nec tamen hanc possis oculorum subdere uisu
nec iacere indu manus, uia qua munita fidei
proxima fert humanum in pectus templaque mentis—
sed tamen effabor: dictis dabit ipsa fidem res
105 forsitan, et grauiter terrarum motibus ortis
omnia conquassari in paruo tempore cernes.
quod procul a nobis flectat fortuna gubernans,
et ratio potius quam res persuadeat ipsa
succidere horrisono posse omnia uicta fragore!
110 qua prius adgrediar quam de re fundere fata
sanctius et multo certa ratione magis quam
Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,
multa tibi expediam doctis solacia dictis,
relligione refrenatus ne forte rearis
115 terras et solem et caelum, mare sidera lunam,
corpore diuino debere aeterna manere,
proptereaque putes ritu par esse Gigantum
pendere eos poenas inmani pro scelere omnis,
qui ratione sua disturbent moenia mundi
120 praeclarumque uelint caeli restinguere solem,
inmortalia mortali sermone notantes—
quae procul usque adeo diuino a numine distent,
inque deum numero quae sint indigna uideri,
notitiam potius praebere ut posse putentur
125 quid sit uitali motu sensuque remotum.
quippe etenim non est, cum quouis corpore ut esse
posse animi natura putetur consiliumque,
sicut in aethere non arbor, non aequore salso
nubes esse queunt, neque pisces uiuere in aruis,
130 nec cruor in lignis, neque saxis sucus inesse.
certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit.[1]
131a [ANIMVM ET ANIMAM NON POSSE
SINE CORPORE ESSE]
sic animi natura nequit sine corpore oriri
sola neque a neruis et sanguine longius esse.
quod si posset enim, multo prius ipsa animi uis
135 in capite aut umeris aut imis calcibus esse
posset et innasci quauis in parte soleret,
tandem in eodem homine atque in eodem uase manere.
quod quoniam nostro quoque constat corpore certum
dispositumque uidetur ubi esse et crescere possit
140 seorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum
totum posse extra corpus formamque animalem
putribus in glebis terrarum aut solis in igni
aut in aqua durare aut altis aetheris oris.
haud igitur constant diuino praedita sensu,
145 quandoquidem nequeunt uitaliter esse animata.
145a [MVNDVM NON ESSE AB DIS
CONSTITVTVM]
illud item non est ut possis credere: sedes
esse deum sanctas in mundi partibus ullis.
tenuis enim natura deum longeque remota
sensibus ab nostris animi uix mente uidetur.
150 quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,
tactile nihil nobis quod sit contingere debet.
tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.
quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse
dissimiles debent, tenues de corpore eorum—
155 quae tibi posterius largo sermone probabo.
dicere porro hominum causa uoluisse parare
praeclaram mundi naturam, proptereaque
adlaudabile opus diuom laudare decere
aeternumque putare atque inmortale futurum,
160 nec fas esse, deum quod sit ratione uetusta
gentibus humanis fundatum perpetuo aeuo,
sollicitare suis ulla ui ex sedibus umquam
nec uerbis uexare et ab imo euertere summam—
cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,
165 desiperest. quid enim inmortalibus atque beatis
gratia nostra queat largirier emolumenti,
ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?
quidue noui potuit tanto post ante quietos
inlicere, ut cuperent uitam mutare priorem?
170 nam gaudere nouis rebus debere uidetur,
cui ueteres obsunt; sed cui nihil accidit aegri
tempore in ante acto, cum pulchre degeret aeuom,
quid potuit nouitatis amorem accendere tali?
175 an, credo, in tenebris uita ac maerore iacebat,
176 donec diluxit rerum genitalis origo?
174 quidue mali fuerat nobis non esse creatis?
177 natus enim debet quicumque est uelle manere
in uita, donec retinebit blanda uoluptas.
qui numquam uero uitae gustauit amorem
180 nec fuit in numero, quid obest non esse creatum?
exemplum porro gignundis rebus et ipsa
notities hominum diuis unde insita primum est,
quid uellent facere ut scirent animoque uiderent?
quoue modost umquam uis cognita principiorum,
185 quidque inter sese permutato ordine possent,
si non ipsa dedit speciem Natura creandi?
namque ita multa modis multis primordia rerum
ex infinito iam tempore percita plagis
ponderibusque suis consuerunt concita ferri
190 omnimodisque coire atque omnia pertemptare,
quaecumque inter se possint congressa creare,
ut non sit mirum, si in talis disposituras
deciderunt quoque et in talis uenere meatus,
qualibus haec rerum geritur nunc summa nouando.
195 quod si iam rerum ignorem primordia quae sint,
hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim
confirmare aliisque ex rebus reddere multis,
nequaquam nobis diuinitus esse paratam
naturam rerum: tanta stat praedita culpa.
199a [DIVISIO TERRAE VEL VITIVM]
200 principio quantum caeli tegit impetus ingens,
[1] spurius (Rees); defended here (Parker)
卻不能把它直接呈現於眼前,或者[1]
遞到手裡,確信的捷徑正是通過
這兩種感官抵達人類靈魂的居所——
但我仍然要嘗試:或許事實本身
105 會支持我的論點,你很快便會看見
大地震動,殘忍地將一切化為廢墟。[2]
然而我寧願引路的運氣遠離我們,
讓論證而非事實來顯明,世間萬物
都會被征服,在可怕巨響中灰飛煙滅!
110 在傾瀉關於世界終結的預言之前[3]
(它們的神聖性和理性依據遠遠超過
憑藉阿波羅祭壇和月桂預言的皮提婭),
我先要用淵深的言辭送給你許多慰藉,
以免你在宗教的禁錮下,碰巧相信[4]
115 大地、太陽、天空、海洋、月亮、星辰
都是神聖的實體,必定永世長存,
所以便以為,如果誰用自己的理性摧垮
世界的城堞,試圖掐滅蒼穹燦爛的
太陽,以凡俗的言語妄談不朽的存在,
120 就會像傳說中的巨人族一樣,因為
滔天的罪孽全部遭受嚴厲的懲罰——
事實上,這些物體恰恰最缺乏神性,
最不應當被我們納入神靈之列,
反而最適合作為另一極的典型樣例:
125 缺乏引發生命的運動,沒有感覺。
我們絕不能認為,靈魂的本質和心智
可以與任意一種軀體和諧共存,
正如樹不能長於空中,雲不能飄在
咸澀的海水裡,魚群不能在田野上生活,
130 木頭裡不會淌血,汁液不會在石頭裡。
萬物都有指定的生長和居住的空間。
靈魂也不能擺脫身體而獨自誕生,[5]
它也不可以距離肌腱和血液太遠。
但如果靈魂的力量能脫離身體,它就
135 更可能居住於頭部、肩部或者腳跟,
或者誕生於身體的隨便什麼部分,
總之在相同的人身上、相同的容器里。
然而,即使在我們的身體里,魂魄能夠
在何處存在,在何處生長,也早已確定,
140 不可更改,所以我們就更應該承認,
靈魂絕不能全然跳出肉身和生命的
形體,在腐爛的土塊或者太陽的火焰
或者江河或者遙遠的蒼穹里長久生存。
所以,這些物體絕沒有神聖的意識,
145 因為它們沒有生命的氣息來激活。
你也不能相信這一點:眾神至聖的[6]
宅邸就位於已知世界的某個地點。
因為神的本質極其地精微,遠離
我們的感覺,靈魂的理性都難以看見。
150 既然手無法摸到,觸覺無法察知,
它就不應該觸碰我們能觸碰的一切:
自身無法被觸及的東西也無法觸及
他物。所以他們的宅邸必定不同於
我們的宅邸,如同其身體一樣精微——
155 後面我會詳細地向你解釋這些。
而且,宣稱諸神是為了人類的利益[7]
才決定創造這個世界的輝煌本質,
因此理當讚美神值得讚美的傑作,
相信它能夠永遠不朽,永遠存在,
160 它在古昔就已經按照諸神的安排,
在可以綿延萬世的基礎上為人類建立,
任何時候以任何力量動搖其根底,
以言語攻擊或徹底顛覆都是褻瀆——
發明和添加此類的說辭,孟米烏斯,
165 都太過愚蠢。因為對幸福永生的神靈
來說,凡人的感激能帶來什麼好處,
竟讓他們甘願為我們的利益而忙碌?
什麼新情況能誘使他們放棄長久的
閑暇,渴望改變從前的安逸生活?
170 因為只有厭倦舊環境的人才理應
擁抱新境遇,但若誰此前一直沒有[8]
任何不如意的經歷,日子舒暢愜意,
什麼能點燃他對這種劇變的欲求?
175 難道我該相信,諸神都趴伏在凄涼[9]
176 黑暗的生活中,直到萬物誕生的黎明?
174 我們若從未出生,又有什麼損失?
177 只有已經出生且未被美好的歡愉
拋棄的人才會奢望一直活下去,
若從未嘗過這種戀生之情、從未
180 在生者名單上出現,不出生又有何妨?
還有,最初諸神從何處獲取設計
萬物的圖樣,如何形成人的概念,
知道自己造什麼,並在靈魂里看見?
他們如何能發現原子的力量,明了
185 變換原子的相互次序有怎樣的影響,
若不是自然本身提供了創造的範本?
萬物的無數原子在宇宙之中以無數種
方式變化,在過去的無窮時間裡因為
外部的撞擊和自身的重量保持運動,
190 四處穿梭,以各式各樣的方式聚湊,
嘗試過它們之中每一種可能的聯姻。
所以,如果它們碰巧形成了今天的
宇宙賴以不斷更新的這些結構、
這些運行軌道,就沒有絲毫可奇怪。
195 即使我全然不知道原子究竟為何物,
根據天穹萬象的運行,以及諸多
其他事實的暗示,我也敢下此斷語:
自然宇宙絕不是諸神為我們人類
特意創造,因為它存在太多缺陷。
200 首先,天空巨大的帳幕覆蓋之處,[10]
[1] Castner(1987)指出,在101-103行,盧克萊修幾乎直譯了恩培多克勒的文本片段(fr. 31 B 133 DK)。恩培多克勒的原文是想說明神性的概念對於人是如何抽象,如何難以把握,盧克萊修將它移植到這裡,恰好可以體現伊壁鳩魯哲學的抽象神秘,尤其是萬物終將毀滅的概念,它既不可能被經驗證實,也難於被人接受。借用恩培多克勒的詩句將這種觀念擢升到神聖的層次,盧克萊修便可繞開用實證方式證明它的困境。
[2] 關於地震,參考第六卷535-607行。
[3] 110-234行暫時偏離主線,抨擊了各種神創論,參考第二卷1090-1104行。盧克萊修主要的論敵可能是柏拉圖、逍遙派和斯多葛派。不少評註者認為這部分令人尷尬,應當刪除,但Solmsen(1951)相信,這段文字與第五卷的主題密切相關。Kenney(1972)特別指出,從人類歷史進程中剔除斯多葛派設定的神意極其重要,它是後面的歷史敘述的基本前提。
[4] 原文的relligione=religione(宗教)。
[5] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,ANIMVM ET ANIMAM NON POSSE SINE CORPORE ESSE(魂和魄不能離開身體而存在)。這個小標題在抄本中標為131a行。
[6] 146-155行的想法可以參考本卷1161-1182行。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,MVNDVM NON ESSE AB DIS CONSTITVTVM(世界並非眾神所造)。這個小標題在抄本中標為145a行。
[7] 在156-234行,盧克萊修闡發了伊壁鳩魯學派對待神靈的基本態度。
[8] “新境遇”(nouis rebus)或許有政治含義,因為其主格res nouae常表示“革命”之意。
[9] 抄本中174-176行的位置有誤,這裡做了調整。
[10] 200-217行是證明世界不完美的第一條理由:大地上只有很小的區域適合居住。這個觀點與斯多葛派的看法針鋒相對,參考西塞羅《論神性》(De Natura Deorum 2.14.38-39)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DIVISIO TERRAE VEL VITIVM(大地的切分或缺陷)。這個小標題在抄本中標為199a行。