《物性論》第5卷601-700行

confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.
nonne uides etiam quam late paruus aquai
prata riget fons interdum campisque redundet?
est etiam quoque uti non magno solis ab igni
605 aera percipiat calidis feruoribus ardor,
opportunus ita est si forte et idoneus aer,
ut queat accendi paruis ardoribus ictus,
quod genus interdum segetes stipulamque uidemus
accidere ex una scintilla incendia passim.
610 forsitan et rosea sol alte lampade lucens
possideat multum caecis feruoribus ignem
circum se, nullo qui sit fulgore notatus,
aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.[1]
nec ratio solis simplex et recta patescit,
615 quo pacto aestiuis e partibus Aegocerotis
brumalis adeat flexus atque inde reuertens
Canceris ut uertat metas ad solstitialis,
lunaque mensibus id spatium uideatur obire,
annua sol in quo consumit tempora cursu.
620 non, inquam, simplex his rebus reddita causast.
620a [DEMOCRITI DE SOLE]
nam fieri uel cum primis id posse uidetur,
Democriti quod sancta uiri sententia ponit:
quanto quaeque magis sint terram sidera propter,
tanto posse minus cum caeli turbine ferri.
625 euanescere enim rapidas illius et acris
imminui supter uiris, ideoque relinqui
paulatim solem cum posterioribus signis,
inferior multo quod sit quam feruida signa.
628a [DE LVNAE CVRSV]
et magis hoc lunam: quanto demissior eius
630 cursus abest procul a caelo terrisque propinquat,
tanto posse minus cum signis tendere cursum.
flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur
inferior quam sol, tanto magis omnia signa
hanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.
635 propterea fit ut haec ad signum quodque reuerti
mobilius uideatur, ad hanc quia signa reuisunt.
fit quoque ut e mundi transuersis partibus aer
alternis certo fluere alter tempore possit,
qui quead estiuis solem detrudere signis
640 brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,
et qui reiciat gelidis a frigoris umbris
aestiferas usque in partis et feruida signa.
et ratione pari lunam stellasque putandumst,
quae uoluunt magnos in magnis orbibus annos,
645 aeribus posse alternis e partibus ire.
nonne uides etiam diuersis nubila uentis
diuersas ire in partis inferna supernis?
qui minus illa queant per magnos aetheris orbis
aestibus inter se diuersis sidera ferri?
650 at nox obruit ingenti caligine terras,
aut ubi de longo cursu sol ultima caeli
impulit atque suos efflauit languidus ignis
concussos itere et labefactos aere multo,
aut quia sub terras cursum conuortere cogit
655 uis eadem, supra quae terras pertulit orbem.
tempore item certo roseam Matuta per oras
aetheris auroram differt et lumina pandit,
aut quia sol idem, sub terras ille reuertens,
anticipat caelum radiis accendere temptans,
660 aut quia conueniunt ignes et semina multa
confluere ardoris consuerunt tempore certo,
quae faciunt solis noua semper lumina gigni.
662a [EX IDA VISIO SOLIS]
quod genus Idaeis fama est e montibus altis
dispersos ignis orienti lumine cerni,
665 inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.
nec tamen illud in his rebus mirabile debet
esse, quod haec ignis tam certo tempore possint
semina confluere et solis reparare nitorem.
multa uidemus enim, certo quae tempore fiunt
670 omnibus in rebus: florescunt tempore certo
arbusta et certo dimittunt tempore florem;
nec minus in certo dentes cadere imperat aetas
tempore et inpubem molli pubescere ueste
et pariter mollem malis demittere barbam;
675 fulmina postremo nix imbres nubila uenti
non nimis incertis fiunt in partibus anni.
namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima,[2]
atque ita res mundi cecidere ab origine prima,
conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.
679a [DE DIE LONGO ET NOCTV BREVI]
680 crescere itemque dies licet et tabescere noctes
et minui luces, cum sumant augmina noctis,
aut quia sol idem sub terras atque superne
imparibus currens amfractibus aetheris oras
partit et in partis non aequas diuidit orbem
685 et, quod ab alterutra detraxit parte, reponit
eius in aduersa tanto plus parte relatus,
donec ad id signum caeli peruenit, ubi anni
nodus nocturnas exaequat lucibus umbras
(nam, medio cursu flatus Aquilonis et Austri,
690 distinet aequato caelum discrimine metas
propter signiferi posituram totius orbis,
annua sol in quo concludit tempora serpens,
obliquo terras et caelum lumine lustrans,
ut ratio declarat eorum qui loca caeli
695 omnia dispositis signis ornata notarunt);
aut quia crassior est certis in partibus aer,
sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis
nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus
(propterea noctes hiberno tempore longae
700 cessant, dum ueniat radiatum insigne diei);

[1] ut=at (Possanza)
[2] prima=priua (Orth)

合流,熱全部從一個源頭傾瀉而出。
難道你不曾見過,有時一道細泉
也能淹沒大片的草地,在原野上泛濫?
另一種可能是,太陽的火焰雖不強大,
605 它熾烈的光線卻足以引發空氣的普燃。
倘若空氣碰巧正處於合適的狀態,
只需少許熱元素的攻擊,便可點着,
如同我們有時所見,一小點火花
就能吞噬整片田野的莊稼和秸草。
610 或許當太陽在高空懸着玫瑰色的燈盞,
四周還環繞着許多肉眼看不見的火,
它們沒有明亮的焰苗泄露其存在,
只是默默用熱量助長陽光的威力。[1]
我們也無法清楚明了地解釋,太陽[2]
615 怎樣離開盛夏的位置,抵達冬至
摩羯座的折返之處,又從那裡回到
夏至旅程的終點巨蟹座,還有月亮[3]
怎樣在人們看來,只用一個月時間
就能走完太陽需運行一年的軌道。
620 如我所言,還未有任何簡明的理論。[4]

賢哲德謨克利特廣受尊崇的觀點[5]
似乎非常可能最接近事實和真相:
他說,各種星體與大地的距離越近,
天球旋風對它們的影響程度就越低,[6]
625 因為越往下,風的速度越慢,威力
也越發耗損,由此緣故,太陽逐漸
和那些落在後面的星辰留在了一起,
這是因為其位置低於熾熱的星辰。

月亮比太陽更甚:它的路徑更低,[7]
630 離天球穹頂更遠,更靠近大地,所以
更無法保持星辰運行的極快速度。
由於它比太陽低,裹挾其運動的旋風
力道自然更弱,周圍的所有星辰
自然行進更快,可以輕鬆超越它。
635 所以,月亮似乎能更快地返回某個
星座,其實是星座再次從身邊經過。
也可能在世界與太陽路線垂直之處,[8]
兩股氣流在特定時節會輪流吹刮,
一股迫使太陽離開夏天的星座,
640 到達冬至的折返之處和冰凍的嚴寒,
另一股將它從霜雪之地的陰影逼回,
直至熾熱的星座和酷暑居住的疆界。
我們應當相信,月亮和眾星也如此,
因為氣流從相反方向交替作用,
645 年復一年,在巨大軌道上不停運轉。
難道你不曾見過,上下兩層雲因為
被相反的風脅迫,飄往相反的方向?
為何遙遠的星星就不能被對抗的風
裹挾,往複奔馳在蒼穹宏偉的軌道上?
650 可是暗夜將大地埋進無邊的黑暗中,[9]
或者因為太陽在漫長行程後已到達[10]
天空盡頭,疲憊不堪,吹滅了因旅途
反覆顛簸和空氣摩擦而耗損的火炬,[11]
或者因為托舉其球體在大地之上
655 運行的力量迫使它轉向,沉入地下。
在特定時辰,瑪圖塔女神也會在天空[12]
鋪展玫瑰色的黎明,打開她的晨光,
或者因為從地下返回的同一輪太陽
試圖提前用自己的光芒點亮蒼穹,
660 或者因為火和眾多熱原子已習慣[13]
在特定時辰聚集匯流,於是總能
讓陽光的燦爛日日如新,重生無盡。

傳說在伊達山高峻的峰頂能夠看見[14]
這樣的景象:破曉之時,分散的光焰
665 會逐漸向中心聚合,直至成為一個球。
這些火原子能在如此確定的時辰
聚集一處,重新製造太陽的輝煌,
其實完全不值得我們如此驚奇。
因為我們已知曉,萬物的許多現象[15]
670 都有定時:樹木會在特定的季候
開花,花朵也在特定的時節枯凋;
年紀也同樣在確定時間吩咐牙齒
墜下,吩咐少年長出青春的柔毛,
吩咐輕淡的鬍鬚從他們雙頰垂落;
675 還有,雷電、雨雪、風雲這些天氣
都不會毫無規律地出現在各個季節。
因為萬事的肇因一開始便是這樣,
萬物自世界之初便是如此運行,
它們只能按確定次序反覆登場。

680 同樣地,白晝可以變長,夜晚縮短,[16]
而當夜晚有盈餘,白晝也會虧損,
這或者因為同一輪太陽在地下和地上[17]
運行的路徑用不等的弧線劃分了天界,
將自己每日的軌道切成不等的兩段,
685 它從其中一段取走的部分,會完全
等量地添給與之相反的一段,直至
它抵達天穹的特定星座。一年的節點[18]
在那裡平分白晝的天光和夜晚的暗影
(因為當太陽位於南風和北風的正中,
690 天球的兩極與它的距離完全相等,
這是由整個黃道的位置所決定,太陽[19]
正是在其間滑行,走完年度的軌跡,
並以傾斜的光線照亮大地與穹蒼,
正如某些人的模型所示,他們標出了[20]
695 天球的所有區域,並嵌上各個星座);
或者因為空氣在某些部分更濃密,[21]
這樣太陽顫動的火光就滯留在地下,
不能輕易地穿透,在升起之處浮現
(所以冬天的夜晚會一直拖延,不願
700 離去,直到白晝耀眼的徽章到達);

[1] Possanza(2001)發現,這行的原文藏着一個雙語的雙關。exaugeat(助長)的詞幹auge在聲音上接近希臘語的augē,後者意為“陽光”,而這行中的拉丁單詞radiorum恰是“陽光”的意思。因此,隱藏在拉丁文中的希臘文augē就像“肉眼看不見的火”,“默默用熱量助長陽光的威力”。
[2] 614-649行討論了各種天體的運行軌道。盧克萊修難以解釋太陽運行,是因為他混淆了兩種現象,一是太陽的周年運行,二是太陽軌道與地球赤道之間的傾角,參考Bailey《盧克萊修論自然》(Lucretius on the Nature of Things 302-3)。
[3] 原文Canceris(巨蟹)是屬格,通常形式是Canceri。
[4] Robin(1925)指出,關於地球繞日周年運行的最早的正確解釋者是赫拉克里德斯(Heraclides of Pontus)和畢達哥拉斯學派的厄克方圖(Ecphantus)。
[5] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DEMOCRITI DE SOLE(德謨克利特論太陽)。這個小標題在抄本中標為620a行。
[6] 關於天球旋風,參考前面的510-516行。
[7] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE LVNAE CVRSV(論月亮的軌道)。這個小標題在抄本中標為628a行。
[8] 關於這種觀點,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.93)。
[9] 650-704行分析了晝夜的成因,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.92, 96)。
[10] 651-653行的解釋可以追溯到赫拉克利特。
[11] 原文的itere=itinere(旅途)。
[12] 656-679行提供了黎明成因的多種解釋。瑪圖塔(Matuta)是意大利最古老的神祇之一,後來與希臘的黎明女神奧羅拉(Aurora)混同。
[13] 660-668行的解釋出自埃利亞學派的色諾芬尼(Xenophanes)。
[14] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,EX IDA VISIO SOLIS(伊達山的日出景象)。這個小標題在抄本中標為662a行。
[15] 669-679行的觀點見第一卷的174-214行。
[16] 在680-704行,盧克萊修列舉了多種觀點來解釋夏天為何晝長夜短,冬天為何正好相反。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE DIE LONGO ET NOCTV BREVI(論晝長夜短)。這個小標題在抄本中標為679a行。
[17] 682-695行是第一種解釋:因為黃道和赤道有夾角,所以太陽切分的弧線除了春分和秋分的特定時刻都不等長,造成了晝夜長短的變化。
[18] “特定星座”指春分時的白羊座(Aries)和秋分時的天秤座(Libra)。
[19] 原文的orbis(軌道)指黃道(zodiacus,這是希臘語的轉寫,拉丁文的說法是orbis signifer)。
[20] “某些人”可能指巴比倫的天文學家。他們的理論於公元前3世紀傳入了歐洲。最著名的天球模型(orrery)是阿基米德所造,公元前212年羅馬攻佔敘拉古後,將這個模型運回了羅馬。
[21] 696-700行是第二種解釋:空氣的密度導致了晝夜長短的變化。