[SIBI IVCVNDISSIMVM ESSE QVOD CLARAM
LVCEM MORTALIBVS OSTENDAT]
AVIA PIERIDVM peragro loca nullius ante
trita solo. iuuat integros accedere fontis
atque haurire, iuuatque nouos decerpere flores
insignemque meo capiti petere inde coronam,
5 unde prius nulli uelarint tempora Musae;
primum quod magnis doceo de rebus et artis
religionum animum nodis exsoluere pergo;
deinde quod obscura de re tam lucida pango
carmina, musaeo contingens cuncta lepore.
10 id quoque enim non ab nulla ratione uidetur.
nam—ueluti pueris absinthia taetra medentes
cum dare conantur, prius oras pocula circum
contingunt mellis dulci flauoque liquore,
ut puerorum aetas inprouida ludificetur
15 labrorum tenus, interea perpotet amarum
apsinthi laticem deceptaque non capiatur,
sed potius tali facto recreata ualescat—
sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque uidetur
tristior esse quibus non est tractata, retroque
20 uolgus abhorret ab hac, uolui tibi suauiloquenti
carmine Pierio rationem exponere nostram
et quasi musaeo dulci contingere melle,
si tibi forte animum tali ratione tenere
uersibus in nostris possem, dum percipis omnem
25 naturam rerum ac persentis utilitatem.
ATQVE ANIMI quoniam docui natura quid esset
et quibus e rebus cum corpore compta uigeret
quoue modo distracta rediret in ordia prima.
28a [DE SIMVLACRIS]
nunc agere incipiam tibi (quod uehementer ad has res
30 attinet) esse ea quae ‘rerum simulacra’ uocamus,
quae, quasi membranae summo de corpore rerum
dereptae, uolitant ultroque citroque per auras,
atque eadem nobis uigilantibus obuia mentes
terrificant atque in somnis, cum saepe figuras
35 contuimur miras simulacraque luce carentum,
quae nos horrifice languentis saepe sopore
excierunt—ne forte animas Acherunte reamur
effugere aut umbras inter uiuos uolitare,
neue aliquid nostri post mortem posse relinqui,
40 cum corpus simul atque animi natura perempta
in sua discessum dederint primordia quaeque.
dico igitur rerum effigias tenuisque figuras
mittier ab rebus, summo de cortice eorum.
id licet hinc quamuis hebeti cognoscere corde.
45 sed quoniam docui cunctarum exordia rerum
qualia sint et quam uariis distantia formis
sponte sua uolitent aeterno percita motu
quoque modo possit res ex his quaeque creari,
nunc agere incipiam tibi (quod uehementer ad has res
50 attinet) esse ea quae ‘rerum simulacra’ uocamus,
quae quasi ‘membranae’ vel ‘cortex’ nominitandast,
quod speciem ac formam similem gerit eius imago
cuiuscumque cluet de corpore fusa uagari.
principio quoniam mittunt in rebus apertis
55 corpora res multae, partim diffusa solute—
robora ceu fumum mittunt ignesque uaporem—
et partim contexta magis condensaque—ut olim
cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae,
et uituli cum membranas de corpore summo
60 nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens
exuit in spinis uestem—nam saepe uidemus
illorum spoliis uepres uolitantibus auctas:—
quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago
ab rebus mitti, summo de corpore rerum.
65 nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant
quam quae tenuia sunt, hiscendist nulla potestas,
praesertim cum sint in summis corpora rebus
multa minuta, iaci quae possint ordine eodem
quo fuerint, et formai seruare figuram,
70 et multo citius, quanto minus indupediri
pauca queunt et quae sunt prima fronte locata.
nam certe iacere ac largiri multa uidemus
non solum ex alto penitusque, ut diximus ante,
uerum de summis ipsum quoque saepe colorem.
75 et uolgo faciunt id lutea russaque uela
et ferrugina, cum magnis intenta theatris,
per malos uolgata trabesque trementia flutant.
namque ibi consessum caueai supter et omnem
scaenai speciem, speciem patrum atque decores,[1]
80 inficiunt coguntque suo fluitare colore.
et quanto circum mage sunt inclusa theatri
moenia, tam magis haec intus perfusa lepore
omnia conrident correpta luce diei.
ergo lintea de summo cum corpore fucum
85 mittunt, effigias quoque debent mittere tenuis
res quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque.
sunt igitur iam formarum uestigia certa,
quae uolgo uolitant subtili praedita filo,
nec singillatim possunt secreta uideri.
90 praeterea omnis odor fumus uapor atque aliae res
consimiles ideo diffusae rebus abundant,
ex alto quia dum ueniunt extrinsecus ortae,
scinduntur per iter flexum, nec recta uiarum
ostia sunt, qua contendant exeire coortae.
95 at contra tenuis summi membrana coloris
cum iacitur, nihil est quod eam discerpere possit,
in promptu quoniam est in prima fronte locata.
97a [DE IMAGINIBVS]
postremo speculis in aqua splendoreque in omni
quaecumque apparent nobis simulacra, necessest,
100 quandoquidem simili specie sunt praedita rerum,
[1] scaenai=scaenali (MSS)=scaenalem (Howard); patrum atque decores=patrum matrumque deorum (MSS)= patrum matrumque leuamen (Büchner)=patrum matrisque deorum (Colin)=uariam statuasque deorum (Meurig-Davies)=patrium marmurque deorum (Orth)=patrum matrumque decores (Verdière)
我穿越未有人踏足的皮埃里亞禁地,[1]
欣喜於造訪不曾被嘴唇玷污的山泉,
盡情啜飲,欣喜於採摘奇異的花朵,
為自己編織尊貴的冠冕,繆斯此前
5 未曾用此處的花裝扮任何人的雙鬢:
首先,因為我傳授偉大的真知,一心
讓人們的靈魂掙脫宗教嚴密的網羅;
其次,因為我用如此明亮的詩歌
包裹玄深的主題,洋溢繆斯的魅力。
10 我如此安排,並非沒有道理——醫生
也與我相仿,當他們試圖餵給孩子
難以入口的苦艾,會先在葯杯邊沿
抹上一圈金黃而甘甜的蜂蜜,這樣,
毫無心機的孩子至少嘴唇受了騙,
15 就能乖乖地喝完苦艾熬出的汁液,
雖然上了當,卻沒有遭到任何傷害,
反而因這個詭計恢復了活力和健康——
既然在未入門的絕大多數讀者看來,
這套理論都過於苦澀,庸眾看見它,
20 都會驚恐地後退,我現在就已選擇
用悅耳的皮埃里亞詩句來為你講解
我的哲學,也算是抹一些繆斯的蜂蜜。
但願這樣的方式或許能夠吸引你
專心品讀我的詩,不知不覺中遊歷
25 整個宇宙,透徹領悟它的功用。
既然我已揭示靈魂的本質是什麼,[2]
藉助什麼與身體結合,獲得生命,
又怎樣與它脫離,回歸自己的原子,[3]
現在,我就要開始為你講解密切[4]
30 相關的話題:所謂的“物體膜像”是什麼。[5]
它們就像從萬物表面剝下來的薄膜,
在空中飛來飛去;當我們醒着,它們
會在眼前顯現,驚嚇我們;當我們
在夢中見到各種怪誕的形象和已經
35 告別陽間之人的模樣,時常渾身
顫抖,掙脫疲倦的睡眠,悚然驚起——
知道這一點,我們就不會以為,鬼魂
能逃出地府,幽靈在活人之間穿梭,
或者我們在死後仍然留下了什麼,
40 雖然身體和靈魂都已經同時毀滅,
各自分解為構成它們的那些原子。
因此我說,萬物的仿像和精微的圖形
都是從它們各自的表層發射出來的。
無論多遲鈍,都會看懂我下文的解釋。[6]
45 [既然我已經講明,萬物的原子有着[7]
怎樣的相貌,彼此的形狀有多大差異,
怎樣自發地相互碰撞,永遠穿梭,
萬物以何種方式各自從它們誕生,
現在,我就要開始為你講解密切
50 相關的話題:所謂的“物體膜像”是什麼。
我們可以將它們形容為“薄膜”或“樹皮”,
因為無論從哪個物體剝離,四處
飄蕩,它們都與該物的樣貌相似。]
首先,既然許多可見的物體都能
55 發射微粒,其中一些形態很鬆散——
比如橡木燃起的煙,火釋放的熱——
另一些卻有緻密的結構——比如夏天
鳴蟬時常拋下的光亮精細的外衣,
或者牛犢出生時從身體表面扯下的
60 薄膜,或者滑溜的蛇在荊棘叢里
蛻下的舊皮——因為我們經常看見
這些植物身上掛着如此的戰利品——
既然有這類現象,物體也應當可以
從它們表層發射更為精微的膜像。[8]
65 沒人能解釋,為何精微的薄膜不能,
而這些東西卻能從物體身上脫落,
尤其考慮到,在物體表面有許多微粒,
它們剝離時能夠不改變自己原來
所處的序位,從而保持形狀的輪廓,
70 而且因為數量小,又在物體最外層,
它們較少受阻礙,所以脫落更快。
我們無疑見過許多物體,不只從
核心,而且如我所言,從表面慷慨地
發射物質,經常還包括顏色本身。
75 大劇院頂上黃色、紅色和青藍的陽篷
普遍如此,當它們用立柱和橫木撐着,
遮住觀眾的頭頂,便會飄舞涌動,[9]
以各種顏色的光影渲染下面的座席、[10]
整個舞台和身着盛裝的元老院議員,[11]
80 迫使全場的人們在各自的色彩里浮沉。
木牆將劇院中的一切包圍得越緊密,
漏入的天光越少,裡面優雅顏色的
交匯與混合就越絢麗,越迷亂人眼。
所以,既然帆布從它的表面發射
85 顏色,萬物也應當各自發射精微的
仿像,既然二者都是從表層拋出。
因此我們已確定,存在形狀的輪廓,
它們到處飄飛,極其精微稀薄,
如果分解為個體,則根本無法看見。
90 再者,所有氣味、煙、熱和類似之物[12]
之所以紛亂無序地從源頭逸向四方,
是由於它們產生於物體內部,在蜿蜒
穿出的途中被撕裂,沒有暢直的通路
允許它們以整體的形式來到外部。
95 相反,當一層纖細的顏色薄膜從表面
拋出,沒有任何東西能將它扯碎,
因為它直接位於物體的外層邊緣。
最後的例子是水面或者任何明亮[13]
表面上向我們顯現的鏡像,既然它們
100 與反映的對象樣貌完全相同,就必然
[1] 1-25行是本卷的序詩和第一大部分,除了第11、24、25行文本稍有出入外,與第一卷926-950行內容相同。傳統看法經常將類似的重複歸因於《物性論》流傳過程中的訛誤或者盧克萊修生前沒有定稿,但Kyriakidis(2006)提出了不同的見解。公元前1世紀的伊壁鳩魯哲學家、文學家菲洛德謨(Philodemus of Gadara)斷言,詩歌中“等效轉移”(metathesis)是不可能的,因為同一段文字挪到不同的上下文中,產生的效果必定是不同的。從哲學上說,這也符合伊壁鳩魯派的原子論。盧克萊修自己在《物性論》中也反覆說,相同的字母可以組合出不同的詞語。所以本卷的序詩雖然與第一卷926-950行內容大體相同,但語境不同,其功能也不同。事實上,對比兩段文字就會發現,變動之處雖不多,意義卻有重大差異。被刪除的第一卷921-925行強調了詩人對繆斯的愛,因此在第一卷中詩人踏足禁地首先應理解為對詩歌名聲的追求,而在本卷中詩人卻表現出更主動的開拓姿態。本卷序詩的最後一個詞utilitas(功用)也透出濃重的伊壁鳩魯哲學的色彩。通過這種手段,盧克萊修強調了《物性論》與文學史上其他詩歌相比所具有的獨特價值——哲學的引導意義。另外一個困擾研究者的重要問題是:伊壁鳩魯對詩歌評價極低,甚至荷馬史詩都被他視為“蠢話”,盧克萊修為何會高度稱讚歷史上的詩人,甚至選擇詩歌這種形式來宣揚伊壁鳩魯哲學?通常的解釋是,他在詩學上受到了希臘化時期亞歷山大詩派的影響。在《物性論》抄本中,第一行前面有一個小標題,SIBI IVCVNDISSIMVM ESSE QVOD CLARAM LVCEM MORTALIBVS OSTENDAT(向凡人展示明亮之光是他的至樂之事)。
[2] 26-229行是本卷的第二大部分,盧克萊修在這裡主要討論了構成視覺物質基礎的膜像(simulacra)。關於這個問題,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.46-48)。其中26-109行是第一部分,試圖證明膜像的存在。Mewaldt(1908)認為,26-53行和詩中其他一些段落一樣,是由於盧克萊修沒有最終修改而造成的兩個版本的混合。他相信,最初作者想把第四卷放在第一卷後面,45-53行用來銜接第四卷和第二卷。26-44行則是盧克萊修改變主意後,為第四卷重新創作的詩句,作為現在的第三卷和第四卷的過渡。最終由於他突然死亡或別的什麼原因,多餘的部分(45-53行)未能刪掉。關於“靈魂的本質”,參考第三卷94-416行。
[3] 原文的ordia prima=primordia(原子)。
[4] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE SIMVLACRIS(論膜像)。這個小標題在抄本中標記為28a行。
[5] simulacra(膜像)翻譯的是伊壁鳩魯的術語eidōla。國內有人譯作“影像”,容易讓人以為它們是物體在眼中形成的像,而伊壁鳩魯指的是物體發出的精微的、薄膜般的物質,它們作用於人的眼睛,然後產生視覺。Thury(1987)評論說,《物性論》全詩就如同宇宙的一個膜像。
[6] 如果Mewaldt(1908)的觀點是正確的,那麼這一行直接與第54行相連,中間的45-53行最好忽略。
[7] 45-53行可忽略,參考第26行的注釋。
[8] 這裡的“膜像”對應的原文是imago。在這段文字里,盧克萊修的用詞並不嚴謹,imago大致有兩種不同的意思:(1)不可見的精微膜像的集體稱謂(imago=simulacra);(2)這些膜像集聚後形成的可見的影像(imago=英文image)。前者我譯成“膜像”,後者譯成“影像”,以示區分。
[9] 原文的flutant=fluitant(浮動、飄動)。
[10] 盧克萊修在這裡或許指的是古羅馬劇院的外層和中層座位。
[11] 古羅馬劇院的裡層座位供元老院議員專用。
[12] 90-94行用物體散發的其他物質與膜像做比較。
[13] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE IMAGINIBVS(論影像)。這個小標題在抄本中標記為97a行。