《物性论》第5卷1301-1457行

et quam falciferos armatum escendere currus.
inde boues Lucas turrito corpore, tetras,
anguimanus, belli docuerunt uolnera Poeni
sufferre et magnas Martis turbare cateruas.
1305 sic alit ex alio peperit Discordia tristis,
horribile humanis quod gentibus esset in armis,
inque dies belli terroribus addidit augmen.
temptarunt etiam tauros in moenere belli,
expertique sues saeuos sunt mittere in hostis.
1310 et ualidos partim prae se misere leones
cum doctoribus armatis saeuisque magistris,
qui moderarier his possent uinclisque tenere—
nequiquam, quoniam permixta caede calentes
turbabant saeui nullo discrimine turmas,
1315 terrificas capitum quatientis undique cristas;
nec poterant equites fremitu perterrita equorum
pectora mulcere et frenis conuertere in hostis.
inritata leae iaciebant corpora saltu
undique, et aduersum uenientibus ora petebant
1320 et nec opinantis a tergo deripiebant
deplexaeque dabant in terram uolnere uictos,
morsibus adfixae ualidis atque unguibus uncis.
iactabantque suos tauri pedibusque terebant,
et latera ac uentres hauribant supter equorum
1325 cornibus, et terram minitanti mente ruebant.
et ualidis socios caedebant dentibus apri,
tela infracta suo tinguentes sanguine saeui,
in se fracta suo tinguentes sanguine tela,
permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.
1330 nam transuersa feros exibant dentis adactus
iumenta aut pedibus uentos erecta petebant,
nequiquam, quoniam ab neruis succisa uideres[1]
concidere atque graui terram consternere casu.
si quos ante domi domitos satis esse putabant,
1335 efferuescere cernebant in rebus agundis
uolneribus clamore fuga terrore tumultu,
nec poterant ullam partem redducere eorum.
diffugiebat enim uarium genus omne ferarum,
ut nunc saepe boues Lucae ferro male mactae
1340 diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.
1341 si fuit ut facerent. sed uix adducor ut ante
1343 quam commune malum fieret foedumque, futurum.
1342 non quierint animo praesentire atque uidere.
1344 et magis id possis factum contendere in omni,
1345 in uariis mundis uaria ratione creatis,
quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.
sed facere id non tam uincendi spe uoluerunt
quam dare quod gemerent, ipsique perire,
qui numero diffidebant armisque uacabant.
1350 nexilis ante fuit uestis quam textile tegmen.
textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,
nec ratione alia possunt tam leuia gigni
insilia ac fusi radii scapique sonantes.[2]
et facere ante uiros lanam Natura coegit
1355 quam muliebre genus—nam longe praestat in arte
et sollertius est multo genus omne uirile—
agricolae donec uitio uertere seueri,
ut muliebribus id manibus concedere uellent
(atque ipsi pariter durum sufferre laborem)
1360 atque opere in duro durarent membra manusque.
at specimen sationis et insitionis origo
ipsa fuit rerum primum Natura creatrix,
arboribus quoniam bacae glandesque caducae
tempestiua dabant pullorum examina supter.
1365 unde etiam libitumst stirpis committere ramis
et noua defodere in terram uirgulta per agros.
inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli
temptabant, fructusque feros mansuescere terram
cernebant indulgendo blandeque colendo.
1370 inque dies magis in montem succedere siluas
cogebant infraque locum concedere cultis,
prata lacus riuos segetes uinetaque laeta
collibus et campis ut haberent, atque olearum
caerula distinguens inter plaga currere posset
1375 per tumulos et conuallis camposque profusa,
ut nunc esse uides uario distincta lepore
omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant
arbustisque tenent felicibus opsita circum.
at liquidas auium uoces imitarier ore
1380 ante fuit multo quam leuia carmina cantu
concelebrare homines possent aurisque iuuare.
et zephyri, caua per calamorum, sibila primum
agrestis docuere cauas inflare cicutas.
inde minutatim dulcis didicere querellas,
1385 tibia quas fundit digitis pulsata canentum,
auia per nemora ac siluas saltusque reperta,
per loca pastorum deserta atque otia dia.
[sic unum quicquid paulatim protrahit aetas
in medium ratioque in luminis erigit oras.]
1390 haec animos ollis mulcebant atque iuuabant
cum satiate cibi: nam tum sunt omnia cordi.[3]
saepe itaque inter se prostrati in gramine molli
propter aquae riuom sub ramis arboris altae.
non magnis opibus iucunde corpora habebant,
1395 praesertim cum tempestas ridebat et anni
tempora pingebant uiridantis floribus herbas.
tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni
consuerant; agrestis enim tum Musa uigebat;
tum caput atque umeros plexis redimire coronis
1400 floribus et foliis Lasciuia laeta mouebat,
atque extra numerum procedere membra mouentes
duriter et duro terram pede pellere matrem.
unde oriebantur risus dulcesque cachinni,
omnia quod noua tum magis haec et mira uigebant.
1405 et uigilantibus hinc aderant solacia somno,
ducere multimodis uoces et flectere cantus
et supera calamos unco percurrere labro.
unde etiam uigiles nunc haec, accepta tuentur
et numerum seruare genus didicere, neque hilo[4]
1410 maiore interea capiunt dulcedine fructum
quam siluestre genus capiebat terrigenarum.
nam quod adest praesto, nisi quid cognouimus ante
suauius, in primis placet et pollere uidetur;
posteriorque fere melior res illa reperta
1415 perdit et immutat sensus ad pristina quaeque.
sic odium coepit glandis; sic illa relicta
strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta;
pellis item cecidit uestis contempta ferina,
quam reor inuidia tali tunc esse repertam,
1420 ut letum insidiis qui gessit primus obiret,
et tamen inter eos distractam sanguine multo
disperiise neque in fructum conuertere quisse.
tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura, curis
exercent hominum uitam belloque fatigant.
1425 quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.
frigus enim nudos sine pellibus excruciabat
terrigenas; at nos nil laedit ueste carere
purpurea atque auro signisque ingentibus apta,
dum plebeia tamen sit, quae defendere possit.
1430 ergo hominum genus incassum frustraque laborat
semper et in curis consumit inanibus aeuom,
nimirum quia non cognouit quae sit habendi
finis et omnino quoad crescat uera uoluptas.
idque minutatim uitam prouexit in altum
1435 et belli magnos commouit funditus aestus.
at uigiles mundi magnum uersatile templum,
sol et luna, suo lustrantes lumine circum
perdocuere homines annorum tempora uerti
et certa ratione geri rem atque ordine certo.
1440 iam ualidis saepti degebant turribus aeuom,
et diuisa colebatur discretaque tellus,
tum mare ueliuolis florebat nauibus pontus,[5]
auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,
carminibus cum res gestas coepere poetae
1445 tradere: nec multo prius sunt elementa reperta.
propterea quid sit prius actum respicere aetas
nostra nequit, nisi qua ratio uestigia monstrat.
nauigia atque agri culturas moenia leges
arma uias uestes et cetera de genere horum,
1450 praemia, delicias quoque uitae funditus omnis,
carmina picturas et daedala signa polire
usus et impigrae simul experientia mentis
paulatim docuit pedetemptim progredientis.
sic unum quicquid paulatim protrahit aetas
1455 in medium ratioque in luminis erigit oras:
namque alid ex alio clarescere corde uidebant,
artibus ad summum donec uenere cacumen.

[1] ab neruis=a pernis (Housman)
[2] insilia=insubula (Foss)
[3] omnia=omina (Orth)
[4] genus=modis (Meurig-Davies)
[5] tum mare ueliuolis florebat nauibus pontus=tum uada ueliuolis florebant nauibus ponti (Foss)=iam mari’ ueliuolis florebat nauibus/puppibus pontus (Housman)

更晚兵车才装上铲刀这样的武器。[1]
再后来,布匿人最先教会身躯高耸、
鼻如长蛇、面目可怖的大象忍受[2]
战斗的创伤,搅乱敌军雄壮的阵列。
1305 阴森的不和女神便如此诞出、养大
一个又一个“孩子”,恐吓武装的各族,
每日都为战争添加可怕的新发明。
人们也曾经尝试让公牛参加战斗,[3]
或者引诱凶悍的野猪去攻击敌人。
1310 也有人派遣强壮的狮子做军队先驱,
并配备全副武装的指挥和勇猛的驯师,
希望能引导它们或者用锁链来控制——
却是徒然,因为混乱的杀戮让它们
变得疯狂,不分敌友地冲撞队伍,
1315 到处晃动自己头上可怕的鬃毛;[4]
马匹受到吼声的惊吓,骑兵无法
安抚其情绪,驾驭它们冲向敌阵。
母狮被激怒,身体朝各个方向猛扑,
遇到任何人,都径直攻击他们的脸颊。
1320 或者从背后出其不意地扼住某人,
抱紧受伤难支的猎物,狠劲拽倒,
一边紧咬不放,一边用利爪撕扯。
公牛也会抛掷并踩踏自己的朋友,
从下方用角顶穿战马的侧翼和腹部,
1325 血染其身体,来势汹汹地刨起泥土。
野猪也会用强力的獠牙刺杀己军,
被身上浸满自己鲜血的断枪激怒,
[是的,断枪嵌在肉里,淌着鲜血][5]
肆意扫荡,骑兵和步兵都难以承受。
1330 战马会竭力避开獠牙凶狠的冲锋,
或者后腿立起,前蹄扑打着空气,
但无济于事,因为你会看见它们的
肌腱被撕开,身体沉重地瘫倒在地。
若有人以为它们此前已经在家里
1335 完美调教,就会发现在真实的战场,
伤口、喧嚣、溃逃、恐惧和混乱都让
它们发狂,全部不再受人的控制。
各种各样的野兽都在四面奔窜,
正如今日,受了兵器的重创,大象
1340 也常在疯狂伤害己方的军队后逃散。
1341 如果人们曾经这么做,我很难相信,[6]
1343 他们不能事先在灵魂里预感和看见[7]
1342 所有人都将难以避免的惨痛灾难。
1344 我更愿相信,它只是发生在宇宙某处,
1345 发生在以不同方式创造的不同世界里,
而非在任意一片确定无疑的大地上。
然而人们如此行事,并不是希望
战胜敌人,而是在寡不敌众、兵甲耗空时
以性命为代价让对方尝到刻骨的痛苦。[8]
1350 编织的衣服出现在纺织的衣服之前。[9]
有了铁才有纺织物,因为纺车需要铁,
除了铁,没有任何工具能造出踏板、
纺锤、梭子、纺轴这样光滑的物件。
自然驱使男人在女人之前就开始
1355 纺织羊毛——因为男人就总体而言,
在技艺方面远比女人更擅长——直至
有农夫严厉批评他们不务正业,
他们才欣然将它交到女人手中,
自己则去分担地里繁重的劳动,
1360 通过艰辛的活计锻炼双手和身体。
创生万物的自然本身最先提供[10]
种植庄稼和嫁接果树的绝佳示范,
从树上掉下的橡实和各种莓果到了
合适的季节就会在土中长出嫩茎。
1365 人们就是由此想到了嫁接枝条,
在原野各处挖坑,种下稚嫩的树苗。
然后,他们在珍爱的土地上尝试各种
培育的方法,发现通过精心的照料,
土地可以改进这些野果的味道。
1370 他们一天天强迫森林的边线向山顶
撤退,将下面腾出的空间变作农田,
好让山坡和原野遍布草地、池塘、
沟渠、庄稼、快乐的葡萄园,并在其间
种上一道道灰绿的橄榄树,充当界墙,
1375 在各处丘陵、山谷和平原自由蔓延,
就像现在你也能看见魅力各异的
乡野景致,农夫种上了一排排果树,
周围也环抱挂满甜美果实的灌木。
可是人们很早就用嘴模仿小鸟[11]
1380 清脆的乐音,很久之后才会吟唱
优美流畅的歌曲,愉悦彼此的耳朵。
西风在中空的芦苇里呼哨,最先教会
乡野的居民用毒芹的空管吹出音调。
后来,他们慢慢学会了甜美的恋曲,
1385 从手指交替按压的骨笛中源源流出,
回荡在偏僻的树丛、森林、草地、牧人
罕至的荒坡和几乎出尘绝俗的幽处。
[一三八八行和一三八九行可以认为
是一四四四行和一四四五行错误窜入。][12]
1390 当人们餍足食物,这些音乐便愉悦、
抚慰其灵魂:那时一切都感觉舒心。
所以,他们时常闲躺在柔软的草坪上,
紧邻溪水,头顶着一棵高树的绿荫。
无需花费多少钱,身体就得到享受,
1395 尤其当天气和煦明媚,季节的妙手
在翠绿草叶的背景上添绘许多花朵。
戏谑、闲谈、欢乐的笑声总与此相伴,
因为那时乡野的缪斯正生机昂扬。
兴之所至,人们会情不自禁在头顶
1400 和双肩缠上随手编织的叶冠和花环,
并且开始不合韵律地舞动起手脚,
用僵硬的步伐僵硬地踩踏大地母亲,
观赏者则会报以微笑和欢畅的大笑,
那时一切新奇的事物都颇受欢迎。
1405 夜不能寐的人们也有失眠的补偿,
弯曲的嘴唇可以在芦管上来回移动,
吹奏各种调式的乐音,变换旋律。[13]
如今的守夜人保持了他们的这个传统,
学会准确吟唱不同的音律,但他们
1410 从中获得的乐趣并不比当年泥土
育出的那些糙野人类多出分毫。
因为,如果此前不知道有更好之物,
那么现在拥有的就最好,最惹人喜爱;
但通常后面发现的东西总会胜出,
1415 所以就败坏并改变原物培养的口味。
于是橡实开始被厌弃,铺着绿草、
装饰着叶子的栖身处也已经被人忘掉,
野兽皮毛缝制的衣服遭到了冷眼,
虽然我敢说最初它可是嫉妒的祸根,
1420 穿着它出门会被觊觎者伏击而丧命,
一番激烈的争抢后,它就被扯成碎片,
沾满血,完全毁掉,再没什么用处。
古时的皮衣、今日的金紫华服以忧虑
搅扰人类的生活,以战争将他们掏空。
1425 我认为,这方面今人的罪孽更为深重。
大地赤裸的后代没有皮衣会饱受
严寒的折磨,而我们离了紫色的长衫、
金色的装饰、惹眼的标志,有何损害?
只要有一件平民的衣裳御寒已足够。
1430 所以,人类总是在徒劳无益地受罪,
为了虚幻空洞的忧虑耗尽了时光,
因为他们根本不知道拥有也应该[14]
有限度,真正的愉悦不可能无限增长。
就是这一点将生命逐渐推进了深海,
1435 从大洋之底搅出了战争的滔天巨浪。[15]
然而世界的守望者太阳和月亮带着[16]
它们的光芒巡行在旋转的宏伟天穹中,
向人类昭示,一年的季节轮流降临,
万事都有特定的法则、特定的顺序。
1440 人们已经在坚固塔楼的包围中度日,[17]
耕种的土地已经被分割,标明了边界,
大海已经遍布远航船只的帆影,[18]
城邦已签订条约,有了援军与同盟,
诗人已开始吟咏君王权贵的功绩,
1445 不久以前,人类才发明陌生的字母。
因此,我们的时代无法窥见更遥远的
古昔,除非理性能多少提供线索。[19]
航海、农业、城墙、法律、武器、道路,[20]
所有诸如此类的发明,还有一切
1450 给生命带来荣耀和优雅趣味的东西——
诗歌、图画和打磨出精妙雕塑的技艺,
蹒跚前行的人类都在实践的摸索
和心智不知疲倦的尝试中逐渐学会。
时间便如此将每项发明带到人类
1455 面前,理性引领它进入光的疆域:
这些事物在人类心灵中逐一显现,
直至他们抵达每门技艺的峰巅。

[1] 带铲刀的兵车是波斯人的发明。
[2] 事实上,罗马人最先接触到象阵不是在与布匿人(迦太基人)的战争中,而是在公元前280年与伊庇鲁斯(Epirus)国王皮洛士的战争中。“大象”对应的原文是boues Lucas(卢卡尼亚牛),因为这场战争发生在卢卡尼亚。参考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 8.6.16)。
[3] 1308-1349行记述了人类在战争中使用动物的各种尝试。Bailey(1940)认为,这段文字体现出卢克莱修精神疾病的征兆。Saylor(1972)专门分析了这一段的动物形象。他认为,既然学界公认这段“动物战”的描写缺乏历史真实性,我们就最好从比喻的角度来解读。他指出,在西方古典作家笔下,动物体现为两类形象:一类是负面形象,代表了被本能和非理性冲动控制的低等存在;一类是正面形象,代表了天真善良的本性,经常成为邪恶狡诈的人类的牺牲品。在这段文字里,两种形象交织在一起。这些野兽一方面并未完全成为人类智力的傀儡和杀人机器,仍保持着纯真,但它们本能的盲目冲动仍然表现了残忍的兽性。但卢克莱修的真正靶子是人类自以为是的智力,他们对动物的错误估计造成了灾难性的后果。
[4] “鬃毛”对应的原文是cristas,通常指鸡冠或头盔上的羽毛。但狮子没有冠,所以这个词或者指鬃毛,或者指人给它们戴的某种头饰。
[5] 1328行和1327行很可能是相同内容的两个版本,卢克莱修未能删除其中一个版本。可以忽略这一行。
[6] 1341-1349行明显离题,放在这里有些怪异。部分注者认为,这几行是某位古代读者在书页边上留下的笔记,被后来的抄写员错误地抄入正文中。虽然Bailey(1947)等许多评论者都认为这段话莫名其妙,kenney(1972)却认为这段话的逻辑结构非常清楚:前三行指明了一个难以解释的现实;中间三行给出了一个不可能的原因,后三行给出了一个真实的原因。Kenney评论道,最后三行的解释体现了卢克莱修对人类心理的深刻洞察,放在核武器威胁人类命运的今天,这种解释显得尤其有说服力。
[7] 抄本中的1343行位置有误,挪到这里,成为实际的1342行,1342行成为实际的1343行。
[8] Green(1942)指出,上文对战争技术的讨论表明,人类的每一次技术进步无非让战争变得更加残酷。
[9] 1350-1360行讨论了纺织技术的发展。“编织”(nexilis)可能指不借助织机、完全用手工编成,与“纺织”(textile)相对。
[10] 1361-1378行记述了农业的诞生。
[11] 1379-1435行讨论了音乐的起源。
[12] 这两行应当忽略。
[13] 原文的supera=super(介词)。
[14] 关于1432-1433行的思想,参考伊壁鸠鲁《主要学说》(Principal Doctrines 3)。
[15] Green(1942)指出,1430-1435行是卢克莱修对人类技术进步的悲观断语。
[16] 1436-1439行讨论了天文知识的演化。
[17] 1440-1457行描述了城镇、商业和文学艺术的兴起。Giussani-Stampini(1899)认为这段文字缺乏艺术性,非常蹩脚。Barra(1952)则指出,最后一行的“巅峰”(cacumen)与第六卷开头的雅典衔接非常自然,因为雅典被普遍视为西方古典文明的巅峰,但他仍然觉得,第五卷结束得太突兀。Beye(1963)感觉这部分的思想与前文并不一致。Nethercut(1967)不同意这些意见,他相信这些诗行的位置并无不妥,也并不缺乏艺术技巧,他尤其指出,这部分的用语和主题与第五卷开篇多有呼应,例如37行和1449行都出现了“诸如此类”,开篇突出了伊壁鸠鲁的发现,这里则概括了人类的发明。

[18] 这行原文的文本很不确定。
[19] 古希腊罗马时代,考古学尚未诞生,人类对远古的了解主要只能依靠文献记述。
[20] Guyau(1886)最先指出,卢克莱修笔下的人类社会演化史包含了现代的进步观,尤其是第五卷结尾的1448-1457行,而这在当时是一种全新的思想。但Reinhardt(1912)反驳说,是德谟克利特最先逆转了黄金时代传说中对原始生活的美化,认为原始人类过着近似动物而非神灵的生活。Robin(1925)则在《物性论》第四卷中找到了众多悲观的细节,证明卢克莱修并不相信进步的观念。Taylor(1947)指出,如果进步意味着无限进步的可能性,那么卢克莱修当然不相信进步。