《物性论》第5卷1001-1100行

aequora lidebant nauis ad saxa uirosque.
sic temere incassum frustra mare saepe coortum
saeuibat leuiterque minas ponebat inanis,
nec poterat quemquam placidi pellacia ponti
1005 subdola pellicere in fraudem ridentibus undis.
(improba nauigii ratio tum caeca iacebat.)
tum penuria deinde cibi languentia leto
membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.
illi inprudentes ipsi sibi saepe uenenum
1010 uergebant, nunc dant aliis sollertius ipsi.[1]
INDE CASAS postquam ac pellis ignemque pararunt
et mulier coniuncta uiro concessit in unum . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1013 cognita sunt, prolemque ex se uidere creatam,
tum genus humanum primum mollescere coepit.
1015 ignis enim curauit ut alsia corpora frigus
non ita iam possent caeli sub tegmine ferre;
et Venus inminuit uiris, puerique parentum
blanditiis facile ingenium fregere superbum.
tunc et amicitiem coeperunt iungere auentes
1020 finitimi inter se nec laedere nec uiolari;
et pueros commendarunt muliebreque saeclum,
uocibus et gestu cum balbe significarent
imbecillorum esse aequum misererier omnis.
nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,
1025 sed bona magnaque pars seruabat foedera caste;
aut genus humanum iam tum foret omne peremptum,
nec potuisset adhuc perducere saecla propago.
at uarios linguae sonitus Natura subegit
mittere, et utilitas expressit nomina rerum,
1030 non alia longe ratione atque ipsa uidetur
protrahere ad gestum pueros infantia linguae,
cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.
sentit enim uim quisque suam quod possit abuti:
cornua nata prius uitulo quam frontibus extent,
1035 illis iratus petit atque infestus inurget.
at catuli pantherarum scymnique leonum
unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,
uix etiam cum sunt dentes unguesque creati;
alituum porro genus alis omne uidemus
1040 fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.
proinde putare aliquem tum nomina distribuisse
rebus et inde homines didicisse uocabula prima,
desiperest. nam cur hic posset cuncta notare
uocibus et uarios sonitus emittere linguae,
1045 tempore eodem alii facere id non quisse putentur?
praeterea si non alii quoque uocibus usi
inter se fuerant, unde insita notities est
utilitatis et unde data est huic prima potestas,
quid uellet facere ut sciret animoque uideret?
1050 cogere item pluris unus uictosque domare
non poterat, rerum ut perdiscere nomina uellent.
nec ratione docere ulla suadereque surdis
quid sit opus facto, facilest. neque enim paterentur
nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris
1055 uocis inauditos sonitus obtundere frustra.
postremo quid in hac mirabile tantoperest re,
si genus humanum, cui uox et lingua uigeret,
pro uario sensu uaria res uoce notaret,
cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum
1060 dissimilis soleant uoces uariasque ciere,
cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt?
quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis:
inritata canum cum primum magna Molossum
mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,
1065 longe alio sonitu rabies restricta minatur
et cum iam latrant et uocibus omnia complent;
at catulos blande cum lingua lambere temptant,
aut ubi eos lactant pedibus morsuque petentes
suspensis teneros imitantur dentibus haustus,
1070 longe alio pacto gannitu uocis adulant
et cum deserti baubantur in aedibus, aut cum
plorantis fugiunt summisso corpore plagas.
denique non hinnitus item differre uidetur,
inter equas ubi equus florenti aetate iuuencus
1075 pinnigeri saeuit calcaribus ictus Amoris,
et fremitum patulis sub naribus edit ad arma,
et cum sic alias concussis artibus hinnit?
postremo genus alituum uariaeque uolucres—
accipitres atque ossifragae mergique marinis
1080 fluctibus in salso uictum uitamque petentes—
longe alias alio iaciunt in tempore uoces,[2]
et quom de uictu certant praedaque repugnant;[3]
et partim mutant cum tempestatibus una
raucisonos cantus, cornicum ut saecla uetusta
1085 coruorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris
poscere et interdum uentos aurasque uocare.
ergo si uarii sensus animalia cogunt,
muta tamen cum sint, uarias emittere uoces,
quanto mortalis magis aecumst tum potuisse
1090 dissimilis alia atque alia res uoce notare!
illud in his rebus tacitus ne forte requiras,
fulmen detulit in terram mortalibus ignem
primitus. inde omnis flammarum diditur ardor.
multa uidemus enim caelestibus insita flammis
1095 fulgere, cum caeli donauit plaga uapore.
et ramosa tamen cum uentis pulsa uacillans
aestuat in ramos incumbens arboris arbor,
exprimitur ualidis extritus uiribus ignis,
emicat interdum flammai feruidus ardor,
1100 mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.

[1] nunc dant=nudant (MSS); aliis…ipsi=nati…ipsi/nati…ipsis/natis…ipsi/natis…ipsis (Mackay)
[2] alio=illo/tali (Howard)
[3] praedaque=praedaeque (Howard)

也不会将船和人在礁石上撞得粉碎。[1]
大海只能如此盲目而徒劳地翻涌、
发怒,然后轻轻放下空洞的威胁,
平静海面再怎么展露微笑的碧波,
1005 也不能用诡计将哪怕一人诱入陷阱。
(航海的邪恶技艺那时还未发明。)
从前是虚弱的身体死于食物匮乏,
现在相反,人们因物资过剩而沉沦;
他们因为不小心常给自己斟出了
1010 毒药,我们却精于亲手将别人毒杀。[2]
后来,他们学会筑屋、缝皮衣和用火,[3]
男人与女人接受了一夫一妻的婚姻,
[每个私人家庭的神圣权利逐渐][4]
1013 得到承认,子嗣终于能清楚地确定,
这时人类的身心才变得不再刚硬。[5]
1015 因为习惯了烤火,畏寒的身体已很难
像以前那样忍受露天旷野的霜冻,
性爱消耗了精力,孩子撒娇的攻势[6]
轻而易举征服了父母高傲的天性。
那时,邻里之间也开始结成联盟,[7]
1020 渴望不再伤害彼此,也不受伤害,
并且主张温和对待孩子和女人,
他们用手势和结结巴巴的语言表示,[8]
大家都同情弱者才是公正的安排。
尽管还不能普遍确立这样的和谐,
1025 然而多数人诚心遵守了共同的协定。
若非如此,人类早已经连根断绝,
仅仅靠繁衍,后代不可能延续至今。
但是,自然迫使他们用舌头发出[9]
各种声音,用法塑造了事物的名称,
1030 这情形好比婴孩如果无法用话语[10]
表达意思,便只好求助于某些手势,
比如当他们用手指示意眼前的东西。
谁都可以为能力找到合适的用途:[11]
小牛的角还没有长成,从额头伸出,
1035 它在愤怒时已经试图用它们来冲撞;
黑豹和狮子的幼崽也类似,牙齿和爪子
几乎还没有任何痕迹的时候,就已经
学会战斗时用爪子扯拽,用牙齿撕咬;
还有,我们看见每一种飞禽都信任
1040 翅膀,扇动它们,希望能派上用场。
如果以为那时是某人为事物指定了
名称,别人都据此学习最初的词汇,
这未免太愚蠢。为何此人有能力创造
一切说法,用舌头发出各种声音,
1045 我们却要相信别人都不能如此?
再者,如果别人不曾在彼此之间
使用词语,他又从何处移植语言的
前知,最初的这种能力从何处学来,[12]
竟能清楚地想象自己期望的结果?
1050 再者,一个人无法凌驾众人之上,
强迫他们学习自己发明的语言。
如果谁选择充耳不闻,任何方式
都难以劝服他接受改变,因为他永远
不会容忍从未听闻的声音以任何
1055 方式不停地、毫无用处地灌进耳朵。
再者,这现象其实有什么值得惊奇:
拥有清晰嗓音和灵巧舌头的人类
用不同的词语标示不同的事物和情感,[13]
既然不会说话的牲口甚至野兽
1060 都习惯发出有明显差异的各种声音,
如果感觉到恐惧、痛苦或喜不自胜?[14]
许多显然的事实足以展示这一点:
摩洛希亚獒被激怒,发出威胁的狂吠,[15]
张开柔软的双颚,露出坚硬的牙齿,
1065 它们的疯癫之调完全不同于有时候
直接喊叫、充塞四周的那种声音;
当它们用温柔的舌头开始舔舐幼崽,
或者用脚爪逗弄小狗,装作要吞吃
孩子,但牙齿并未用力,只轻轻咬噬,
1070 这时发出的低鸣声与它们被遗弃屋内,
大声呼唤,或者蜷缩着身子、躲避
攻击之时的哀号都有极大的不同。
还有,马的鸣声不也会发生变化,
当正值青春的公马被带翅丘比特的箭矢
1075 射中,置身一群母马间,激情难捺,
或当它鼓起鼻孔,发出战斗的讯号,
或在另外的情境里,四肢颤抖地嘶鸣?
最后,你再看看各种各样的飞鸟,
在大海的咸涩波浪中四处觅食求生的
1080 大雕、鱼鹰和海鸥有的时候会发出
与它们激烈搏斗、争抢猎物时的叫声
截然不同的一种声音;它们中有些
会根据天气的变化更换自己沙哑的
歌唱,例如长寿的乌鸦家族的许多[16]
1085 成员据说在呼求雨水和召唤大风
之时,会分别采用声调迥异的话语。
所以,如果不同的情感能够迫使
没有语言的动物发出各种声音,
那时的人类能够用不同的词语指示
1090 不同的事物,岂不是更加理所当然!
你或许碰巧正暗自思忖这个问题——[17]
告诉你,最初是雷电把火带给地上的
人类,然后火就逐渐蔓延到各处。
因为我们看见,当霹雳将热注入
1095 许多东西,它们就会被天火点燃。
还有,当枝条茂盛的树被大风推搡,
来回摇晃,挤压冲撞邻近的一棵树,
这种摩擦的剧烈力量也会挤出火,[18]
有时在枝干彼此摩擦的时候,甚至会
1100 突然迸射出明亮炽热的火焰。以上

[1] Green(1942)指出,这里的对比体现了卢克莱修对人类“进步”的反讽态度。尽管人类在技术方面远比原始时代高明,生活并不比祖先更幸福。
[2] 关于925-1010行这段原始人类的描述,Williams(1968)在对比了许多古希腊和古罗马诗歌的段落后,断定它缺乏独创性,非常传统,“诗歌装饰和哲学真理很不协调地共存。”但Kenney(1972)认为他误读了卢克莱修的文字。Kenney指出,这部分内容如同一幅对折画:925-952行侧重原始生活的积极一面,虽然环境严苛,但早期人类也坚忍;后面的叙述却强调了原始生活的消极一面,人类终究要受自然环境的控制,这种生活绝非古希腊传说中的黄金时代。Boyancé(1963)相信卢克莱修笔下的原始人类与卢梭的描写相似,但Kenney认为这种解读是一种浪漫化的扭曲。
[3] 1011-1457行是本卷第六大部分,是一部浓缩的人类早期文明史。其中1011-1027行讨论了人类家庭生活的演化。Kenney(1972)断言,在重构人类早期的历史时,文献的缺乏不仅没有妨碍卢克莱修,反而激发了他的历史想象力,依靠他对人性和自然的深刻理解,他在充满创造力的想象中悟到了许多我们今天借助考古学、人类学才获得的关于人类早期社会的认识。
[4] 此处原文缺失,为了读起来更连贯,我根据上下文补充了这行诗。
[5] 从下文看,mollescere(变软)同时指人类身心两方面的变化。
[6] Oliver(1908)指出,这里的描写表明,卢克莱修相信,孩子的存在将一种温情赋予了人类社会,对文明起了促进作用。
[7] 1019-1023行讨论了“公正”的起源。参考伊壁鸠鲁《主要学说》(Principal Doctrines 31-38)。原文的amicitiem=amicitiam(联盟)。
[8] Stevens(2008)评论道,这里的表述说明,连贯性甚至语篇都不是人类语言的核心特征,这里所描绘的原始人类虽然表达能力很弱,却有清晰的表达意图和符号化的冲动。
[9] 1028-1090行描述了原始社会中语言的萌芽和发展,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.75-76)和狄奥多罗斯《史纂》(Bibliotheca Historica 1.8.3-4)。与他们观点相反的是赫拉克利特、德谟克利特和亚里士多德。Reinhardt(2008)指出,1028-1040行以孩子和动物的类比强调了语言产生过程中的被动反应一面,1041-1055行则突出了人主动控制语言的一面。Stevens(2008)认为,卢克莱修并未遵循西方古典时代流行的区分人类语言与动物声音的标准——连贯性和清晰性,而是强调了两点:一是两者的起源都是自然反应;二是两者的性质不同,动物声音主要是缺乏意图性的指示符(具有即时性以及与被指示物的邻近性),人类语言却是具备意图性的规约符(受制于语言使用群体的有意塑造)。卢克莱修的语言学说既与伊壁鸠鲁有相似之处,也有自己的独特见解。伊壁鸠鲁关于语言的讨论主要见于《致希罗多德的信》(Letter to Herodotus 75-76)。他认为语言分为不同的阶段,第一阶段的特点是自然性,第二、三阶段则具有规约性。卢克莱修的焦点在第一个阶段,因为他关注的是语言的起源,而非发展(Asmis 1996),但他也暗示了人类语言的规约性,并且和伊壁鸠鲁一样,将语言的规约归功于群体的人,而非单个的文化英雄(Perelli 1966)。
[10] 拉丁语的“婴孩”是infans,字面意思就是“无法说话”。Stevens(2008)指出,1030-1040行中婴孩和动物的类比并非强调二者都无法使用语言,而是表现婴孩和幼兽都没有臻于成熟,婴孩不成熟的标志就是他们还只能在指示符的层次行动(手势具备即时性、邻近性特征),还没有发展出成人使用规约符的能力。
[11] 伊壁鸠鲁派所言的“用途”指的是身体构造的天然效果或结果,而非斯多葛派所言的“目的”或“神意”。
[12] 关于“前知”,参考第四卷476行的注释。
[13] “标示”(notaret)是一个有重要意义的词,它蕴含着“区分”之意,语言的符号性通过这个词清晰地表达出来。
[14] Stevens(2008)指出,按照目前通行的理解,1056-1061行的类比是不符合逻辑的,因为常规的观点是,人类的语言与动物发出的声音有本质的区别,前者并非自然的声音,如果它真与后者的声音遵循同样的机制,就不会有机会产生。但这种理解没有抓住卢克莱修心目中的人类语言的核心特征——规约性(或者说真正意义上的符号性)和意图性。
[15] 摩洛希亚獒是摩洛希部落养育的一种猛犬,很受上流社会欢迎。Stevens(2008)认为,1062-1081行描绘动物声音时体现的拟声性表明,动物的声音不具备清晰的意图和系统性,它们只是由于声音的特质本身而有区分的可能。
[16] 古代西方人普遍认为乌鸦长寿。据赫西俄德(Fr. 193)说,乌鸦的寿命是人的九倍。参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina 4.13.25)。Friedländer(1941)指出,卢克莱修在这段描述动物声音的文字里充分体现了他驾驭拉丁语声音的高超技巧。
[17] 1091-1104行讨论了人类最初使用火的情形。值得注意的是,卢克莱修没有提及广为流传的普罗米修斯盗取天火的故事,参考埃斯库罗斯《被缚的普罗米修斯》(Prometheus Bound 109-11)。
[18] 关于树枝摩擦生火,参考第一卷879-920行。