confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.
nonne uides etiam quam late paruus aquai
prata riget fons interdum campisque redundet?
est etiam quoque uti non magno solis ab igni
605 aera percipiat calidis feruoribus ardor,
opportunus ita est si forte et idoneus aer,
ut queat accendi paruis ardoribus ictus,
quod genus interdum segetes stipulamque uidemus
accidere ex una scintilla incendia passim.
610 forsitan et rosea sol alte lampade lucens
possideat multum caecis feruoribus ignem
circum se, nullo qui sit fulgore notatus,
aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.[1]
nec ratio solis simplex et recta patescit,
615 quo pacto aestiuis e partibus Aegocerotis
brumalis adeat flexus atque inde reuertens
Canceris ut uertat metas ad solstitialis,
lunaque mensibus id spatium uideatur obire,
annua sol in quo consumit tempora cursu.
620 non, inquam, simplex his rebus reddita causast.
620a [DEMOCRITI DE SOLE]
nam fieri uel cum primis id posse uidetur,
Democriti quod sancta uiri sententia ponit:
quanto quaeque magis sint terram sidera propter,
tanto posse minus cum caeli turbine ferri.
625 euanescere enim rapidas illius et acris
imminui supter uiris, ideoque relinqui
paulatim solem cum posterioribus signis,
inferior multo quod sit quam feruida signa.
628a [DE LVNAE CVRSV]
et magis hoc lunam: quanto demissior eius
630 cursus abest procul a caelo terrisque propinquat,
tanto posse minus cum signis tendere cursum.
flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur
inferior quam sol, tanto magis omnia signa
hanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.
635 propterea fit ut haec ad signum quodque reuerti
mobilius uideatur, ad hanc quia signa reuisunt.
fit quoque ut e mundi transuersis partibus aer
alternis certo fluere alter tempore possit,
qui quead estiuis solem detrudere signis
640 brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,
et qui reiciat gelidis a frigoris umbris
aestiferas usque in partis et feruida signa.
et ratione pari lunam stellasque putandumst,
quae uoluunt magnos in magnis orbibus annos,
645 aeribus posse alternis e partibus ire.
nonne uides etiam diuersis nubila uentis
diuersas ire in partis inferna supernis?
qui minus illa queant per magnos aetheris orbis
aestibus inter se diuersis sidera ferri?
650 at nox obruit ingenti caligine terras,
aut ubi de longo cursu sol ultima caeli
impulit atque suos efflauit languidus ignis
concussos itere et labefactos aere multo,
aut quia sub terras cursum conuortere cogit
655 uis eadem, supra quae terras pertulit orbem.
tempore item certo roseam Matuta per oras
aetheris auroram differt et lumina pandit,
aut quia sol idem, sub terras ille reuertens,
anticipat caelum radiis accendere temptans,
660 aut quia conueniunt ignes et semina multa
confluere ardoris consuerunt tempore certo,
quae faciunt solis noua semper lumina gigni.
662a [EX IDA VISIO SOLIS]
quod genus Idaeis fama est e montibus altis
dispersos ignis orienti lumine cerni,
665 inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.
nec tamen illud in his rebus mirabile debet
esse, quod haec ignis tam certo tempore possint
semina confluere et solis reparare nitorem.
multa uidemus enim, certo quae tempore fiunt
670 omnibus in rebus: florescunt tempore certo
arbusta et certo dimittunt tempore florem;
nec minus in certo dentes cadere imperat aetas
tempore et inpubem molli pubescere ueste
et pariter mollem malis demittere barbam;
675 fulmina postremo nix imbres nubila uenti
non nimis incertis fiunt in partibus anni.
namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima,[2]
atque ita res mundi cecidere ab origine prima,
conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.
679a [DE DIE LONGO ET NOCTV BREVI]
680 crescere itemque dies licet et tabescere noctes
et minui luces, cum sumant augmina noctis,
aut quia sol idem sub terras atque superne
imparibus currens amfractibus aetheris oras
partit et in partis non aequas diuidit orbem
685 et, quod ab alterutra detraxit parte, reponit
eius in aduersa tanto plus parte relatus,
donec ad id signum caeli peruenit, ubi anni
nodus nocturnas exaequat lucibus umbras
(nam, medio cursu flatus Aquilonis et Austri,
690 distinet aequato caelum discrimine metas
propter signiferi posituram totius orbis,
annua sol in quo concludit tempora serpens,
obliquo terras et caelum lumine lustrans,
ut ratio declarat eorum qui loca caeli
695 omnia dispositis signis ornata notarunt);
aut quia crassior est certis in partibus aer,
sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis
nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus
(propterea noctes hiberno tempore longae
700 cessant, dum ueniat radiatum insigne diei);
合流,热全部从一个源头倾泻而出。
难道你不曾见过,有时一道细泉
也能淹没大片的草地,在原野上泛滥?
另一种可能是,太阳的火焰虽不强大,
605 它炽烈的光线却足以引发空气的普燃。
倘若空气碰巧正处于合适的状态,
只需少许热元素的攻击,便可点着,
如同我们有时所见,一小点火花
就能吞噬整片田野的庄稼和秸草。
610 或许当太阳在高空悬着玫瑰色的灯盏,
四周还环绕着许多肉眼看不见的火,
它们没有明亮的焰苗泄露其存在,
只是默默用热量助长阳光的威力。[1]
我们也无法清楚明了地解释,太阳[2]
615 怎样离开盛夏的位置,抵达冬至
摩羯座的折返之处,又从那里回到
夏至旅程的终点巨蟹座,还有月亮[3]
怎样在人们看来,只用一个月时间
就能走完太阳需运行一年的轨道。
620 如我所言,还未有任何简明的理论。[4]
贤哲德谟克利特广受尊崇的观点[5]
似乎非常可能最接近事实和真相:
他说,各种星体与大地的距离越近,
天球旋风对它们的影响程度就越低,[6]
625 因为越往下,风的速度越慢,威力
也越发耗损,由此缘故,太阳逐渐
和那些落在后面的星辰留在了一起,
这是因为其位置低于炽热的星辰。
月亮比太阳更甚:它的路径更低,[7]
630 离天球穹顶更远,更靠近大地,所以
更无法保持星辰运行的极快速度。
由于它比太阳低,裹挟其运动的旋风
力道自然更弱,周围的所有星辰
自然行进更快,可以轻松超越它。
635 所以,月亮似乎能更快地返回某个
星座,其实是星座再次从身边经过。
也可能在世界与太阳路线垂直之处,[8]
两股气流在特定时节会轮流吹刮,
一股迫使太阳离开夏天的星座,
640 到达冬至的折返之处和冰冻的严寒,
另一股将它从霜雪之地的阴影逼回,
直至炽热的星座和酷暑居住的疆界。
我们应当相信,月亮和众星也如此,
因为气流从相反方向交替作用,
645 年复一年,在巨大轨道上不停运转。
难道你不曾见过,上下两层云因为
被相反的风胁迫,飘往相反的方向?
为何遥远的星星就不能被对抗的风
裹挟,往复奔驰在苍穹宏伟的轨道上?
650 可是暗夜将大地埋进无边的黑暗中,[9]
或者因为太阳在漫长行程后已到达[10]
天空尽头,疲惫不堪,吹灭了因旅途
反复颠簸和空气摩擦而耗损的火炬,[11]
或者因为托举其球体在大地之上
655 运行的力量迫使它转向,沉入地下。
在特定时辰,玛图塔女神也会在天空[12]
铺展玫瑰色的黎明,打开她的晨光,
或者因为从地下返回的同一轮太阳
试图提前用自己的光芒点亮苍穹,
660 或者因为火和众多热原子已习惯[13]
在特定时辰聚集汇流,于是总能
让阳光的灿烂日日如新,重生无尽。
传说在伊达山高峻的峰顶能够看见[14]
这样的景象:破晓之时,分散的光焰
665 会逐渐向中心聚合,直至成为一个球。
这些火原子能在如此确定的时辰
聚集一处,重新制造太阳的辉煌,
其实完全不值得我们如此惊奇。
因为我们已知晓,万物的许多现象[15]
670 都有定时:树木会在特定的季候
开花,花朵也在特定的时节枯凋;
年纪也同样在确定时间吩咐牙齿
坠下,吩咐少年长出青春的柔毛,
吩咐轻淡的胡须从他们双颊垂落;
675 还有,雷电、雨雪、风云这些天气
都不会毫无规律地出现在各个季节。
因为万事的肇因一开始便是这样,
万物自世界之初便是如此运行,
它们只能按确定次序反复登场。
680 同样地,白昼可以变长,夜晚缩短,[16]
而当夜晚有盈余,白昼也会亏损,
这或者因为同一轮太阳在地下和地上[17]
运行的路径用不等的弧线划分了天界,
将自己每日的轨道切成不等的两段,
685 它从其中一段取走的部分,会完全
等量地添给与之相反的一段,直至
它抵达天穹的特定星座。一年的节点[18]
在那里平分白昼的天光和夜晚的暗影
(因为当太阳位于南风和北风的正中,
690 天球的两极与它的距离完全相等,
这是由整个黄道的位置所决定,太阳[19]
正是在其间滑行,走完年度的轨迹,
并以倾斜的光线照亮大地与穹苍,
正如某些人的模型所示,他们标出了[20]
695 天球的所有区域,并嵌上各个星座);
或者因为空气在某些部分更浓密,[21]
这样太阳颤动的火光就滞留在地下,
不能轻易地穿透,在升起之处浮现
(所以冬天的夜晚会一直拖延,不愿
700 离去,直到白昼耀眼的徽章到达);
[1] Possanza(2001)发现,这行的原文藏着一个双语的双关。exaugeat(助长)的词干auge在声音上接近希腊语的augē,后者意为“阳光”,而这行中的拉丁单词radiorum恰是“阳光”的意思。因此,隐藏在拉丁文中的希腊文augē就像“肉眼看不见的火”,“默默用热量助长阳光的威力”。
[2] 614-649行讨论了各种天体的运行轨道。卢克莱修难以解释太阳运行,是因为他混淆了两种现象,一是太阳的周年运行,二是太阳轨道与地球赤道之间的倾角,参考Bailey《卢克莱修论自然》(Lucretius on the Nature of Things 302-3)。
[3] 原文Canceris(巨蟹)是属格,通常形式是Canceri。
[4] Robin(1925)指出,关于地球绕日周年运行的最早的正确解释者是赫拉克里德斯(Heraclides of Pontus)和毕达哥拉斯学派的厄克方图(Ecphantus)。
[5] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DEMOCRITI DE SOLE(德谟克利特论太阳)。这个小标题在抄本中标为620a行。
[6] 关于天球旋风,参考前面的510-516行。
[7] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE LVNAE CVRSV(论月亮的轨道)。这个小标题在抄本中标为628a行。
[8] 关于这种观点,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.93)。
[9] 650-704行分析了昼夜的成因,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.92, 96)。
[10] 651-653行的解释可以追溯到赫拉克利特。
[11] 原文的itere=itinere(旅途)。
[12] 656-679行提供了黎明成因的多种解释。玛图塔(Matuta)是意大利最古老的神祇之一,后来与希腊的黎明女神奥罗拉(Aurora)混同。
[13] 660-668行的解释出自埃利亚学派的色诺芬尼(Xenophanes)。
[14] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,EX IDA VISIO SOLIS(伊达山的日出景象)。这个小标题在抄本中标为662a行。
[15] 669-679行的观点见第一卷的174-214行。
[16] 在680-704行,卢克莱修列举了多种观点来解释夏天为何昼长夜短,冬天为何正好相反。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE DIE LONGO ET NOCTV BREVI(论昼长夜短)。这个小标题在抄本中标为679a行。
[17] 682-695行是第一种解释:因为黄道和赤道有夹角,所以太阳切分的弧线除了春分和秋分的特定时刻都不等长,造成了昼夜长短的变化。
[18] “特定星座”指春分时的白羊座(Aries)和秋分时的天秤座(Libra)。
[19] 原文的orbis(轨道)指黄道(zodiacus,这是希腊语的转写,拉丁文的说法是orbis signifer)。
[20] “某些人”可能指巴比伦的天文学家。他们的理论于公元前3世纪传入了欧洲。最著名的天球模型(orrery)是阿基米德所造,公元前212年罗马攻占叙拉古后,将这个模型运回了罗马。
[21] 696-700行是第二种解释:空气的密度导致了昼夜长短的变化。