[SIBI IVCVNDISSIMVM ESSE QVOD CLARAM
LVCEM MORTALIBVS OSTENDAT]
AVIA PIERIDVM peragro loca nullius ante
trita solo. iuuat integros accedere fontis
atque haurire, iuuatque nouos decerpere flores
insignemque meo capiti petere inde coronam,
5 unde prius nulli uelarint tempora Musae;
primum quod magnis doceo de rebus et artis
religionum animum nodis exsoluere pergo;
deinde quod obscura de re tam lucida pango
carmina, musaeo contingens cuncta lepore.
10 id quoque enim non ab nulla ratione uidetur.
nam—ueluti pueris absinthia taetra medentes
cum dare conantur, prius oras pocula circum
contingunt mellis dulci flauoque liquore,
ut puerorum aetas inprouida ludificetur
15 labrorum tenus, interea perpotet amarum
apsinthi laticem deceptaque non capiatur,
sed potius tali facto recreata ualescat—
sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque uidetur
tristior esse quibus non est tractata, retroque
20 uolgus abhorret ab hac, uolui tibi suauiloquenti
carmine Pierio rationem exponere nostram
et quasi musaeo dulci contingere melle,
si tibi forte animum tali ratione tenere
uersibus in nostris possem, dum percipis omnem
25 naturam rerum ac persentis utilitatem.
ATQVE ANIMI quoniam docui natura quid esset
et quibus e rebus cum corpore compta uigeret
quoue modo distracta rediret in ordia prima.
28a [DE SIMVLACRIS]
nunc agere incipiam tibi (quod uehementer ad has res
30 attinet) esse ea quae ‘rerum simulacra’ uocamus,
quae, quasi membranae summo de corpore rerum
dereptae, uolitant ultroque citroque per auras,
atque eadem nobis uigilantibus obuia mentes
terrificant atque in somnis, cum saepe figuras
35 contuimur miras simulacraque luce carentum,
quae nos horrifice languentis saepe sopore
excierunt—ne forte animas Acherunte reamur
effugere aut umbras inter uiuos uolitare,
neue aliquid nostri post mortem posse relinqui,
40 cum corpus simul atque animi natura perempta
in sua discessum dederint primordia quaeque.
dico igitur rerum effigias tenuisque figuras
mittier ab rebus, summo de cortice eorum.
id licet hinc quamuis hebeti cognoscere corde.
45 sed quoniam docui cunctarum exordia rerum
qualia sint et quam uariis distantia formis
sponte sua uolitent aeterno percita motu
quoque modo possit res ex his quaeque creari,
nunc agere incipiam tibi (quod uehementer ad has res
50 attinet) esse ea quae ‘rerum simulacra’ uocamus,
quae quasi ‘membranae’ vel ‘cortex’ nominitandast,
quod speciem ac formam similem gerit eius imago
cuiuscumque cluet de corpore fusa uagari.
principio quoniam mittunt in rebus apertis
55 corpora res multae, partim diffusa solute—
robora ceu fumum mittunt ignesque uaporem—
et partim contexta magis condensaque—ut olim
cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae,
et uituli cum membranas de corpore summo
60 nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens
exuit in spinis uestem—nam saepe uidemus
illorum spoliis uepres uolitantibus auctas:—
quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago
ab rebus mitti, summo de corpore rerum.
65 nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant
quam quae tenuia sunt, hiscendist nulla potestas,
praesertim cum sint in summis corpora rebus
multa minuta, iaci quae possint ordine eodem
quo fuerint, et formai seruare figuram,
70 et multo citius, quanto minus indupediri
pauca queunt et quae sunt prima fronte locata.
nam certe iacere ac largiri multa uidemus
non solum ex alto penitusque, ut diximus ante,
uerum de summis ipsum quoque saepe colorem.
75 et uolgo faciunt id lutea russaque uela
et ferrugina, cum magnis intenta theatris,
per malos uolgata trabesque trementia flutant.
namque ibi consessum caueai supter et omnem
scaenai speciem, speciem patrum atque decores,[1]
80 inficiunt coguntque suo fluitare colore.
et quanto circum mage sunt inclusa theatri
moenia, tam magis haec intus perfusa lepore
omnia conrident correpta luce diei.
ergo lintea de summo cum corpore fucum
85 mittunt, effigias quoque debent mittere tenuis
res quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque.
sunt igitur iam formarum uestigia certa,
quae uolgo uolitant subtili praedita filo,
nec singillatim possunt secreta uideri.
90 praeterea omnis odor fumus uapor atque aliae res
consimiles ideo diffusae rebus abundant,
ex alto quia dum ueniunt extrinsecus ortae,
scinduntur per iter flexum, nec recta uiarum
ostia sunt, qua contendant exeire coortae.
95 at contra tenuis summi membrana coloris
cum iacitur, nihil est quod eam discerpere possit,
in promptu quoniam est in prima fronte locata.
97a [DE IMAGINIBVS]
postremo speculis in aqua splendoreque in omni
quaecumque apparent nobis simulacra, necessest,
100 quandoquidem simili specie sunt praedita rerum,
[1] scaenai=scaenali (MSS)=scaenalem (Howard); patrum atque decores=patrum matrumque deorum (MSS)= patrum matrumque leuamen (Büchner)=patrum matrisque deorum (Colin)=uariam statuasque deorum (Meurig-Davies)=patrium marmurque deorum (Orth)=patrum matrumque decores (Verdière)
我穿越未有人踏足的皮埃里亚禁地,[1]
欣喜于造访不曾被嘴唇玷污的山泉,
尽情啜饮,欣喜于采摘奇异的花朵,
为自己编织尊贵的冠冕,缪斯此前
5 未曾用此处的花装扮任何人的双鬓:
首先,因为我传授伟大的真知,一心
让人们的灵魂挣脱宗教严密的网罗;
其次,因为我用如此明亮的诗歌
包裹玄深的主题,洋溢缪斯的魅力。
10 我如此安排,并非没有道理——医生
也与我相仿,当他们试图喂给孩子
难以入口的苦艾,会先在药杯边沿
抹上一圈金黄而甘甜的蜂蜜,这样,
毫无心机的孩子至少嘴唇受了骗,
15 就能乖乖地喝完苦艾熬出的汁液,
虽然上了当,却没有遭到任何伤害,
反而因这个诡计恢复了活力和健康——
既然在未入门的绝大多数读者看来,
这套理论都过于苦涩,庸众看见它,
20 都会惊恐地后退,我现在就已选择
用悦耳的皮埃里亚诗句来为你讲解
我的哲学,也算是抹一些缪斯的蜂蜜。
但愿这样的方式或许能够吸引你
专心品读我的诗,不知不觉中游历
25 整个宇宙,透彻领悟它的功用。
既然我已揭示灵魂的本质是什么,[2]
借助什么与身体结合,获得生命,
又怎样与它脱离,回归自己的原子,[3]
现在,我就要开始为你讲解密切[4]
30 相关的话题:所谓的“物体膜像”是什么。[5]
它们就像从万物表面剥下来的薄膜,
在空中飞来飞去;当我们醒着,它们
会在眼前显现,惊吓我们;当我们
在梦中见到各种怪诞的形象和已经
35 告别阳间之人的模样,时常浑身
颤抖,挣脱疲倦的睡眠,悚然惊起——
知道这一点,我们就不会以为,鬼魂
能逃出地府,幽灵在活人之间穿梭,
或者我们在死后仍然留下了什么,
40 虽然身体和灵魂都已经同时毁灭,
各自分解为构成它们的那些原子。
因此我说,万物的仿像和精微的图形
都是从它们各自的表层发射出来的。
无论多迟钝,都会看懂我下文的解释。[6]
45 [既然我已经讲明,万物的原子有着[7]
怎样的相貌,彼此的形状有多大差异,
怎样自发地相互碰撞,永远穿梭,
万物以何种方式各自从它们诞生,
现在,我就要开始为你讲解密切
50 相关的话题:所谓的“物体膜像”是什么。
我们可以将它们形容为“薄膜”或“树皮”,
因为无论从哪个物体剥离,四处
飘荡,它们都与该物的样貌相似。]
首先,既然许多可见的物体都能
55 发射微粒,其中一些形态很松散——
比如橡木燃起的烟,火释放的热——
另一些却有致密的结构——比如夏天
鸣蝉时常抛下的光亮精细的外衣,
或者牛犊出生时从身体表面扯下的
60 薄膜,或者滑溜的蛇在荆棘丛里
蜕下的旧皮——因为我们经常看见
这些植物身上挂着如此的战利品——
既然有这类现象,物体也应当可以
从它们表层发射更为精微的膜像。[8]
65 没人能解释,为何精微的薄膜不能,
而这些东西却能从物体身上脱落,
尤其考虑到,在物体表面有许多微粒,
它们剥离时能够不改变自己原来
所处的序位,从而保持形状的轮廓,
70 而且因为数量小,又在物体最外层,
它们较少受阻碍,所以脱落更快。
我们无疑见过许多物体,不只从
核心,而且如我所言,从表面慷慨地
发射物质,经常还包括颜色本身。
75 大剧院顶上黄色、红色和青蓝的阳篷
普遍如此,当它们用立柱和横木撑着,
遮住观众的头顶,便会飘舞涌动,[9]
以各种颜色的光影渲染下面的座席、[10]
整个舞台和身着盛装的元老院议员,[11]
80 迫使全场的人们在各自的色彩里浮沉。
木墙将剧院中的一切包围得越紧密,
漏入的天光越少,里面优雅颜色的
交汇与混合就越绚丽,越迷乱人眼。
所以,既然帆布从它的表面发射
85 颜色,万物也应当各自发射精微的
仿像,既然二者都是从表层抛出。
因此我们已确定,存在形状的轮廓,
它们到处飘飞,极其精微稀薄,
如果分解为个体,则根本无法看见。
90 再者,所有气味、烟、热和类似之物[12]
之所以纷乱无序地从源头逸向四方,
是由于它们产生于物体内部,在蜿蜒
穿出的途中被撕裂,没有畅直的通路
允许它们以整体的形式来到外部。
95 相反,当一层纤细的颜色薄膜从表面
抛出,没有任何东西能将它扯碎,
因为它直接位于物体的外层边缘。
最后的例子是水面或者任何明亮[13]
表面上向我们显现的镜像,既然它们
100 与反映的对象样貌完全相同,就必然
[1] 1-25行是本卷的序诗和第一大部分,除了第11、24、25行文本稍有出入外,与第一卷926-950行内容相同。传统看法经常将类似的重复归因于《物性论》流传过程中的讹误或者卢克莱修生前没有定稿,但Kyriakidis(2006)提出了不同的见解。公元前1世纪的伊壁鸠鲁哲学家、文学家菲洛德谟(Philodemus of Gadara)断言,诗歌中“等效转移”(metathesis)是不可能的,因为同一段文字挪到不同的上下文中,产生的效果必定是不同的。从哲学上说,这也符合伊壁鸠鲁派的原子论。卢克莱修自己在《物性论》中也反复说,相同的字母可以组合出不同的词语。所以本卷的序诗虽然与第一卷926-950行内容大体相同,但语境不同,其功能也不同。事实上,对比两段文字就会发现,变动之处虽不多,意义却有重大差异。被删除的第一卷921-925行强调了诗人对缪斯的爱,因此在第一卷中诗人踏足禁地首先应理解为对诗歌名声的追求,而在本卷中诗人却表现出更主动的开拓姿态。本卷序诗的最后一个词utilitas(功用)也透出浓重的伊壁鸠鲁哲学的色彩。通过这种手段,卢克莱修强调了《物性论》与文学史上其他诗歌相比所具有的独特价值——哲学的引导意义。另外一个困扰研究者的重要问题是:伊壁鸠鲁对诗歌评价极低,甚至荷马史诗都被他视为“蠢话”,卢克莱修为何会高度称赞历史上的诗人,甚至选择诗歌这种形式来宣扬伊壁鸠鲁哲学?通常的解释是,他在诗学上受到了希腊化时期亚历山大诗派的影响。在《物性论》抄本中,第一行前面有一个小标题,SIBI IVCVNDISSIMVM ESSE QVOD CLARAM LVCEM MORTALIBVS OSTENDAT(向凡人展示明亮之光是他的至乐之事)。
[2] 26-229行是本卷的第二大部分,卢克莱修在这里主要讨论了构成视觉物质基础的膜像(simulacra)。关于这个问题,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.46-48)。其中26-109行是第一部分,试图证明膜像的存在。Mewaldt(1908)认为,26-53行和诗中其他一些段落一样,是由于卢克莱修没有最终修改而造成的两个版本的混合。他相信,最初作者想把第四卷放在第一卷后面,45-53行用来衔接第四卷和第二卷。26-44行则是卢克莱修改变主意后,为第四卷重新创作的诗句,作为现在的第三卷和第四卷的过渡。最终由于他突然死亡或别的什么原因,多余的部分(45-53行)未能删掉。关于“灵魂的本质”,参考第三卷94-416行。
[3] 原文的ordia prima=primordia(原子)。
[4] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE SIMVLACRIS(论膜像)。这个小标题在抄本中标记为28a行。
[5] simulacra(膜像)翻译的是伊壁鸠鲁的术语eidōla。国内有人译作“影像”,容易让人以为它们是物体在眼中形成的像,而伊壁鸠鲁指的是物体发出的精微的、薄膜般的物质,它们作用于人的眼睛,然后产生视觉。Thury(1987)评论说,《物性论》全诗就如同宇宙的一个膜像。
[6] 如果Mewaldt(1908)的观点是正确的,那么这一行直接与第54行相连,中间的45-53行最好忽略。
[7] 45-53行可忽略,参考第26行的注释。
[8] 这里的“膜像”对应的原文是imago。在这段文字里,卢克莱修的用词并不严谨,imago大致有两种不同的意思:(1)不可见的精微膜像的集体称谓(imago=simulacra);(2)这些膜像集聚后形成的可见的影像(imago=英文image)。前者我译成“膜像”,后者译成“影像”,以示区分。
[9] 原文的flutant=fluitant(浮动、飘动)。
[10] 卢克莱修在这里或许指的是古罗马剧院的外层和中层座位。
[11] 古罗马剧院的里层座位供元老院议员专用。
[12] 90-94行用物体散发的其他物质与膜像做比较。
[13] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE IMAGINIBVS(论影像)。这个小标题在抄本中标记为97a行。