行記述了農業的誕生。
[11] 1379-1435行討論了音樂的起源。
[12] 這兩行應當忽略。
[13] 原文的supera=super(介詞)。
[14] 關於1432-1433行的思想,參考伊壁鳩魯《主要學說》(Principal Doctrines 3)。
[15] Green(1942)指出,1430-1435行是盧克萊修對人類技術進步的悲觀斷語。
[16] 1436-1439行討論了天文知識的演化。
[17] 1440-1457行描述了城鎮、商業和文學藝術的興起。Giussani-Stampini(1899)認為這段文字缺乏藝術性,非常蹩腳。Barra(1952)則指出,最後一行的“巔峰”(cacumen)與第六卷開頭的雅典銜接非常自然,因為雅典被普遍視為西方古典文明的巔峰,但他仍然覺得,第五卷結束得太突兀。Beye(1963)感覺這部分的思想與前文並不一致。Nethercut(1967)不同意這些意見,他相信這些詩行的位置並無不妥,也並不缺乏藝術技巧,他尤其指出,這部分的用語和主題與第五卷開篇多有呼應,例如37行和1449行都出現了“諸如此類”,開篇突出了伊壁鳩魯的發現,這裡則概括了人類的發明。

[18] 這行原文的文本很不確定。
[19] 古希臘羅馬時代,考古學尚未誕生,人類對遠古的了解主要只能依靠文獻記述。
[20] Guyau(1886)最先指出,盧克萊修筆下的人類社會演化史包含了現代的進步觀,尤其是第五卷結尾的1448-1457行,而這在當時是一種全新的思想。但Reinhardt(1912)反駁說,是德謨克利特最先逆轉了黃金時代傳說中對原始生活的美化,認為原始人類過着近似動物而非神靈的生活。Robin(1925)則在《物性論》第四卷中找到了眾多悲觀的細節,證明盧克萊修並不相信進步的觀念。Taylor(1947)指出,如果進步意味着無限進步的可能性,那麼盧克萊修當然不相信進步。