[PLVS HOMINIBVS PROFVISSE QVI SAPIENTIAM
INVENERIT QVAM CEREREM LIBERVM
HERCVLEM]
QVIS POTIS EST dignum pollenti pectore carmen
condere pro rerum maiestate hisque repertis?
quisue ualet uerbis tantum, qui fingere laudes
pro meritis eius possit, qui talia nobis
5 pectore parta suo quaesitaque praemia liquit?
nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.
nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,
dicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi,
qui princeps uitae rationem inuenit eam quae
10 nunc appellatur ‘sapientia,’ quique per artem
fluctibus et tantis uitam tantisque tenebris
in tam tranquillo et tam clara luce locauit.
confer enim diuina aliorum antiqua reperta!
namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris
15 uitigeni laticem mortalibus instituisse—
cum tamen his posset sine rebus uita manere,
ut fama est aliquas etiam nunc uiuere gentis.
at bene non poterat sine puro pectore uiui.
quo magis hic merito nobis deus esse uidetur,
20 ex quo nunc etiam per magnas didita gentis
dulcia permulcent animos solacia uitae.
Herculis antistare autem si facta putabis,
longius a uera multo ratione ferere.
quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus
25 ille leonis obesset et horrens Arcadius sus?
denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis
hydra uenenatis posset uallata colubris?
quidue tripectora tergemini uis Geryonai . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
30 tanto opere officerent nobis Stymphala colentes
29 et Diomedis equi spirantes naribus ignem
31 Thracis Bistoniasque plagas atque Ismara propter?
aureaque Hesperidum seruans fulgentia mala,
asper, acerba tuens, inmani corpore serpens
arboris amplexus stirpem quid denique obesset
35 propter Atlanteum litus pelagique seuera,
quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?
cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta,
si non uicta forent, quid tandem uiua nocerent?
nihil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum
40 nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est
per nemora ac montes magnos siluasque profundas,
quae loca uitandi plerumque est nostra potestas.
at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis
atque pericula tumst ingratis insinuandum!
45 quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres
sollicitum curae, quantique perinde timores!
quidue superbia spurcitia ac petulantia! quantas
efficiunt clades! quid luxus desidiaeque!
haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque
50 expulerit dictis, non armis, nonne decebit
hunc hominem numero diuom dignarier esse?—
cum bene praesertim multa ac diuinitus ipsis
inmortalibus de diuis dare dicta suerit
atque omnem rerum naturam pandere dictis.
55 cuius ego ingressus uestigia dum rationes
persequor ac doceo dictis, quo quaeque creata
foedere sint, in eo quam sit durare necessum
nec ualidas ualeant aeui rescindere leges
58a [ANIMAM NATIVAM ESSE]
(quo genere in primis animi natura reperta est
60 natiuo primum consistere corpore creta
nec posse incolumem magnum durare per aeuom,
sed simulacra solere in somnis fallere mentem,
cernere cum uideamur eum quem uita reliquit),
63a [MVNDVM ET NATAM ET MORTALEM ESSE]
quod superest, nunc huc rationis detulit ordo,
65 ut mihi mortali consistere corpore mundum
natiuomque simul ratio reddunda sit esse;
et quibus ille modis congressus materiai
fundarit terram caelum mare sidera solem
lunaique globum; tum quae tellure animantes
70 extiterint, et quae nullo sint tempore natae;
quoue modo genus humanum uariante loquella
coeperit inter se uesci per nomina rerum;
et quibus ille modis diuom metus insinuarit
pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur
75 fana lacus lucos aras simulacraque diuom.
75a [DE SOLIS ET LVNAE CURSV]
praeterea solis cursus lunaeque meatus
expediam qua ui flectat Natura gubernans—
ne forte haec inter caelum terramque reamur
libera sponte sua cursus lustrare perennis,
80 morigera ad fruges augendas atque animantis,
neue aliqua diuom uolui ratione putemus.
nam bene qui didicere deos securum agere aeuom,
si tamen interea mirantur qua ratione
quaeque geri possint, praesertim rebus in illis
85 quae supera capud aetheriis cernuntur in oris,
rursus in antiquas referuntur religiones
et dominos acris adsciscunt, omnia posse
quos miseri credunt, ignari quid queat esse,
quid nequeat, finita potestas denique cuique
90 quanam sit ratione atque alte terminus haerens.
90a [MARE CAELVM TERRAM INTERITVRA]
quod superest, ne te in promissis plura moremur,
principio maria ac terras caelumque tuere!
quorum naturam triplicem—tria corpora, Memmi,
tris species tam dissimilis, tria talia texta—
95 una dies dabit exitio, multosque per annos
sustentata ruet moles et machina mundi.
nec me animi fallit quam res noua miraque menti
accidat exitium caeli terraeque futurum,
et quam difficile id mihi sit peruincere dictis—
100 ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante,
一
一
一
誰能以雄健的天才寫出與如此莊嚴的[1]
主題和如此偉大的發現相稱的詩篇?
誰如此精於辭令,能恰如其分地讚美
這位巨人的成就——他用自己的智慧
5 為我們贏得並傳下高貴的獎賞和遺產?
我相信,這超出了凡人所能企及的邊界。
世人公認這些發現太宏偉,尊貴的
孟米烏斯,我們只能宣布他是神——[2]
他最先洞察了生命的真理(今天我們
10 將其命名為“哲學”),他用思想的技藝
從可怖的巨浪和黑暗之中拯救了生命,
讓它在如此平靜、明亮的港口停泊。
你試着比較古代那些神聖的發現![3]
傳說刻瑞斯教會了凡人種植穀物,[4]
15 利柏耳告訴他們如何榨取葡萄汁——
但離了這些,生命依然能夠延續,
如今我們仍聽說有些民族沒它們。
但沒有純凈的胸懷,人卻無幸福可言。[5]
所以,我們更應當將這位奉為神靈,
20 直到現在他那些甜蜜的生命哲思
仍在諸多大國間流傳,撫慰人心。
如果你認為,海格力斯的功業更勝[6]
一籌,這種看法就遠離了正確的理性。
涅墨亞獅子的血盆大口如今豈能[7]
25 傷害我們,還有阿卡迪亞的野豬?[8]
克里特的那頭公牛,全身環繞毒蛇、[9]
肆虐勒爾納的那隻怪物又能做什麼?[10]
革律翁三具軀體的三重力量能如何?[11]
[還有長着如箭的青銅翅膀、居於][12]
30 斯廷法羅湖的大鳥難道能妨礙我們?[13]
29 或者色雷斯的狄俄墨得斯在伊斯瑪拉
31 和比斯托尼亞飼養的鼻孔噴火的馬?[14]
看守四姊妹閃亮金蘋果的那條大蛇,[15]
眼露凶光,性情暴烈,巨大的身軀
纏繞着樹榦,又能構成怎樣的威脅,
35 既然它遠在大西洋之濱,以荒海為鄰,[16]
無論羅馬人還是蠻族都不敢靠近?
諸如此類的其他怪物都已經被剿滅,
即使它們還活着,能造成多大禍害?
我相信不能:直到今天整個世界
40 還充斥着各種野獸,令人不寒而慄,
無論在巍峨的高山還是幽深的密林,
而我們通常都能夠避開這些險地。
但如果心靈藏污納垢,什麼樣的爭鬥
和危險不會強行闖入我們的胸懷!
45 慾望引發的憂慮將多麼尖銳地撕扯
坐立不安的人,那恐懼多麼難熬!
還有傲慢、齷齪和放縱!又會製造
多麼可怕的災難!還有奢侈和怠惰!
所以,藉助語言而非武器就能夠
50 將所有這些從靈魂驅逐的人,難道
不應當之無愧地被我們看作一位神?——
尤其考慮到他還經常用許多天啟的
妙句談論那些不朽的神靈,並且
在我們面前呈現整個宇宙的奧秘。
55 我循着他的足跡,追隨他的邏輯,[17]
用詩行講授,萬事萬物是遵循何種
法則而創生,為何必須謹守此法則,
永不能廢除不可抗拒的時間律令
(關於萬物中居首的靈魂,我們已發現[18]
60 它歸根結底由需要創生的實體構成,
因此不能無損地捱過漫長的時間。[19]
當我們以為看見死去的某人,其實
只是膜像又一次欺騙夢中的靈魂)。
現在,按照論證的順序,我已該向你[20]
65 闡明,這個世界乃是由必死之體
構成,並且一定有自己的誕生和起源;[21]
還要揭示物質的聯合以何種方式[22]
創造大地、天空、海洋、星辰、太陽
和月球;究竟哪些動物最終在地上[23]
70 出現,哪些動物歷史上從未誕生;
人類如何開始為萬物命名,如何
在彼此之間使用豐富多彩的語言;
對神祇的恐懼以何種方式滲入人類的
心靈,並將全世界的神廟、湖泊、叢林、
75 祭壇和神像據為己有,不容侵犯。[24]
此外,我還將解釋,領航的自然藉助[25]
何種力量控制太陽和月亮的運行——
以免有人想象,它們憑自由的意志
在天地之間開闢出這些永恆的軌道,
80 殷勤體貼地培育蔬果,撫養動物;
或出於神靈的某種安排才如此運轉。[26]
有人原本接受了諸神逍遙度日的
正確信念,卻因為不能理解萬事
為何如此發生,尤其是無法知曉
85 頭頂穹宇中諸般天象背後的緣故,
又重新拾起舊日的那些宗教信條,
重新接受嚴酷的主子,卑賤地相信
這些神無所不能,全然不知什麼
能發生,什麼不能,因為怎樣的法則
90 萬物各自有力量的閾值和深嵌的界石。
言歸正題,我不再耽擱,兌現承諾,[27]
首先,請你看看海洋、大地、天空!
孟米烏斯,它們這三重本質、三種實體,
三種迥異的形貌,三種奇妙的質地,
95 一天就可以毀滅,已經維繫多年的
世界的樓宇和支架全都會轟然塌陷。
我並非不能預見,這天崩地裂的圖景
在人類的靈魂看來多麼新奇怪誕,
我用言辭徹證這一點又是多麼難——
100 就像將某種陌生的東西帶到耳邊,
[1] 1-234行是序詩,是本卷的第一大部分。其中1-54行是伊壁鳩魯頌歌,參考第一卷62-79行、第三卷1-30行和第四卷1-34行。Packman(1976)仔細分析了頌歌部分,發現在盧克萊修的表述中,刻瑞斯和利柏耳(古羅馬植物神,後來與酒神巴克斯混同)提供了對人類身體有益的東西,海格力斯除去了威脅人類身體的各種怪獸,伊壁鳩魯的功績則同時對應了這兩方面:他既留下了對人類心靈有益的哲學,也讓人擺脫了威脅心靈的各種焦慮和恐懼。但一直主張神靈不干預世界的盧克萊修為何在這裡將對人類的善意視為神的一個特徵?Packman認為,海格力斯在這段詩里代表了斯多葛派的立場,神對人的善意同樣也是斯多葛派的信條。斯多葛派攻擊伊壁鳩魯派通常的理由是,他們遠離公共生活,對人類社會無益。盧克萊修卻向論敵表明,伊壁鳩魯對人類的貢獻甚至超過了他們心目中的神,這是典型的以子之矛攻子之盾。不僅如此,海格力斯征服的怪物分別代表了伊壁鳩魯哲學所否定的靈魂的敵人:焦慮(curae)、恐懼(timores)、superbia(傲慢)、spurcitia(污穢)、petulantia(放縱)、luxus(奢靡)和 desidia(怠惰)。盧克萊修通過稱讚自己的宗師,揭示了伊壁鳩魯哲學的公共價值:追求個人道德的完善就是造福人類。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,PLVS HOMINIBVS PROFVISSE QVI SAPIENTIAM INVENERIT QVAM CEREREM LIBERVM HERCVLEM(對人類而言,智慧的發現者比刻瑞斯、利柏耳和海格力斯的貢獻更大)。
[2] Castner(1987)認為,盧克萊修將伊壁鳩魯比作神,表明伊壁鳩魯哲學可以取代傳統宗教的位置。
[3] Harrison(1990)指出,在這段比較中,盧克萊修顛覆了西方古典詩歌中稱頌刻瑞斯和巴克斯的傳統。這兩位神祇因為分別為人類帶來了麵包和葡萄酒而受到普遍的敬仰,卡利馬科斯和奧維德都曾讚美刻瑞斯,稱頌酒神的詩作更不勝枚舉。盧克萊修的詞句似乎受到了歐里庇得斯悲劇《酒神狂女》(Bacchae 274-80)的影響,在那部劇里,先知忒瑞西阿斯也讚美了這兩位神。但在盧克萊修看來,他們的貢獻只對人的身體有益,而且並非必不可少,所以遠不能與伊壁鳩魯的成就相比。Paratore(1960)稱第五卷是《物性論》全詩最富於詩歌想象力的部分。
[4] 參考奧維德《變形記》(Metamorphoses 5.341-3)。
[5] 參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.132)。
[6] 海格力斯不僅完成了十二項艱巨的任務,在意大利早期神話中也扮演着重要角色。
[7] 殺死涅墨亞的獅子、奪得獅皮是海格力斯完成的第一項任務。
[8] 活捉阿卡迪亞的野豬是海格力斯完成的第四項任務。
[9] 活捉克里特公牛是海格力斯完成的第七項任務。
[10] 殺死勒爾納沼澤的九頭蛇是海格力斯完成的第二項任務。
[11] 消滅了三身怪物革律翁(Geryon)、劫走他的牲畜是海格力斯完成的第十項任務。
[12] 此處原文缺失,為了讀起來更連貫,我根據上下文補充了這行詩。
[13] 抄本中的30行和29行位置顛倒了,這裡做了調整。驅走斯廷法羅湖的大鳥是海格力斯完成的第六項任務。
[14] 將狄俄墨得斯(Diomedes)的馬帶回邁錫尼是海格力斯完成的第八項任務。狄俄墨得斯是色雷斯國王,養有四匹吃人肉的母馬。伊斯瑪拉和比斯托尼亞都是色雷斯的地名。
[15] “四姊妹”指晚星神(Hesperus)的女兒,她們負責看護金蘋果。奪走她們的金蘋果是海格力斯完成的第十一項任務。
[16] 金蘋果園在大西洋入口的直布羅陀附近。
[17] 55-109行介紹了本卷的主題。
[18] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,ANIMAM NATIVAM ESSE(靈魂乃誕生之物)。這個小標題在抄本中標為58a行。
[19] 參考第三卷417-829行的論述。
[20] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,MVNDVM ET NATAM ET MORTALEM ESSE(世界有生有滅)。這個小標題在抄本中標為63a行。
[21] 參考本卷235-260行。
[22] “物質”是原子的集體稱謂。
[23] 參考本卷416-494行。
[24] 參考本卷1161-1240行。
[25] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE SOLIS ET LVNAE CURSV(論日月的運行)。關於這個話題,參考本卷509-533行。這個小標題在抄本中標為75a行。
[26] 相關討論參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.76-77)。
[27] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,MARE CAELVM TERRAM INTERITVRA(海洋、天空、大地都將毀滅)。這個小標題在抄本中標為90a行。