ante deum delubra, nec aras sanguine multo
spargere quadrupedum, nec uotis nectere uota,
sed mage pacata posse omnia mente tueri.
nam cum suspicimus magni caelestia mundi
1205 templa, super stellisque micantibus aethera fixum,
et uenit in mentem solis lunaeque uiarum,
tunc aliis oppressa malis in pectora Cura
illa quoque expergefactum caput erigere infit,
ne quae forte deum nobis inmensa potestas
1210 sit, uario motu quae candida sidera uerset.
temptat enim dubiam mentem rationis egestas,
ecquaenam fuerit mundi genitalis origo,
et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi
solliciti motus hunc possint ferre laborem,[1]
1215 an diuinitus aeterna donata salute
perpetuo possint aeui labentia tractu
inmensi ualidas aeui contemnere uiris.
praeterea cui non animus formidine diuum
contrahitur, cui non correpunt membra pauore,
1220 fulminis horribili cum plaga torrida tellus
contremit et magnum percurrunt murmura caelum?
non populi gentesque tremunt, regesque superbi
corripiunt diuum percussi membra timore,
ne quod ob admissum foede dictumue superbe
1225 poenarum graue sit soluendi tempus adactum?
summa etiam cum uis uiolenti per mare uenti
induperatorem classis super aequora uerrit
cum ualidis pariter legionibus atque elephantis,
non diuom pacem uotis adit ac prece quaesit
1230 uentorum pauidus paces animasque secundas?—
nequiquam, quoniam uiolento turbine saepe
correptus nihilo fertur minus ad uada Leti.
usque adeo res humanas uis abdita quaedam
opterit, et pulchros fascis saeuasque secures[2]
1235 proculcare ac ludibrio sibi habere uidetur.
denique sub pedibus tellus cum tota uacillat,
concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,
quid mirum, si se temnunt mortalia saecla
atque potestatis magnas mirasque relinquunt
1240 in rebus uiris diuum, quae cuncta gubernent?
1240a [QVEM AD MODVM AVRVM ARGENTVM
PLVMBVM REPERTVM SIT]
quod superest, aes atque aurum ferrumque repertumst[3]
et simul argenti pondus plumbique potestas,[4]
ignis ubi ingentis siluas ardore cremarat
montibus in magnis, seu caelo fulmine misso,
1245 siue quod inter se bellum siluestre gerentes
hostibus intulerant ignem formidinis ergo,
siue quod inducti terrae bonitate uolebant
pandere agros pinguis et pascua reddere rura,
siue feras interficere et ditescere praeda.
1250 (nam fouea atque igni prius est uenarier ortum
quam saepire plagis saltum canibusque ciere.)
quicquid id est, quacumque e causa flammeus ardor
horribili sonitu siluas exederat altis
a radicibus et terram percoxerat igni,
1255 manabat uenis feruentibus in loca terrae
concaua conueniens argenti riuus et auri,
aeris item et plumbi. quae cum concreta uidebant
posterius claro in terra splendere colore,
tollebant nitido captei leuique lepore,
1260 et simili formata uidebant esse figura
atque lacunarum fuerant fastigia cuique.[5]
tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore
quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,
et prorsum quamuis in acuta ac tenuia posse
1265 mucronum duci fastigia procudendo,
ut sibi tela parent, siluasque ut caedere possent
materiemque dolare et radere tigna ualerent[6]
et terebrare etiam ac pertundere perque forare.
nec minus argento facere haec auroque parabant
1270 quam ualidi primum uiolentis uiribus aeris—
nequiquam, quoniam cedebat uicta potestas,
nec poterant pariter durum sufferre laborem.
nam fuit in pretio magis aes, aurumque iacebat
propter inutilitatem hebeti mucrone retusum.
1275 nunc iacet aes: aurum in summum successit honorem.
sic uoluenda aetas commutat tempora rerum:
quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;
porro aliud succedit et e contemptibus exit,
inque dies magis adpetitur floretque repertum
1280 laudibus et miro est mortalis inter honore.
1280a [QVEM AD MODVM FERRVM
INVENTVM SIT]
nunc tibi quo pacto ferri natura reperta
sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.
arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt
et lapides et item siluarum fragmina rami
1285 et flamma atque ignes, postquam sunt cognita primum.
posterius ferri uis est aerisque reperta.
et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,
quo facilis magis est natura et copia maior.
aere solum terrae tractabant, aereque belli
1290 miscebant fluctus et uulnera uasta serebant
et pecus atque agros adimebant. nam facile ollis
omnia cedebant armatis nuda et inerma.
inde minutatim processit ferreus ensis,
uersaque in obprobrium species est falcis ahenae,
1295 et ferro coepere solum proscindere terrae,
exaequataque sunt creperi certamina belli.
et prius est armatum in equi conscendere costas
et moderarier hunc frenis dextraque uigere
quam biiugo curru belli temptare pericla.
1300 et biiugo prius est quam bis coniungere binos
[1] solliciti=er taciti (MSS)=intacti (Meurig-Davies)
[2] opterit=opterere (Too)
[3] ferrumque=plumbumque (Housman)
[4] plumbique=ferrique (Housman)
[5] fastigia=vestigia (Housman)
[6] dolare et radere tigna ualerent=dolaret leuare ac radere tigna (MSS)
於地,攤開手掌,或者用牲口的鮮血
反覆澆灌祭壇,連綴無數的禱告——[1]
虔敬是以寧靜之心看待一切的能力。
當我們仰望浩瀚世界的天空疆域
1205 以及固着在閃爍群星之上的蒼穹,
就會自然想起太陽和月亮的軌道,
於是已被其他災難壓迫的胸膛中
那種憂懼又會被喚醒,重新抬起頭:
或許諸神的力量不僅能以各種方式
1210 轉動燦爛的星辰,而且沒任何限制?
缺乏理性的解釋,懷疑折磨着靈魂:
這個世界究竟有沒有某種開始,
有沒有某種終結,世界的城堞究竟
能忍受無休無止的攪動到什麼時候?
1215 抑或它們受神靈庇佑,獲贈永恆的
壽命,可以永遠在歲月的無垠海洋里
滑動,蔑視時間無堅不摧的力量?
而且,誰的靈魂不會蜷縮在對神的
恐懼里,誰的四肢不會被驚惶攫住,
1220 當赤旱的大地在可怕的雷霆中震顫,
連綿不絕的轟鳴穿透遼闊的穹蒼?
難道各個民族不發抖,傲慢的國王
不會頓然害怕起神來,縮成一團,
唯恐因為罪惡的行徑或僭越的言語,
1225 償清懲罰的嚴峻時刻終於來臨?
還有,當極度猛烈的風在海上肆虐,
將水面的艦隊統帥連同威武的大軍、
助陣的大象全部吹得東倒西歪,
他難道不會顫慄着,苦苦祈求神靈的
1230 寬恕,祈求風暴暫歇或變成順風?——
卻是徒勞,陷入旋風的人並不會
因為禱告就不再殞命死神的險灘。
某種隱秘的力量如此頻繁地碾碎[2]
人類的事務,似乎總在肆意嘲弄、
1235 踐踏權貴漂亮的柴捆和殘忍的斧鉞。
當整個大地都在他們腳下猛搖,
城市已淪為殘垣,或有毀滅的危險,
又何必奇怪,如果凡人非輕賤自己,
將人間交給擁有強大法術和奇妙
1240 力量的神靈,既然他們掌管着一切?
下面談金屬的使用:銅、金和鐵[3]
大致與沉重的銀和鉛同時被發現,
當烈火攜着熱浪焚盡高山上連綿的
森林,無論這火是天上的閃電所賜,
1245 還是挑起森林大戰的雙方為了
恐嚇敵人,發動火攻而無法控制,
或者因為肥沃土壤的誘惑,他們
希望清理土地,將它變回牧場,
或者為了殺死野獸,收穫戰利品。
1250 (因為布設陷阱和火驅的打獵方式
早於用網羅包圍林地、派狗群攻擊。)
無論是什麼原因引發大火,當烈焰
伴着可怕的呼嘯吞噬了森林,直至
最深的根須,火也烤乾了泥土,這樣,
1255 從沸騰的礦脈就會淌出一道黃金、
白銀以及銅和鉛的溪流,匯聚到地面
凹陷的坑穴里。當人們後來看見這些
凝固的金屬在地上閃爍明亮的光澤,
就會受到外觀的吸引,將它們挖起來。
1260 人們發現每個金屬塊與曾經供它們
棲身的坑穴具備相似的形狀和輪廓,
於是他們便想到,可以用加熱的方法
讓它們熔化,塑造成任意一種樣態,
並可以通過錘打令其延展,獲得
1265 任意銳度和任意厚度的尖頭和鋒刃。
這樣便可以製造工具,能夠砍伐[4]
樹林,削開木材,刨平木面,甚至
可以實現各種鑽、鑿、挖的功能。
最初,他們不僅讓堅硬的銅承擔
1270 這些任務,也沒拋下白銀和黃金——
但未能如願,因為二者強度都不夠,
都不能承受任何重壓。在那個時候,
銅更被人們珍視,黃金由於很容易
磨鈍尖頭,難以使用,所以被忽略。
1275 如今銅已經沉淪,黃金卻登上王座。
流轉的時間改變着萬物當令的季節:
曾經的珍寶後來卻被人視作廢物,
另外的東西卻從恥辱中崛起,價值
一旦被發現,便日益受追捧,日益興盛,
1280 被凡人讚美,贏得堪比神話的榮譽。
現在,你應很容易想明白,鐵這種物質[5]
以何種方式被人們發現,孟米烏斯。
原始的武器當然是雙手、指甲和牙齒,
然後是石塊和從森林折來的樹枝,
1285 一旦知道火,火也立刻用於戰爭。
後來,人們發現了鐵和銅的力量,銅
比鐵先發現,其用途也先被人掌握,
因為它更易冶煉,儲量也更為豐富。
他們用銅來耕地,用銅攪起戰爭的
1290 波浪,用銅種下大片猙獰的傷口,
搶走牛羊和土地。一切若毫無防禦,
便只能輕易被持有武器的人征服。
然後,鐵劍逐漸被世人普遍接受,
銅製鐮刀的形象淪為恥辱的標記,
1295 人們開始用鐵犁劃開堅硬的土地,
戰爭變得日益膠着,勢均力敵。
披甲跨上戰馬,左手握住韁繩,
右手炫耀武力的習俗先出現,然後
才有人駕着雙驥兵車,犯險衝殺。[6]
1300 使用雙馬兵車又早於四馬兵車,
[1] 1198-1202行斥責了古代羅馬人拘泥於宗教儀式的行為,認為這絕非真正的虔敬。Howe(1957)指出,這段文字表達了盧克萊修對宗教外在形式的排斥。
[2] 根據對“某種隱秘的力量”(uis abdita quaedam)的不同理解,研究者分成了兩大陣營。一派相信它與全詩的科學主義態度一致,指的是自然的隱秘力量,尤其是導致宇宙毀滅的力量。Munro(1864)便持此看法,Minadeo(1969)也認為它並非超自然力量,而與恩培多克勒體系中的“衝突”(Eris)相似。另一派則相信,“某種隱秘的力量”代表了庸人對世界災難的闡釋,他們將世界的破壞性力量想象成神靈的憤怒。Schrijvers(1970)、Bollack(1978)、Costa(1984)都如此理解。
[3] 1241-1280行討論了金屬在早期人類社會的使用。Kenney(1972)評論道,在這部分的討論中,盧克萊修堅決摒棄了古代思想家青睞的文化英雄論,將各種金屬的使用歸因於自然的引導和促發以及人類作為一個集體做出的反應。他的洞見直到今天也不過時。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,QVEM AD MODVM AVRVM ARGENTVM PLVMBVM REPERTVM SIT(金銀鉛如何被發現)。這個小標題在抄本中標為1240a行。
[4] 原文的tela不是指“武器”,而是指“工具”。
[5] 1281-1349行記述了鐵器的出現和戰爭方式的演化。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,QVEM AD MODVM FERRVM INVENTVM SIT(鐵如何被發現)。這個小標題在抄本中標為1280a行。
[6] “雙驥兵車”(或者說“雙馬兵車”,biiugo curru)據說是小亞細亞地區佛里吉亞人的發明。參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 7.56.202)。