aequora lidebant nauis ad saxa uirosque.
sic temere incassum frustra mare saepe coortum
saeuibat leuiterque minas ponebat inanis,
nec poterat quemquam placidi pellacia ponti
1005 subdola pellicere in fraudem ridentibus undis.
(improba nauigii ratio tum caeca iacebat.)
tum penuria deinde cibi languentia leto
membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.
illi inprudentes ipsi sibi saepe uenenum
1010 uergebant, nunc dant aliis sollertius ipsi.[1]
INDE CASAS postquam ac pellis ignemque pararunt
et mulier coniuncta uiro concessit in unum . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1013 cognita sunt, prolemque ex se uidere creatam,
tum genus humanum primum mollescere coepit.
1015 ignis enim curauit ut alsia corpora frigus
non ita iam possent caeli sub tegmine ferre;
et Venus inminuit uiris, puerique parentum
blanditiis facile ingenium fregere superbum.
tunc et amicitiem coeperunt iungere auentes
1020 finitimi inter se nec laedere nec uiolari;
et pueros commendarunt muliebreque saeclum,
uocibus et gestu cum balbe significarent
imbecillorum esse aequum misererier omnis.
nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,
1025 sed bona magnaque pars seruabat foedera caste;
aut genus humanum iam tum foret omne peremptum,
nec potuisset adhuc perducere saecla propago.
at uarios linguae sonitus Natura subegit
mittere, et utilitas expressit nomina rerum,
1030 non alia longe ratione atque ipsa uidetur
protrahere ad gestum pueros infantia linguae,
cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.
sentit enim uim quisque suam quod possit abuti:
cornua nata prius uitulo quam frontibus extent,
1035 illis iratus petit atque infestus inurget.
at catuli pantherarum scymnique leonum
unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,
uix etiam cum sunt dentes unguesque creati;
alituum porro genus alis omne uidemus
1040 fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.
proinde putare aliquem tum nomina distribuisse
rebus et inde homines didicisse uocabula prima,
desiperest. nam cur hic posset cuncta notare
uocibus et uarios sonitus emittere linguae,
1045 tempore eodem alii facere id non quisse putentur?
praeterea si non alii quoque uocibus usi
inter se fuerant, unde insita notities est
utilitatis et unde data est huic prima potestas,
quid uellet facere ut sciret animoque uideret?
1050 cogere item pluris unus uictosque domare
non poterat, rerum ut perdiscere nomina uellent.
nec ratione docere ulla suadereque surdis
quid sit opus facto, facilest. neque enim paterentur
nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris
1055 uocis inauditos sonitus obtundere frustra.
postremo quid in hac mirabile tantoperest re,
si genus humanum, cui uox et lingua uigeret,
pro uario sensu uaria res uoce notaret,
cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum
1060 dissimilis soleant uoces uariasque ciere,
cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt?
quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis:
inritata canum cum primum magna Molossum
mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,
1065 longe alio sonitu rabies restricta minatur
et cum iam latrant et uocibus omnia complent;
at catulos blande cum lingua lambere temptant,
aut ubi eos lactant pedibus morsuque petentes
suspensis teneros imitantur dentibus haustus,
1070 longe alio pacto gannitu uocis adulant
et cum deserti baubantur in aedibus, aut cum
plorantis fugiunt summisso corpore plagas.
denique non hinnitus item differre uidetur,
inter equas ubi equus florenti aetate iuuencus
1075 pinnigeri saeuit calcaribus ictus Amoris,
et fremitum patulis sub naribus edit ad arma,
et cum sic alias concussis artibus hinnit?
postremo genus alituum uariaeque uolucres—
accipitres atque ossifragae mergique marinis
1080 fluctibus in salso uictum uitamque petentes—
longe alias alio iaciunt in tempore uoces,[2]
et quom de uictu certant praedaque repugnant;[3]
et partim mutant cum tempestatibus una
raucisonos cantus, cornicum ut saecla uetusta
1085 coruorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris
poscere et interdum uentos aurasque uocare.
ergo si uarii sensus animalia cogunt,
muta tamen cum sint, uarias emittere uoces,
quanto mortalis magis aecumst tum potuisse
1090 dissimilis alia atque alia res uoce notare!
illud in his rebus tacitus ne forte requiras,
fulmen detulit in terram mortalibus ignem
primitus. inde omnis flammarum diditur ardor.
multa uidemus enim caelestibus insita flammis
1095 fulgere, cum caeli donauit plaga uapore.
et ramosa tamen cum uentis pulsa uacillans
aestuat in ramos incumbens arboris arbor,
exprimitur ualidis extritus uiribus ignis,
emicat interdum flammai feruidus ardor,
1100 mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.
[1] nunc dant=nudant (MSS); aliis…ipsi=nati…ipsi/nati…ipsis/natis…ipsi/natis…ipsis (Mackay)
[2] alio=illo/tali (Howard)
[3] praedaque=praedaeque (Howard)
也不會將船和人在礁石上撞得粉碎。[1]
大海只能如此盲目而徒勞地翻湧、
發怒,然後輕輕放下空洞的威脅,
平靜海面再怎麼展露微笑的碧波,
1005 也不能用詭計將哪怕一人誘入陷阱。
(航海的邪惡技藝那時還未發明。)
從前是虛弱的身體死於食物匱乏,
現在相反,人們因物資過剩而沉淪;
他們因為不小心常給自己斟出了
1010 毒藥,我們卻精於親手將別人毒殺。[2]
後來,他們學會築屋、縫皮衣和用火,[3]
男人與女人接受了一夫一妻的婚姻,
[每個私人家庭的神聖權利逐漸][4]
1013 得到承認,子嗣終於能清楚地確定,
這時人類的身心才變得不再剛硬。[5]
1015 因為習慣了烤火,畏寒的身體已很難
像以前那樣忍受露天曠野的霜凍,
性愛消耗了精力,孩子撒嬌的攻勢[6]
輕而易舉征服了父母高傲的天性。
那時,鄰里之間也開始結成聯盟,[7]
1020 渴望不再傷害彼此,也不受傷害,
並且主張溫和對待孩子和女人,
他們用手勢和結結巴巴的語言表示,[8]
大家都同情弱者才是公正的安排。
儘管還不能普遍確立這樣的和諧,
1025 然而多數人誠心遵守了共同的協定。
若非如此,人類早已經連根斷絕,
僅僅靠繁衍,後代不可能延續至今。
但是,自然迫使他們用舌頭髮出[9]
各種聲音,用法塑造了事物的名稱,
1030 這情形好比嬰孩如果無法用話語[10]
表達意思,便只好求助於某些手勢,
比如當他們用手指示意眼前的東西。
誰都可以為能力找到合適的用途:[11]
小牛的角還沒有長成,從額頭伸出,
1035 它在憤怒時已經試圖用它們來衝撞;
黑豹和獅子的幼崽也類似,牙齒和爪子
幾乎還沒有任何痕迹的時候,就已經
學會戰鬥時用爪子扯拽,用牙齒撕咬;
還有,我們看見每一種飛禽都信任
1040 翅膀,扇動它們,希望能派上用場。
如果以為那時是某人為事物指定了
名稱,別人都據此學習最初的詞彙,
這未免太愚蠢。為何此人有能力創造
一切說法,用舌頭髮出各種聲音,
1045 我們卻要相信別人都不能如此?
再者,如果別人不曾在彼此之間
使用詞語,他又從何處移植語言的
前知,最初的這種能力從何處學來,[12]
竟能清楚地想象自己期望的結果?
1050 再者,一個人無法凌駕眾人之上,
強迫他們學習自己發明的語言。
如果誰選擇充耳不聞,任何方式
都難以勸服他接受改變,因為他永遠
不會容忍從未聽聞的聲音以任何
1055 方式不停地、毫無用處地灌進耳朵。
再者,這現象其實有什麼值得驚奇:
擁有清晰嗓音和靈巧舌頭的人類
用不同的詞語標示不同的事物和情感,[13]
既然不會說話的牲口甚至野獸
1060 都習慣發出有明顯差異的各種聲音,
如果感覺到恐懼、痛苦或喜不自勝?[14]
許多顯然的事實足以展示這一點:
摩洛希亞獒被激怒,發出威脅的狂吠,[15]
張開柔軟的雙顎,露出堅硬的牙齒,
1065 它們的瘋癲之調完全不同於有時候
直接喊叫、充塞四周的那種聲音;
當它們用溫柔的舌頭開始舔舐幼崽,
或者用腳爪逗弄小狗,裝作要吞吃
孩子,但牙齒並未用力,只輕輕咬噬,
1070 這時發出的低鳴聲與它們被遺棄屋內,
大聲呼喚,或者蜷縮着身子、躲避
攻擊之時的哀號都有極大的不同。
還有,馬的鳴聲不也會發生變化,
當正值青春的公馬被帶翅丘比特的箭矢
1075 射中,置身一群母馬間,激情難捺,
或當它鼓起鼻孔,發出戰鬥的訊號,
或在另外的情境里,四肢顫抖地嘶鳴?
最後,你再看看各種各樣的飛鳥,
在大海的咸澀波浪中四處覓食求生的
1080 大雕、魚鷹和海鷗有的時候會發出
與它們激烈搏鬥、爭搶獵物時的叫聲
截然不同的一種聲音;它們中有些
會根據天氣的變化更換自己沙啞的
歌唱,例如長壽的烏鴉家族的許多[16]
1085 成員據說在呼求雨水和召喚大風
之時,會分別採用聲調迥異的話語。
所以,如果不同的情感能夠迫使
沒有語言的動物發出各種聲音,
那時的人類能夠用不同的詞語指示
1090 不同的事物,豈不是更加理所當然!
你或許碰巧正暗自思忖這個問題——[17]
告訴你,最初是雷電把火帶給地上的
人類,然後火就逐漸蔓延到各處。
因為我們看見,當霹靂將熱注入
1095 許多東西,它們就會被天火點燃。
還有,當枝條茂盛的樹被大風推搡,
來回搖晃,擠壓衝撞鄰近的一棵樹,
這種摩擦的劇烈力量也會擠出火,[18]
有時在枝幹彼此摩擦的時候,甚至會
1100 突然迸射出明亮熾熱的火焰。以上
[1] Green(1942)指出,這裡的對比體現了盧克萊修對人類“進步”的反諷態度。儘管人類在技術方面遠比原始時代高明,生活並不比祖先更幸福。
[2] 關於925-1010行這段原始人類的描述,Williams(1968)在對比了許多古希臘和古羅馬詩歌的段落後,斷定它缺乏獨創性,非常傳統,“詩歌裝飾和哲學真理很不協調地共存。”但Kenney(1972)認為他誤讀了盧克萊修的文字。Kenney指出,這部分內容如同一幅對摺畫:925-952行側重原始生活的積極一面,雖然環境嚴苛,但早期人類也堅忍;後面的敘述卻強調了原始生活的消極一面,人類終究要受自然環境的控制,這種生活絕非古希臘傳說中的黃金時代。Boyancé(1963)相信盧克萊修筆下的原始人類與盧梭的描寫相似,但Kenney認為這種解讀是一種浪漫化的扭曲。
[3] 1011-1457行是本卷第六大部分,是一部濃縮的人類早期文明史。其中1011-1027行討論了人類家庭生活的演化。Kenney(1972)斷言,在重構人類早期的歷史時,文獻的缺乏不僅沒有妨礙盧克萊修,反而激發了他的歷史想象力,依靠他對人性和自然的深刻理解,他在充滿創造力的想象中悟到了許多我們今天藉助考古學、人類學才獲得的關於人類早期社會的認識。
[4] 此處原文缺失,為了讀起來更連貫,我根據上下文補充了這行詩。
[5] 從下文看,mollescere(變軟)同時指人類身心兩方面的變化。
[6] Oliver(1908)指出,這裡的描寫表明,盧克萊修相信,孩子的存在將一種溫情賦予了人類社會,對文明起了促進作用。
[7] 1019-1023行討論了“公正”的起源。參考伊壁鳩魯《主要學說》(Principal Doctrines 31-38)。原文的amicitiem=amicitiam(聯盟)。
[8] Stevens(2008)評論道,這裡的表述說明,連貫性甚至語篇都不是人類語言的核心特徵,這裡所描繪的原始人類雖然表達能力很弱,卻有清晰的表達意圖和符號化的衝動。
[9] 1028-1090行描述了原始社會中語言的萌芽和發展,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.75-76)和狄奧多羅斯《史纂》(Bibliotheca Historica 1.8.3-4)。與他們觀點相反的是赫拉克利特、德謨克利特和亞里士多德。Reinhardt(2008)指出,1028-1040行以孩子和動物的類比強調了語言產生過程中的被動反應一面,1041-1055行則突出了人主動控制語言的一面。Stevens(2008)認為,盧克萊修並未遵循西方古典時代流行的區分人類語言與動物聲音的標準——連貫性和清晰性,而是強調了兩點:一是兩者的起源都是自然反應;二是兩者的性質不同,動物聲音主要是缺乏意圖性的指示符(具有即時性以及與被指示物的鄰近性),人類語言卻是具備意圖性的規約符(受制於語言使用群體的有意塑造)。盧克萊修的語言學說既與伊壁鳩魯有相似之處,也有自己的獨特見解。伊壁鳩魯關於語言的討論主要見於《致希羅多德的信》(Letter to Herodotus 75-76)。他認為語言分為不同的階段,第一階段的特點是自然性,第二、三階段則具有規約性。盧克萊修的焦點在第一個階段,因為他關注的是語言的起源,而非發展(Asmis 1996),但他也暗示了人類語言的規約性,並且和伊壁鳩魯一樣,將語言的規約歸功於群體的人,而非單個的文化英雄(Perelli 1966)。
[10] 拉丁語的“嬰孩”是infans,字面意思就是“無法說話”。Stevens(2008)指出,1030-1040行中嬰孩和動物的類比並非強調二者都無法使用語言,而是表現嬰孩和幼獸都沒有臻於成熟,嬰孩不成熟的標誌就是他們還只能在指示符的層次行動(手勢具備即時性、鄰近性特徵),還沒有發展出成人使用規約符的能力。
[11] 伊壁鳩魯派所言的“用途”指的是身體構造的天然效果或結果,而非斯多葛派所言的“目的”或“神意”。
[12] 關於“前知”,參考第四卷476行的注釋。
[13] “標示”(notaret)是一個有重要意義的詞,它蘊含著“區分”之意,語言的符號性通過這個詞清晰地表達出來。
[14] Stevens(2008)指出,按照目前通行的理解,1056-1061行的類比是不符合邏輯的,因為常規的觀點是,人類的語言與動物發出的聲音有本質的區別,前者並非自然的聲音,如果它真與後者的聲音遵循同樣的機制,就不會有機會產生。但這種理解沒有抓住盧克萊修心目中的人類語言的核心特徵——規約性(或者說真正意義上的符號性)和意圖性。
[15] 摩洛希亞獒是摩洛希部落養育的一種猛犬,很受上流社會歡迎。Stevens(2008)認為,1062-1081行描繪動物聲音時體現的擬聲性表明,動物的聲音不具備清晰的意圖和系統性,它們只是由於聲音的特質本身而有區分的可能。
[16] 古代西方人普遍認為烏鴉長壽。據赫西俄德(Fr. 193)說,烏鴉的壽命是人的九倍。參考賀拉斯《頌詩集》(Carmina 4.13.25)。Friedländer(1941)指出,盧克萊修在這段描述動物聲音的文字里充分體現了他駕馭拉丁語聲音的高超技巧。
[17] 1091-1104行討論了人類最初使用火的情形。值得注意的是,盧克萊修沒有提及廣為流傳的普羅米修斯盜取天火的故事,參考埃斯庫羅斯《被縛的普羅米修斯》(Prometheus Bound 109-11)。
[18] 關於樹枝摩擦生火,參考第一卷879-920行。