quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.
inde cibum quoquere ac flammae mollire uapore
sol docuit, quoniam mitescere multa uidebant
uerberibus radiorum atque aestu uicta per agros.
1105 inque dies magis hi uictum uitamque priorem
commutare nouis monstrabant rebus et igni,
ingenio qui praestabant et corde uigebant.
condere coeperunt urbis arcemque locare
praesidium reges ipsi sibi perfugiumque,
1110 et pecus et agros diuisere atque dedere[1]
pro facie cuiusque et uiribus ingenioque.
(nam facies multum ualuit uiresque uigebant.)
posterius res inuentast aurumque repertum,
quod facile et ualidis et pulchris dempsit honorem.
1115 diuitioris enim sectam plerumque secuntur
quamlubet et fortes et pulchro corpore creti.
quod si quis uera uitam ratione gubernet,
diuitiae grandes homini sunt uiuere parce
aequo animo: neque enim est umquam penuria parui.
1120 at claros homines uoluerunt se atque potentes,
ut fundamento stabili fortuna maneret,
et placidam possent opulenti degere uitam—
nequiquam, quoniam ad summum succedere honorem
certantes iter infestum fecere uiai,
1125 et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos
Inuidia interdum contemptim in Tartara taetra—
1131 inuidia quoniam, ceu fulmine, summa uaporant
1132 plerumque et quae sunt aliis magis edita cumque—
1127 ut satius multo iam sit parere quietum
quam regere imperio res uelle et regna tenere.
proinde sine incassum defessi sanguine sudent,
1130 angustum per iter luctantes ambitionis,
1133 quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque
res ex auditis potius quam sensibus ipsis,
1135 nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.
ergo regibus occisis subuersa iacebat
pristina maiestas soliorum et sceptra superba,
et capitis summi praeclarum Insigne cruentum
sub pedibus uulgi magnum lugebat honorem:
1140 nam cupide conculcatur nimis ante metutum.
res itaque ad summam faecem turbasque redibat,
imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.
inde magistratum partim docuere creare,
iuraque constituere, ut uellent legibus uti.
1145 nam genus humanum, defessum ui colere aeuom,
ex inimicitiis languebat. quo magis ipsum
sponte sua cecidit sub leges artaque iura.
acrius ex ira quod enim se quisque parabat
ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,
1150 hanc ob rem est homines pertaesum ui colere aeuom.
inde metus maculat poenarum praemia uitae.
circumretit enim uis atque iniuria quemque
atque, unde exortast, ad eum plerumque reuertit,
nec facilest placidam ac pacatam degere uitam,
1155 qui uiolat factis communia foedera pacis.
etsi fallit enim diuom genus humanumque,
perpetuo tamen id fore clam diffidere debet,
quippe ubi se multi, per somnia saepe loquentes
aut morbo delirantes, protraxe ferantur
1160 et celata diu in medium [et] peccata dedisse.
1160a [QVOMODO HOMINIBVS INNATA SIT
DEORVM OPINIO]
nunc quae causa deum per magnas numina gentis
peruulgarit et ararum compleuerit urbis
suscipiendaque curarit sollemnia sacra,
quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque
1165 (unde etiam nunc est mortalibus insitus horror,
qui delubra deum noua toto suscitat orbi
terrarum et festis cogit celebrare diebus),
non ita difficilest rationem reddere uerbis.
quippe etenim iam tum diuom mortalia saecla
1170 egregias animo facies uigilante uidebant,
et magis in somnis mirando corporis auctu.
his igitur sensum tribuebant, propterea quod
membra mouere uidebantur uocesque superbas
mittere pro facie praeclara et uiribus amplis.
1175 aeternamque dabant uitam, quia semper eorum
subpeditabatur facies et forma manebat,
et tamen omnino quod tantis uiribus auctos
non temere ulla ui conuinci posse putabant.
fortunisque ideo longe praestare putabant,
1180 quod mortis timor haut quemquam uexaret eorum,
et simul in somnis quia multa et mira uidebant
efficere et nullum capere ipsos inde laborem.
praeterea caeli rationes ordine certo
et uaria annorum cernebant tempora uerti,
1185 nec poterant quibus id fieret cognoscere causis.
ergo perfugium sibi habebant omnia diuis
tradere et illorum nutu facere omnia flecti.
in caeloque deum sedes et templa locarunt,
per caelum uolui quia sol et luna uidetur,
1190 luna dies et nox et noctis signa seuera[2]
noctiuagaeque faces caeli flammaeque uolantes,
nubila sol imbres nix uenti fulmina grando[3]
et rapidi fremitus et murmura magna minarum.
o genus infelix humanum, talia diuis
1195 cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!
quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis
uolnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!
nec pietas ullast uelatum saepe uideri
uertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras,
1200 nec procumbere humi prostratum et pandere palmas
[1] pecus et=pecudes atque (MSS)=pecua atque (Ernout)
[2] luna=lena (Orth)
[3] sol=sal (Orth)
任一種情形都能夠把火送給人類。
接下來太陽教他們烹飪,用火的熱量[1]
讓食物變軟,因為他們會看到各處
有許多東西在陽光照射下被溫熱征服。
1105 那些才華超群、心智敏銳的成員[2]
每天都更為急切地向他們展示如何
用火和其他新發現改變原來的生活。[3]
頭領們開始建造城市,並且為自己
修築防禦敵人、躲避危險的堡壘;
1110 他們也開始分牛羊和土地,誰的容顏、
體力和才能越出眾,分得的財產就越多。[4]
(因為那時長相和力量都很受重視。)
後來,人們發現了錢財和地底的黃金,
俊美者、健壯者輕易失去了自己的榮譽。
1115 無論你如何勇敢,樣貌如何不凡,
通常也只能跟隨比自己更富有的人。
但誰若按照正確理性的指引來生活,
簡樸的日子、平靜的靈魂已經是一筆
巨大的財富:因為節儉意味着知足。[5]
1120 但是人們卻渴望獲得名聲和權勢,
好讓自己的財富有更為穩固的根基,
他們可以在奢華中度過安寧的一生——
卻是徒然,因為在奔向權力巔峰的
角逐中,他們已走上危機四伏的道路。
1125 即使成功,嫉妒也時常如閃電,擊中
峰頂的人們,恥辱地拋入陰森的冥府——
1131 嫉妒的確如閃電,總喜歡摧毀峰頂[6]
1132 以及一切高出周圍之物的東西。
1127 所以,寧可選擇安靜地服從別人,[7]
也不要夢想發號施令,統治王國。
且讓他們徒勞地奔忙,枉然流血,
在逼仄的野心之路上彼此爭鬥算計,
1133 既然他們只肯從別人口中求知,
只相信道聽途說,不傾聽內心的聲音,
1135 一如過去,現在未來都必定失敗。[8]
因此,國王被屠戮,寶座的古老威嚴[9]
和傲慢的權杖被傾覆,躺在污濁的泥里,
至尊之人曾戴過的冠冕塗滿血腥,
踩在暴民腳下,為昔日的特權默哀:
1140 此前越畏懼,人們此時越急於踐踏。
於是,人類的事務就陷入徹底的混亂,
每個人都為自己爭奪最高的權力。
逐漸地有人主張,以選舉分配官職,
編寫律令,讓人們願意遵紀守法。[10]
1145 此時人類已厭倦暴力主宰的時代,
不堪敵對的仇殺,所以甘心讓自己
接受法律的約束和嚴厲條文的管轄。
因為與現在公正法律的規定相比,
以前每個人的憤怒復仇都過於殘酷,
1150 所以人們厭倦了沉溺暴力的日子。
從此對懲罰的恐懼敗壞了生命的禮物,[11]
因為暴力和罪行的實施者已作繭自縛,
它們從哪裡發源,就總會返回哪裡。
一旦以惡行違反和平的公共契約,
1155 人就別想再過上平靜安穩的生活,
即使他僥倖瞞過神和全天下的人,
他也不敢確定秘密永遠不泄露。
畢竟曾有許多人,據說經常通過
夢囈或者病中的胡話背叛了自己,
1160 公開了多年以來完美隱藏的罪行。
至於是什麼原因讓各個偉大的民族[12]
都敬拜神靈,讓祭壇遍布各個城市,
讓人們舉行各種莊嚴肅穆的聖禮,
盛行於各個場合、各種地方的聖禮
1165 (即使今天凡人還因此深感驚恐,
在世界各地建起一座座新的神祠,
並在節日里身不由己地匯聚在那裡),
要給出理性的解釋,其實並不困難。
因為即使在那時凡人也已在醒着的
1170 靈魂里見到諸神非比尋常的面孔,[13]
到了夢中他們的身軀更偉岸無匹。
於是凡人將意識賦予他們,因為
他們似乎能做出動作,高傲的語言
也與輝煌的面容、健偉的力量相配。
1175 凡人相信神靈能永生,因為他們的
臉龐和形體能不斷重現,永不消失;
即便不如此,他們也認為,具備此等
力量的生命不可能輕易被外力降服。
他們還覺得,神靈的幸福遠超世人,
1180 因為他們誰都不會有對死的恐懼,
還因為與此同時,他們見到神靈
施行了許多奇蹟,卻似乎毫不費力。
此外,他們還發現天體的各種布局、
地上的一年四季按特定的順序出現,
1185 卻無法發現它們背後的確切原因,
於是便逃避這樣的追問,將一切歸於
神靈,相信一切都取決於神的意志。
他們認為神靈的宅邸和領地在天上,
因為太陽和月亮都在天空中運轉,
1190 是的,月亮、白晝、黑夜、夜晚森然的
星座、天空夜行的流星、各種飛翔的
火球、雲朵、太陽、雨雪、風、閃電、
冰雹,還有迅疾的輕雷、恐怖的巨雷。
啊,悲慘的人類,竟讓諸神來執掌[14]
1195 這一切事務,還賦予他們嚴酷的憤怒!
先祖曾怎樣呻吟,我們忍受過怎樣的
創痛,我們的孩子又淌下怎樣的淚水!
這些都絕非虔敬——經常在別人面前
矇著面紗,轉向一塊石頭,或訪遍
1200 每一座神壇,或者在神祠前面趴伏
[1] 原文的quoquere=coquere(烹飪)。
[2] 1105-1135行論述了文明社會的出現。
[3] Robin(1925)指出,1105-1107行表達的是公元前1世紀斯多葛派哲學家波希多尼(Posidonius)的觀點。
[4] 關於私有財產權的建立,可參考西塞羅《論義務》(De Officiis 1.7.21)。
[5] 這個觀點可參考伊壁鳩魯《主要學說》(Principal Doctrines 15)。
[6] 抄本中的1131和1132行位置有誤,挪到此處,成為實際的1127和1128行,後面的1127-1130行依次變成實際的1129-1132行。
[7] 關於1127-1128行(實際的1129-1130行)的想法,參考第三卷995-1010行。
[8] Green(1942)指出,這段文字表明,人類社會的發展只導致了野心和貪婪,並未帶來幸福。
[9] 在1136-1160行,盧克萊修描述了王制如何被推翻、共和制如何建立。這部分有濃重的羅馬史色彩,“國王”影射古羅馬最後一位國王“傲慢者”塔克文(Tarquinius Superbus)。
[10] “律令”可能影射古羅馬的十二銅表法。
[11] 伊壁鳩魯認為,惡行最痛苦的後果不是損害公共利益,而是作惡者害怕被人發現的恐懼感。參考《主要學說》(Principal Doctrines 34-35)。
[12] 在1161-1240行,盧克萊修探討了宗教觀念的產生和變化。參考Bailey《古希臘原子論者與伊比鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus 438-61)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,QVOMODO HOMINIBVS INNATA SIT DEORVM OPINIO(人類如何萌生神的觀念)。這個小標題在抄本中標為1160a行。
[13] 這裡的說法似乎與本卷148-155行有衝突。“面孔”和“身軀”都應當是神的膜像。
[14] 1195-1240行是一段灌注了強烈情感的文字,抨擊了宗教情緒給人類帶來的折磨。