aut etiam quia sic alternis partibus anni
tardius et citius consuerunt confluere ignes,
qui faciunt solem certa de surgere parte,
(propterea fit uti uideantur dicere uerum . . .)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
704a [DE LVNAE LVMINE]
705 luna potest solis radiis percussa nitere
inque dies magis id lumen conuertere nobis
ad speciem, quantum solis secedit ab orbi,
donique eum contra pleno bene lumine fulsit
atque oriens obitus eius super edita uidit.
710 inde minutatim retro quasi condere lumen
debet item, quanto propius iam solis ad ignem
labitur ex alia signorum parte per orbem,
ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai
consimilem cursusque uiam sub sole tenere.
715 est etiam quare proprio cum lumine possit
uoluier et uarias splendoris reddere formas.
corpus enim licet esse aliud, quod fertur et una
labitur omnimodis occursans officiensque,
nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.
720 uersarique potest, globus ut si forte, pilai
dimidia ex parti candenti lumine tinctus,
uersandoque globum uariantis edere formas,
donique eam partem, quaecumque est ignibus aucta,
ad speciem uertit nobis oculosque patentis.
725 inde minutatim retro contorquet et aufert
luciferam partem glomeraminis atque pilai,
ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans
astrologorum artem contra conuincere tendit—
proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque,
730 aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis!
denique cur nequeat semper noua luna creari
ordine formarum certo certisque figuris,
inque dies priuos aborisci quaeque creata
atque alia illius reparari in parte locoque,
735 difficilest ratione docere et uincere uerbis,
ordine cum possint tam certo multa creari.
736a [DE ANNI TEMPORIBVS]
it Ver et Venus et Veneris Praenuntius ante
pennatus graditur, Zephyri uestigia propter
Flora quibus mater praespargens ante uiai
740 cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.
inde loci sequitur Calor aridus et comes una
puluerulenta Ceres et etesia flabra Aquilonum.
inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.
inde aliae tempestates uentique secuntur,
745 altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens.
tandem Bruma niues adfert pigrumque rigorem
reddit Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus Algu.[1]
quo minus est mirum, si certo tempore luna
gignitur et certo deletur tempore rusus,
750 cum fieri possint tam certo tempore multa.
750a [DE ECLIPSI]
solis item quoque defectus lunaeque latebras
pluribus e causis fieri tibi posse putandumst.
nam cur luna queat terram secludere solis
lumine et a terris altum caput obstruere ei,
755 obiciens caecum radiis ardentibus orbem,
tempore eodem aliut facere id non posse putetur
corpus, quod cassum labatur lumine semper?
solque suos etiam dimittere languidus ignis
tempore cur certo nequeat, recreareque lumen,
760 cum loca praeteriit flammis infesta per auras,
quae faciunt ignis interstingui atque perire?
et cur terra queat lunam spoliare uicissim
lumine et oppressum solem super ipsa tenere,
menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras,
765 tempore eodem aliud nequeat succurrere lunae
corpus uel supra solis perlabier orbem,
quod radios inter rumpat lumenque profusum?
et tamen ipsa suo si fulget luna nitore,
cur nequeat certa mundi languescere parte,
770 dum loca luminibus propriis inimica per exit?
771 [menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras]
QVOD SVPEREST, quoniam magni per caerula mundi
qua fieri quicquid posset ratione resolui,
773a [DE SOLIS ET LVNAE OFFECTIONE]
solis uti uarios cursus lunaeque meatus
775 noscere possemus quae uis et causa cieret,
quoue modo possent offecto lumine obire
et neque opinantis tenebris obducere terras,
cum quasi coniuent et aperto lumine rursum
omnia conuisunt clara loca candida luce,
779a [DE NOVITATE RERVM MVNDI ET
DISPOSITIONE QVAE IN EO SVNT]
780 nunc redeo ad mundi nouitatem et mollia terrae
arua, nouo fetu quid primum in luminis oras
tollere et incertis crerint committere uentis.
principio genus herbarum uiridemque nitorem
terra dedit circum collis, camposque per omnis
785 florida fulserunt uiridanti prata colore,
arboribusque datumst uariis exinde per auras
crescendi magnum inmissis certamen habenis.
ut pluma atque pili primum saetaeque creantur
quadripedum membris et corpore pennipotentum,
790 sic noua tum tellus herbas uirgultaque primum
sustulit, inde loci mortalia saecla creauit
multa modis multis uaria ratione coorta.
nam neque de caelo cecidisse animalia possunt,
nec terrestria de salsis exisse lacunis.
795 linquitur ut merito maternum nomen adepta
terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.
multaque nunc etiam existunt animalia terris,
imbribus et calido solis concreta uapore.
quo minus est mirum, si tum sunt plura coorta
800 et maiora, noua tellure atque aethere adulta.
[1] reddit Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus Algu=inde it Hiemps, sequitur crepitans hanc dentibus Caurus (Howard)=rodit Hiems sequitur crepitans hanc dentibus algi (Orth)
也或者因為在一年如此交替之時,[1]
火元素慣於以更慢或更快的速度聚集,
使得太陽能在特定的方向升起,
(因此某些人所言似乎並不虛妄,)
[他們認為每天都升起新的太陽。][2]
705 月亮能閃耀,是因為被太陽的光擊中,[3]
日復一日將那光反射給我們,越遠離
太陽的球體,它的亮度越增強,直至
它正對後者,變成分外皎潔的滿月,
並在升上高空時望見太陽的沉落。
710 然後,在逐漸回退的途中,它也理當
慢慢藏起身後的光,當它從黃道的[4]
另一邊滑向太陽之火,越來越近——
至少某些人如此認為,他們相信
月亮呈球形,在太陽的軌道之下運行。
715 它也有可能帶着自己發出的光芒[5]
旋轉,並且展示亮度各異的月相,
因為可能存在另一個天體,在前面
與它相伴滑行,以各種方式遮擋,
卻由於沒有光,自身無法被我們看見。
720 還有一種可能:它像球一樣旋轉,[6]
但是只有一半浸沒在皎潔的光中,
它轉動圓球,呈現各種不同的形狀,
直到被星光照亮的那個半球完全
袒露給我們大睜的眼睛,任憑觀賞。
725 然後它漸漸往迴旋轉,一步步挪走
被光照亮的一半球面,正如迦勒底的
巴比倫占星術士試圖證明的那樣[7]
(他們竭力反駁希臘的天文學說)——
似乎爭辯的雙方都未必掌握了真相,
730 或者無論如何取捨,都缺乏理由!
再者,為何不能每天都造一輪新月,[8]
按特定順序呈現特定的形狀和樣態,
每天升起的月亮都會在當天殞沒,
另一輪月亮又會造出,將前者取代——
735 很難用邏輯講清,或者用語言證明,
因為許多物體都這樣次第誕生。
春天和維納斯降臨,前面飛着愛神[9]
帶翅的傳令官,緊跟西風的足印,母親[10]
芙洛拉在他們前方的所有道路已預先[11]
740 鋪滿絢麗迷人、香氣馥郁的花朵。
接着登場的是乾燥暑熱,滿面塵土的
穀神刻瑞斯和北風的氣流與它相伴。[12]
然後秋天到來,酒神巴克斯也隨行。
再往後是一段天氣和風向多變的日子,
745 有咆哮怒吼的東風和貯滿閃電的南風。[13]
最後,冬至帶來雪,送回麻木和僵硬,
隨之而來的嚴寒讓人們牙齒打戰。
因此,如果月亮在特定的時間誕生,
在特定的時間毀滅,就不算特別離奇,
750 既然許多事都有如此確定的日程。
太陽的虧蝕、月亮的隱身也與此類似,[14]
可以為它們的發生找到多種解釋。
你想想,月亮為何能遮蔽射向大地的[15]
日光,為何取代它,朝我們高昂頭顱,
755 用自己黑暗的圓盤擋住燃燒的光芒,
而與此同時,我們卻不能想象另一個[16]
不發光的天體永遠滑行,將月亮隱藏?
疲憊的太陽為何不能在特定的時刻[17]
失去它的火焰,等待以後再重造:
760 當它穿過空氣時,某些區域或許
不利於燃燒,它的火焰只能滅掉?
還有,為何大地能剝奪月亮的光,[18]
獨自將太陽壓制拘禁在自己身體下,
當月亮每月從錐形的陰影區域穿過,
765 而與此同時,另一天體卻不能在月亮[19]
之下或者太陽的軌道之上運行,
從而截斷它源源湧來的燦爛光華?
再者,如果月亮的皎潔是依靠自己,[20]
它為何不會在世界的某處變得困頓,
770 如果經過的地方與它的光芒為敵?
771 [本行顯然是七百六十四行的錯誤重複。][21]
既然我已經向你解釋在浩瀚世界的[22]
蔚藍蒼穹,各種天象是如何發生,
我們如何知曉是什麼力量和原因[23]
775 形成了太陽變動的路徑和月亮的旅途,
它們如何被截住光亮,從視野消失,
將大地籠罩在突如其來的黑暗之中,
彷彿閉緊了眼睛,然後又再度開啟,
閃耀着燦爛的光芒,掃視天下各處——
780 現在我就該回到世界之初和大地[24]
幼年的土壤:什麼新生命最初被送入
光的領域,什麼被託付給多變的風。
最開始,大地獻出各種草卉,給山嶺[25]
處處披上亮麗的綠衣,所有的原野
785 都點綴着滿目的繁花,閃爍青草的翠色,
然後,它賦予各種樹木熱烈的渴望,
似脫韁之馬,爭先恐後朝天空生長。
正如羽毛、汗毛和鬃毛會先出現在
四足野獸的四肢和善飛禽鳥的身體上,
790 新生的大地也首先長出草卉和灌木,
接着才以各種方式創造出眾多
千姿百態的擁有必死之身的動物。
因為沒有動物能夠從天界降臨,[26]
陸生動物也不可能從咸池爬出來。[27]
795 所以,大地獲得母親的尊名理所
應當,既然一切生命皆它所孕育。
今天仍然有許多動物從大地誕生,
並且藉助雨水和太陽的溫熱成形。
因此,如果那時有更大更多的動物
800 在天地的初年成熟,並不值得驚訝。
[1] 701-704行是第三種解釋:太陽構成物質的聚集速度導致了晝夜長短的變化。
[2] 此處原文缺失,為了讀起來更連貫,我根據上下文補充了這行詩。“某些人”和“他們”可能指赫拉克利特和色諾芬尼的追隨者。
[3] 705-750行提供了月相成因的多種解釋。705-714行是第一種解釋,也是唯一正確的解釋:月亮反射太陽光的角度造成了各種月相。恩培多克勒(fr. 43, 47)和畢達哥拉斯學派持此看法。Bakker(2013)指出,和西方古代的一些學者不同,伊壁鳩魯和盧克萊修明確區分了月相變化和月食。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE LVNAE LVMINE(論月光)。這個小標題在抄本中標為704a行。
[4] “黃道”在這裡的表述方式是signorum orbem(主格orbis),意為“(十二)星座的軌道”。
[5] 715-719行是第二種解釋。另一個天體遮擋月亮,造成月相變化的說法出自阿那克西美尼,參考Burnet《早期希臘哲學》(Early Greek Philosophy 76-78),後來的阿那克薩戈拉(Early Greek Philosophy 271)重新闡發了這個觀點,也可參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.94)。
[6] 720-730行是第三種解釋。據說這種解釋出自迦勒底天文學家貝羅蘇斯(Berosus),參考古羅馬建築學家維特魯威(M. Vitruvius Pollio)著作《建築十書》(De Architectura 9.2.1)。
[7] 更確切地說,迦勒底人(Chaldaei)屬於亞述,並非巴比倫,他們中湧現過眾多天文學家和占星家,所以在拉丁語中幾乎是這兩個行業(當時難以區分,幾乎是一個行業)的代名詞。這裡的學說主要來自貝羅蘇斯。
[8] 731-750行是第四種解釋:每天的月亮都是新造。這個觀點似乎不見於伊壁鳩魯,而出自赫拉克利特。
[9] 737-747行對季節更替的描寫為波提切利的名畫《春》提供了部分靈感(另一部分靈感來自奧維德《歲時記》對花神芙洛拉的描寫)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE ANNI TEMPORIBVS(關於一年的四季)。這個小標題在抄本中標為736a行。
[10] “帶翅的傳令官”指小愛神丘比特。
[11] 花神芙洛拉(Flora)的慶典在古羅馬很重要,“母親”只是尊稱。參考奧維德《歲時記》(Fasti 5.183-378)。
[12] 意大利主要是地中海式氣候,夏季炎熱乾燥,常刮東北風。
[13] 意大利秋冬之際多風暴和降水。
[14] 751-771行分析了日食和月食的成因,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.96)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE ECLIPSI(論日月食)。這個小標題在抄本中標為750a行。
[15] 753-755行是第一種解釋,也是唯一正確的解釋。這種說法可以追溯到阿那克薩戈拉和恩培多克勒(fr. 42)。
[16] 756-757行是第二種解釋,據說阿那克西美尼和阿那克薩戈拉都曾提出這樣的設想。
[17] 758-761行是第三種解釋,據說出自色諾芬尼。
[18] 762-771行解釋月食,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.96)。其中762-764行是第一種解釋,也是唯一正確的解釋。這種說法可以追溯到阿那克薩戈拉。
[19] 765-757行是第二種解釋,參考756-757行的注釋。
[20] 768-770行是第三種解釋,參考758-761行的注釋。
[21] 抄本中的這一行應當忽略。
[22] 772-1010行是本卷第五部分,盧克萊修概述了世界早期的狀況和原始人類的生活。其中772-782行是簡短的過渡。
[23] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE SOLIS ET LVNAE OFFECTIONE(關於太陽和月亮受到的阻礙)。這個小標題在抄本中標為773a行。
[24] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE NOVITATE RERVM MVNDI ET DISPOSITIONE QVAE IN EO SVNT(關於世界初期及當時的狀況)。這個小標題在抄本中標為779a行。
[25] 在783-924行,盧克萊修描述了動植物的起源。對於這些問題,西方古代的思想家有不少討論。阿那克西曼德曾提出,人發源於其他動物,參考Burnet《早期希臘哲學》(Early Greek Philosophy 70-71);恩培多克勒認為適者生存(242-244);阿那克薩戈拉設想,所有的動植物都出自同一種“普遍種子”(272-273)。
[26] 參考第二卷1153-1154行。
[27] 阿那克西曼德認為,最初的動物有一層帶刺的厚皮,生活在水中,長大了才爬上岸,皮蛻掉之後,只能生存一小段時間。