deturbauit equis in terram, Solque cadenti
obuius aeternam succepit lampada mundi,
disiectosque redegit equos iunxitque trementis;
inde suum per iter recreauit cuncta gubernans,
405 scilicet ut ueteres Graium cecinere poetae.
quod procul a uera nimis est ratione repulsum.
ignis enim superare potest ubi materiai
ex infinito sunt corpora plura coorta.
inde cadunt uires aliqua ratione reuictae
410 aut pereunt res exustae torrentibus auris.
umor item quondam coepit superare coortus,
ut fama est, hominum multas quando obruit urbis.[1]
inde ubi uis aliqua ratione auersa recessit,
ex infinito fuerat quaecumque coorta,
415 constiterunt imbres et flumina uim minuerunt.
SED QVIBVS ILLE modis coniectus materiai
fundarit terram et caelum pontique profunda,
solis lunai cursus, ex ordine ponam.
418a [ORIGO MVNDI ET OMNIVM]
nam certe neque consilio primordia rerum
420 ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt
nec quos quaeque darent motus pepigere profecto.
sed quia multa modis multis primordia rerum
ex infinito iam tempore percita plagis
ponderibusque suis consuerunt concita ferri
425 omnimodisque coire atque omnia pertemptare,
quaecumque inter se possent congressa creare,
propterea fit uti, magnum uolgata per aeuom,
omne genus coetus et motus experiundo,
tandem conueniant ea quae coniecta repente
430 magnarum rerum fiunt exordia saepe,
terrai maris et caeli generisque animantum.
hic neque tum solis rota cerni lumine largo
altiuolans poterat nec magni sidera mundi
nec mare nec caelum nec denique terra neque aer
435 nec similis nostris rebus res ulla uideri,
436 sed noua tempestas quaedam molesque coorta
440 omne genus de principiis, Discordia quorum
441 interualla uias conexus pondera plagas
concursus motus turbabat proelia miscens,
propter dissimilis formas uariasque figuras
quod non omnia sic poterant coniuncta manere
445 nec motus inter sese dare conuenientis.
437 diffugere inde loci partes coepere, paresque
cum paribus iungi res et discludere mundum
439 membraque diuidere et magnas disponere partes,
446 hoc est, a terris altum secernere caelum,
et sorsum mare, uti secreto umore pateret,
seorsus item puri secretique aetheris ignes.
quippe etenim primum terrai corpora quaeque,
450 propterea quod erant grauia et perplexa, coibant
in medio atque imas capiebant omnia sedes.
quae quanto magis inter se perplexa coibant,
tam magis expressere ea quae mare sidera solem
lunamque efficerent et magni moenia mundi.
455 omnia enim magis haec e leuibus atque rutundis
seminibus multoque minoribus sunt elementis
quam tellus. Ideo, per rara foramina, terrae
partibus erumpens primus se sustulit aether
ignifer et multos secum leuis abstulit ignis,
460 non alia longe ratione ac saepe uidemus,
aurea cum primum gemmantis rore per herbas
matutina rubent radiati lumina solis
exalantque lacus nebulam fluuiique perennes
ipsaque, ut interdum, tellus fumare uidetur;
465 omnia quae sursum cum conciliantur, in alto
corpore concreto subtexunt nubila caelum.
sic igitur tum se leuis ac diffusilis aether
corpore concreto circumdatus undique flexit
et late diffusus in omnis undique partis
470 omnia sic auido complexu cetera saepsit.
470a [DE SOLIS ET LVNAE MAGNITVDINE
ET MOTV EORVM ET QVEM AD
MODVM NASCVNTVR]
hunc exordia sunt solis lunaeque secuta,
interutrasque globi quorum uertuntur in auris.
quae neque terra sibi adsciuit nec maximus aether,
quod neque tam fuerunt grauia ut depressa sederent,
475 nec leuia ut possent per summas labier oras,
et tamen interutrasque ita sunt, ut corpora uiua[2]
uersent et partes ut mundi totius extent,
quod genus in nobis quaedam licet in statione
membra manere, tamen cum sint ea quae moueantur.
480 his igitur rebus retractis terra repente,
maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit,
succidit et salso suffudit gurgite fossas.
inque dies quanto circum magis aetheris aestus
et radii solis cogebant undique terram
485 uerberibus crebris extrema ad limina fartam[3]
in medio ut propulsa suo condensa coiret,
tam magis expressus salsus de corpore sudor
augebat mare manando camposque natantis,
et tanto magis illa foras elapsa uolabant
490 corpora multa uaporis et aeris, altaque caeli
densabant procul a terris fulgentia templa.
sidebant campi, crescebant montibus altis
ascensus. neque enim poterant subsidere saxa
nec pariter tantundem omnes succumbere partis.
495 sic igitur terrae concreto corpore pondus
constitit, atque omnis mundi quasi limus in imum
confluxit grauis et subsedit funditus ut faex.
inde mare, inde aer, inde aether ignifer ipse
corporibus liquidis sunt omnia pura relicta
500 et leuiora aliis alia, et liquidissimus aether
[1] multas=multos (Howard)
[2] uiua=priua (Rebac)
[3] fartam=partem (MSS)=opertam (Orth)
劈下馬車,甩向大地。太陽神在半空
從墜落的孩子手裡接過世界的長明燈,
重新套好散落的馬匹(身體仍顫動),
引它們回到軌道,恢復萬物的生機。
405 至少古代的希臘詩人是如此吟唱,[1]
但這顯然與正確的解釋相去太遠。
只有當太多火的原子從無窮的空間
涌到這裡,火才能取得支配地位,
然後它將因某種緣故失去勁力,
410 或者燃料會被熾熱的空氣焚盡。
同樣,傳說水也曾經聚集,主宰
世界,那時它毀滅了人類的眾多城市。
然後,當從無窮空間聚集的力量
因為某種緣故而轉向、撤退,大雨
415 就停止傾瀉,河流也終於復歸平靜。
但物質的聯合以何種方式創造了大地、[2]
天空、無底的海洋還有太陽、月亮的
軌道,我將在下面詳述。顯而易見,
原子井然有序,各居其位,並非[3]
420 出於刻意的設計或機巧的智慧,也定然
不是由談判決定其如何運動,而是
由於萬物的眾多原子在宇宙中以眾多
方式變化,在過去的無窮時間裡因為
外部的撞擊和自身的重量保持運動,
425 以各式各樣的方式聚合,嘗試過彼此
每一種聯姻可能導致的結果。這樣,
經過無數世代的遷徙擴散,嘗試過
每種組合、每種運動,它們才最終
到達現在這樣的形態,合適的原子
430 突然相遇,常成為偉大之物的根基,
演化出大地、海洋、天空和各種生靈。
在那個階段,無法看見燦爛的日輪[4]
在天頂飛翔,也沒有宏偉蒼穹的星辰,
沒有海洋、天空、大地、空氣和任何
435 與我們今日所見之物相似的東西,
436 只有各種原子聚集而成的一團
440 混沌涌動的風暴,不和狀態激起了[5]
441 彼此的戰鬥,完全攪亂它們的空隙、
通道、連接、重量、衝擊、碰撞和運動。
由於它們的形式和形狀各自不同,
不可能一直聚集,結合成某種整體,
445 也無法協調彼此的運動,配合無間。
437 於是混沌的各部分開始飛散,各自[6]
與相似之物結合,標出世界的邊境,
439 區分其肢體,安置好它的主要構件,
446 也即是說,將高邈的昊天與大地分開,
讓匯聚的水體分離成海,自由鋪展,
也讓穹蒼的星火保持獨立和純粹。
請聽我細說。首先,土的所有原子[7]
450 因為其重量和糾纏的結構,在中間聚合,
並且全部佔據了最低的位置。它們
糾纏越深,結合越緊,就越會擠出
後來形成大海、星辰、太陽、月亮
和築成遼闊世界之城堞的那些物質。
455 構成所有這些物體的原子都圓潤、
光滑,其元素也比土的元素小許多。
正因如此,蘊含火的以太第一個[8]
通過稀疏的孔洞掙脫土陣的禁錮,
輕盈地攜帶許多火原子隨自己飛升——
460 這就像我們經常目睹的一個場景:
當清晨綴滿露珠的草葉上方,太陽的
萬道金光剛開始透出某種赤紅,
湖泊和流動不止的江河就呼出一層
霧氣,有時甚至大地都像在蒸騰;
465 當所有這些物質在空中聚合,就凝成
高處雲朵的身體,從下方遮住天宇。
所以,輕巧、善於彌散的以太當初
也如此聚合成形,在世界周邊各處
拱起帳幕,向四面八方無盡延伸,
470 就這樣以貪婪的擁抱將萬物攬在懷中。
太陽和月亮的基元緊隨其後,其球體[9]
在大地和穹宇之間的區域運轉不息。
大地和浩瀚的天空都沒有吸收它們,
因為它們既沒有重到足以下沉,
475 也沒有輕到能在最高的疆域滑行,
而只能居於二者之間,像活的身體
一樣旋轉,但仍是整個世界的部分,
正如我們的某些肢體可以休息,
而同時另外一些肢體卻正在運動。
480 所以,當這些元素撤出,大地便突然
沉陷,如今蔚藍無垠的大海鋪展的
地方頓時成巨坑,被咸澀的洪流填滿。
然後,周圍以太的熱氣和四面太陽的
光線在大地邊緣通過反覆的撞擊
485 日復一日擠壓它,於是它的物質
越發密集,越發向自己的中心聚攏,
與此同時,體內咸液更迅速地擠出,
這種滲流壯大了海洋和翻湧的水澤。
逃跑的熱和以太原子也越來越多,
490 它們遠離大地,飛向蒼穹高處,
在那裡不斷修築金碧輝煌的天宮。
平原向下沉落,而高山向上生長,
因為堆聚的岩石無法再往下擠壓,
各個部分也不能停在相同的高度。
495 所以,沉重的泥土就這樣形成緊密的[10]
整體,世界的所有淤泥因為其重量
匯於至低處,(且如此形容)沉澱似酒渣。
於是大海、空氣和蘊含火的以太
剔除了雜質,各自獲得純凈的身體,
500 彼此輕重不同。其中以太最清澈,
[1] “古代的希臘詩人”可能指寫過《赫利阿迪斯》(Heliades,字面意思是“赫利俄斯之子”)的埃斯庫羅斯和寫過《帕厄同》(Phaethon)的歐里庇得斯。兩部悲劇都已失傳。
[2] 416-563行是本卷的第三大部分,盧克萊修解釋了宇宙的形成和天體的運動。以最簡潔的方式概括,伊壁鳩魯學派的宇宙論大體如下:宇宙間的原子通過隨機的運動匯聚到一起,大而重的原子逐漸下沉,彼此結合,小、輕、光滑的原子被擠出,逐漸上升,當碰撞產生的升力無法讓它們繼續上升但也讓它們不致下降的時候,它們就和接收自己的空間結合,形成天穹。後續被擠出並上升的原子形成星辰和空氣,沉降的原子形成了大地,從大地中擠出的剩餘原子形成了水體。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.89)。416-431行是第一部分,盧克萊修在這裡宣稱,我們的世界是原子隨機碰撞的產物。
[3] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,ORIGO MVNDI ET OMNIVM(世界和萬物的起源)。這個小標題在抄本中標為418a行。
[4] 432-448行描述世界各個部分脫離混沌原子團的過程。
[5] 抄本中的437-439行位置有誤,這裡挪到了445行的後面,於是440-445行成為實際的437-442行,437-439行成為實際的443-445行。“不和”(Discordia)似乎對應着恩培多克勒的“衝突”(Eris)概念。
[6] 這裡的描述似乎呼應着恩培多克勒的“和諧”(Eros)概念,參考恩培多克勒(fr. 22)。
[7] 449-494行描述世界的形成過程。
[8] 在西方古典時代,“以太”(aether)指存在於遠離地球的高空中的特殊空氣,但aether在詩歌里也經常指天穹、天空或者神居住的上界。這裡的aether顯然指物質,所以翻成“以太”。
[9] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE SOLIS ET LVNAE MAGNITVDINE ET MOTV EORVM ET QVEM AD MODVM NASCVNTVR(論太陽和月亮的大小、運動以及它們如何誕生)。這個小標題在抄本中標為470a行。
[10] 在495-508行,盧克萊修解釋了以太為何會飛到宇宙的其他元素之上。