《物性論》第4卷701-800行

quare etiam quod olet non tam facile esse uidebis
inuestigare in qua sit regione locatum.
refrigescit enim cunctando plaga per auras,
nec calida ad sensum decurrunt nuntia rerum.
705 errant saepe canes itaque et uestigia quaerunt.
nec tamen hoc solis in odoribus atque saporum
in generest, sed item species rerum atque colores
non ita conueniunt ad sensus omnibus omnes,
ut non sint aliis quaedam magis acria uisu.
710 quin etiam gallum, noctem explaudentibus alis
Auroram clara consuetum uoce uocare,
noenu queunt rabidi contra constare leones
inque tueri: ita continuo meminere fugai,
nimirum quia sunt gallorum in corpore quaedam
715 semina quae, cum sunt oculis inmissa leonum,
pupillas interfodiunt acremque dolorem
praebent, ut nequeant contra durare feroces—
cum tamen haec nostras acies nihil laedere possint,
aut quia non penetrant, aut quod penetrantibus illis
720 exitus ex oculis liber datur, in remorando
laedere ne possint ex ulla lumina parte.
721a [DE ANIMI MOTV XXII]
nunc age, quae moueant animum res accipe, et unde
quae ueniunt ueniant in mentem percipe paucis.
principio hoc dico: rerum simulacra uagari
725 multa modis multis in cunctas undique partis
tenuia, quae facile inter se iunguntur in auris,
obuia cum ueniunt, ut aranea bratteaque auri.
quippe etenim multo magis haec sunt tenuia textu
quam quae percipiunt oculos uisumque lacessunt,
730 corporis haec quoniam penetrant per rara cientque
tenuem animi naturam intus sensumque lacessunt.
Centauros itaque et Scyllarum membra uidemus
Cerbereasque canum facies simulacraque eorum
quorum morte obita tellus amplectitur ossa,
735 omne genus quoniam passim simulacra feruntur,
partim sponte sua quae fiunt aere in ipso,
partim quae uariis ab rebus cumque recedunt
et quae confiunt ex horum facta figuris.
nam certe ex uiuo Centauri non fit imago,
740 nulla fuit quoniam talis natura animantis.
uerum ubi equi atque hominis casu conuenit imago,
haerescit facile extemplo, quod diximus ante,
propter suptilem naturam et tenuia texta.
cetera de genere hoc eadem ratione creantur.
745 quae cum mobiliter summa leuitate feruntur,
ut prius ostendi, facile uno commouet ictu
quae libet una animum nobis suptilis imago.
tenuis enim mens est et mire mobilis ipsa.
haec fieri ut memoro, facile hinc cognoscere possis.
750 quatinus hoc simile est illi, quod mente uidemus
atque oculis, simili fieri ratione necessest.
nunc igitur docui quoniam me forte leonum
cernere per simulacra, oculos quaecumque lacessunt,
scire licet mentem simili ratione moueri
755 per simulacra leonum et cetera quae uidet aeque
nec minus atque oculi, nisi quod mage tenuia cernit.
nec ratione alia, cum somnus membra profudit,
mens animi uigilat, nisi quod simulacra lacessunt
haec eadem nostros animos, quae cum uigilamus,
760 usque adeo, certe ut uideamur cernere eum quem
rellicta uita iam mors et terra potitast.
hoc ideo fieri cogit Natura, quod omnes
corporis offecti sensus per membra quiescunt
nec possunt falsum ueris conuincere rebus.
765 praeterea meminisse iacet languetque sopore,
nec dissentit eum mortis letique potitum
iam pridem, quem mens uiuom se cernere credit.
quod superest, non est mirum simulacra moueri
bracchiaque in numerum iactare et cetera membra.
770 nam fit ut in somnis facere hoc uideatur imago.
quippe ubi prima perit alioque est altera nata
inde statu, prior hic gestum mutasse uidetur.
scilicet id fieri celeri ratione putandumst:
tanta est mobilitas et rerum copia tanta,
775 tantaque sensibili quouis est tempore in uno
copia particularum, ut possit suppeditare.
multaque in his rebus quaeruntur, multaque nobis
clarandumst, plane si res exponere auemus.
778a [QVARE QVOD LIBVERIT STATIM
COGITEMVS]
quaeritur in primis quare, quod cuique libido
780 uenerit, extemplo mens cogitet eius id ipsum.
anne uoluntatem nostram simulacra tuentur
et simul ac uolumus nobis occurrit imago,
si mare, si terram cordist, si denique caelum?
conuentus hominum pompam conuiuia pugnas,
785 omnia sub uerbone creat Natura paratque,
cum praesertim aliis eadem in regione locoque
longe dissimilis animus res cogitet omnis?
quid porro, in numerum procedere cum simulacra
cernimus in somnis et mollia membra mouere,
790 mollia mobiliter cum alternis bracchia mittunt
et repetunt oculis gestum pede conuenienti?
scilicet arte madent simulacra et docta uagantur,
nocturno facere ut possint in tempore ludos!
an magis illud erit uerum? quia tempore in uno,
795 com sentimus (id est cum uox emittitur una),
tempora multa latent, ratio quae comperit esse,
propterea fit uti quouis in tempore quaeque
praesto sint simulacra locis in quisque parata.
tantast mobilitas et rerum copia tanta.
800 hoc ubi prima perit alioque est altera nata

也正因如此,你會發現,追蹤某種
氣味究竟發源於何處,絕非易事。
它的衝擊力因在空氣中遷延而變涼,
物體的氣息抵達感官時已不再鮮熱。
705 所以,就連狗也常犯錯,丟失了信號。
但剛才探討的現象不僅適用於氣味[1]
和滋味,各種物體的形狀和顏色也同樣
不會全部適合所有動物的感官,
某些動物更厭惡見到某些外觀。
710 例如公雞,總是撲扇着翅膀驅開
黑夜,用其嘹亮的鳴聲喚出黎明,
狂野的獅子卻不能與之對峙,凝視[2]
其尊容,而會立刻想到溜之大吉。
這無疑是因為公雞體內有某些原子,
715 當它們向外發射,進入獅子的眼睛,
就會扎進瞳仁,引起強烈的疼痛,
無論獅子多勇猛,都難以與之抗衡——
然而這些原子全然不傷害我們的
眼睛,或者因為無法進入,或者
720 進入時獲得順暢的通道,不會因耽擱
太久而傷害我們眼睛的任何部分。

現在請聽我用簡潔的詩句講解,什麼[3]
攪動靈魂,它們從何處進入靈魂。
首先我宣稱,萬物的許多精微膜像
725 以許多方式在各個方向飄飛遊盪,
當這些東西在空中相遇,它們很容易
互相結合,就像蛛網或一片片金葉,
因為它們的質地遠比那些佔據
眼睛並且可喚醒視覺的東西精微,
730 既然它們能夠穿透身體的孔隙,
刺激體內精微的靈魂,觸發感覺。
於是我們看見半人馬和斯庫拉的身軀,[4]
還有冥府三頭犬的臉和已經亡殆、
骨骸已經被黃土擁抱的人們的膜像。
735 因為各式各樣的膜像在四處浪遊,
其中一些全然自發在空氣中誕生,
另一些則從不同的物體各自剝落,
並由來自它們的形狀結合而成。
顯然,半人馬的膜像沒有活物的源頭,
740 因為這種性質的動物從未存在過,[5]
但是,當馬和人的膜像偶然相碰,
它們立刻輕易地黏合,因為如前文
所述,它們本性纖巧,質地很精微。[6]
類似的東西都是以這種方式產生。
745 當這些至輕之物以極快的速度飛行,
如此前所示,它們聚合的纖巧膜像[7]
只需要輕輕一擊便驚動我們的靈魂,
因為靈魂自己也精微,也出奇地敏捷。[8]
我所言皆是實情,你從下文可明白:[9]
750 既然我們的靈魂所見和眼睛所見
很相似,二者的發生方式也必定相仿。
所以,既然我已經證明,我碰巧發現
獅子,是因為它們的膜像將眼睛激活,
由此就可知,靈魂也是以相似的方式
755 被獅子或其他所見之物的膜像攪動,
和眼睛一樣,而且能辨識更精微之物。
當睡眠攤開我們的肢體,靈魂的理性[10]
卻依然警醒,唯一的解釋是我們醒時
刺激靈魂的膜像仍然在刺激它們,
760 甚至強烈到我們似乎清楚地辨認出
已拋下生命、被死亡和黃土佔據的某人。
自然迫使此現象發生,因為身體
遍布四肢的感覺都因休息而受阻,
無法用真實的事物反駁虛幻的事物。
765 不僅如此,記憶也疲憊,癱軟在睡眠里,
不能抗議說,靈魂相信自己看見的
那人很久以前就已經被死神奪去。
還有,如果膜像在揮舞手臂,或者[11]
規則地移動其他肢體,你不必奇怪。
770 有時在夢裡,人的影像確實會如此。
一個畫面剛消逝,另一個畫面又以
新姿勢出現,就像前一個改變了動作。
你必須想到,這一切發生的速度極快,
膜像如此地迅捷,萬物如此地豐富,
775 在同一時刻又有如此眾多的原子
作用於感覺,提供源源不斷的儲備。
但我們若想徹底解釋此事,就必須[12]
探討許多問題,並澄清許多疑點。

首先我們應回答,為何某人希望[13]
780 想到某物,它便立刻向靈魂呈現。
難道膜像竟會觀察我們的意願,
一旦我們有所思,對應的影像就奉上,
無論我們渴盼的是海,是地,還是天?
難道自然憑指令就可創造和呈現
集結的人群、遊行、宴會、戰鬥和一切?
更令人稱奇的是,同一個地方不同的
靈魂還各自想着全然相異的東西。
再者,我們如何解釋,夢裡的膜像
可以有節奏地前行,扭動柔軟的肢體,
790 一邊輪流伸出靈巧的手臂,一邊
以相應的腳步配合,就在我們眼前?
看起來膜像技藝嫻熟,訓練有素,
竟能在夜裡以如此的舞步獻上表演!
抑或這才是真相:我們可感知的每個
795 瞬間(差不多是念出一個詞語的長短)[14]
都暗中蘊含著很多理性能發現的瞬間,
因此在任意時刻,無論你身在何處,
都會有許多現成的膜像,隨時可出現,[15]
畢竟它們如此快,萬物如此豐富。
800 這樣,當先前的膜像消失,新膜像帶着

[1] 在706-721行,盧克萊修指出,對於相同的顏色和形狀,不同的動物也會有不同的反應。
[2] 獅子畏懼公雞的無稽之談在古代西方廣為流傳,參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 10.21.48)。
[3] 在722-826行(實際的822行),盧克萊修討論了人睡着和醒時看見的膜像。參考Bailey《古希臘原子論者與伊壁鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus 414-415)。其中722-748行解釋了靈魂受到膜像擾動的機制。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE ANIMI MOTV XXII(論靈魂的擾動),其中序號XXII是多餘的。這個小標題在抄本中標記為721a行。
[4] 關於半人馬(Centauros,主格單數Centaurus),參考本詩第五卷878-891行。斯庫拉(Scyllarum,主格單數Scylla)是西西里海域的六頭長頸食人女妖,參考本詩第五卷892-900行。
[5] 參考本詩第五卷878-894行。
[6] 原文的suptilem=subtilem(纖巧)。
[7] “此前所示”指本卷176-229行。
[8] 參考第三卷425-430行。
[9] 在749-756行,盧克萊修提出,靈魂“看見”和眼睛看見原理相同,都是被膜像觸發,只是觸發靈魂的膜像更精微。
[10] 757-767行解釋了靈魂在睡夢中如何形成感覺,盧克萊修的想法可能來自德謨克利特,後者認為睡覺時,外部的膜像會透過身體的孔隙作用於靈魂。參考Bailey《古希臘原子論者與伊壁鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus 414-415)。
[11] 768-776行描繪了靈魂對膜像的感受。研究者普遍覺得,這幾行的位置不對,它們回答的問題直到788行才出現,此外818-822行也似乎緊接內容776行。所以他們相信,盧克萊修生前沒有來得及定稿,這部分有草稿的痕迹。Asmis(1981)提出,最簡單的解決方案是將768-776行挪到815行和816行之間。
[12] 777-817行討論了膜像問題的一些疑點。
[13] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,QVARE QVOD LIBVERIT STATIM COGITEMVS(為何靈魂能立刻見到令其愉悅之物)。這個小標題在抄本中標記為778a行。關於這裡的理論,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.48)。
[14] 原文的com=cum(引導時間狀語從句的連詞)。
[15] 原文的quisque=quibusque(不定形容詞)。