consentire putare et fungi mutua posse
desiperest. quid enim diuersius esse putandumst
aut magis inter se disiunctum discrepitansque,
quam, mortale quod est, inmortali atque peranni
805 iunctum in concilio saeuas tolerare procellas?
praeterea quaecumque manent aeterna necessest
aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus
nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas
dissociare intus parteis (ut materiai
810 corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante);
aut ideo durare aetatem posse per omnem,
plagarum quia sunt expertia (sicut inanest,
quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum),
aut etiam quia nulla loci sit copia circum,[1]
815 quo quasi res possint discedere dissoluique
(sicut summarum summast aeterna), neque extra
quis locus est quo diffugiant, neque corpora sunt quae
possint incidere et ualida dissoluere plaga.
quod si forte ideo magis inmortalis habendast,
820 quod uitalibus ab rebus munita tenetur, [2]
aut quia non ueniunt omnino aliena salutis,
aut quia quae ueniunt aliqua ratione recedunt
pulsa prius quam quid noceant sentire queamus . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
824 praeter enim quam quod morbis cum corporis aegret,
825 aduenit id quod eam de rebus saepe futuris
macerat inque metu male habet curisque fatigat,
praeteritisque male admissis peccata remordent.
adde furorem animi proprium atque obliuia rerum,
adde quod in nigras lethargi mergitur undas.
830 NIHIL IGITVR MORS EST ad nos neque pertinet hilum,
quandoquidem natura animi mortalis habetur.
et uelut ante acto nihil tempore sensimus aegri,
ad confligendum uenientibus undique Poenis,
omnia cum belli trepido concussa tumultu
835 horrida contremuere sub altis aetheris oris,
in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum
omnibus humanis esset terraque marique,
sic, ubi non erimus, cum corporis atque animai
discidium fuerit, quibus e sumus uniter apti,
840 scilicet haud nobis quicquam, qui non erimus tum,
accidere omnino poterit sensumque mouere—
non si terra mari miscebitur et mare caelo!
et si iam nostro sentit de corpore postquam
distractast animi natura animaeque potestas,
845 nihil tamen est ad nos, qui comptu coniugioque
corporis atque animae consistimus uniter apti.
nec, si materiem nostram collegerit Aetas
post obitum rursumque redegerit ut sita nunc est,
atque iterum nobis fuerint data lumina uitae,
850 pertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum,
interrupta semel cum sit repetentia nostri.
et nunc nihil ad nos de nobis attinet, ante
qui fuimus, neque iam de illis nos adficit angor.
nam cum respicias inmensi temporis omne
855 praeteritum spatium, tum motus materiai
multimodi quam sint, facile hoc adcredere possis:[3]
857 semina saepe in eodem, ut nunc sunt, ordine posta
865 haec eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse.
858 nec memori tamen id quimus reprehendere mente.
859 inter enim iectast uitai pausa, uageque
860 deerrarunt passim motus ab sensibus omnes.
debet enim, misere si forte aegreque futurumst,
ipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit
accidere. id quoniam mors eximit esseque prohibet
864 illum cui possint incommoda conciliari,
866 scire licet nobis nihil esse in morte timendum
nec miserum fieri qui non est posse, neque hilum
differre an nullo fuerit iam tempore natus,
mortalem uitam mors cum inmortalis ademit.
870 proinde ubi se uideas hominem indignarier ipsum,
post mortem fore ut aut putescat corpore posto
aut flammis interfiat malisue ferarum,
scire licet non sincerum sonere, atque subesse
caecum aliquem cordi stimulum, quamuis neget ipse
875 credere se quemquam sibi sensum in morte futurum.
non, ut opinor, enim dat quod promittit abunde
nec radicitus e uita se tollit et eicit,
sed facit esse sui quiddam super inscius ipse.
uiuus enim sibi cum proponit quisque futurum
880 corpus uti uolucres lacerent in morte feraeque,
ipse sui miseret. neque enim se diuidit illim
nec remouet satis a proiecto corpore, et illum
se fingit sensuque suo contaminat astans.
hinc indignatur se mortalem esse creatum,
885 nec uidet in uera nullum fore morte alium se,
qui possit uiuus sibi se lugere peremptum
stansque iacentem se lacerari uriue dolere.
nam si in morte malumst malis morsuque ferarum
tractari, non inuenio qui non sit acerbum
890 ignibus inpositum calidis torrescere flammis
aut in melle situm suffocari atque rigere
frigore, cum summo gelidi cubat aequore saxi,
urgeriue superne obrutum pondere terrae.
‘iam iam non domus accipiet te laeta neque uxor
895 optima, nec dulces occurrent oscula nati
praeripere et tacita pectus dulcedine tangent.
non poteris factis florentibus esse tuisque
praesidium. misero misere,’ aiunt, ‘omnia ademit
una dies infesta tibi tot praemia uitae.’
900 illud in his rebus non addunt ‘nec tibi earum
[1] sit=si (Büchner)
[2] uitalibus ab=uitabilibus (MacKay)
[3] multimodi=multimodis (Gruber; Lachmann)
並相信它們能共同感覺,相互作用,
簡直是瘋狂透頂。還有什麼能比這
更怪誕,更自相矛盾,更加缺乏整體性:
一個必死物卻與永恆不朽的東西
805 相結合,以這樣的聯盟抵抗生命的暴風?
而且,宇宙中只有三類永恆的存在:[1]
或者因為有無比堅實的質地,能擊退
攻擊,不允許任何東西穿透,並拆開
它緊密編織的內部結構(物質的原子
810 便屬於此類,我們已經揭示其性質);[2]
或者,它之所以能捱過無限的時間,
是因為不捲入任何撞擊(例如虛空,
它不會遭受絲毫攻擊,不可被觸碰);
或者因為它周圍沒有任何空間
815 可以容納從它解體和飛散的物質
(正如我們永恆的宇宙本身),既然
它之外沒有原子可以遊盪的場所,
原子便無法墜落,猛烈撞擊,摧毀它。
但如果有人辯解說,靈魂不朽的意思[3]
820 是指它能夠免遭致命之物的攻擊,
因為威脅其生存的東西不會靠近它,
或者雖然靠近,卻由於某種緣故
在我們能感覺傷害之前就已經回撤。
[顯然,這些情形都不適用於靈魂。][4]
824 而且,身體生病時,靈魂也感覺不適;
825 它也時常為將來之事而心煩意亂,
被可怕的懸念折磨,因憂慮疲憊不堪;
過去的罪錯招致的悔恨也在咬噬,
還有專屬於靈魂的瘋癲和徹底的失憶;
有時它還會沒入嗜睡症的黑色深淵。
830 所以,死不值一提,與我們毫無關係,[5]
既然我們已知曉靈魂也必有一死。
正如我們在過去並不曾感覺恐懼,[6]
當布匿人從四面八方湧來,準備鏖戰,
浩瀚鋪展的高天之下,戰爭的喧囂
835 震撼一切,萬物都在無助地驚顫,[7]
無人知曉,整個世界,所有的海陸
最終究竟會落入哪個帝國的懷抱——
當我們死時,當曾經構成我們個體的
身體和靈魂分離之時,當我們不復
840 存在之時,你也應相信,不會有任何
事情發生在我們身上,觸發感覺,
哪怕地與海相混,哪怕海與天相合!
即使假定從我們的身體分離之後,[8]
魂的本質和魄的功能還能有感覺,
845 也已經與我們無關,因為我們的個體
乃是由身體和靈魂的親密姻緣所造。
即使死後,時間會集齊我們的物質,[9]
再次將它們放在我們如今的位置,
再次將生命之光賜給我們享受,
850 這樣的結果也與我們毫無瓜葛,
既然我們延續的意識已徹底斬斷。
我們前世是什麼,不影響今生分毫,
我們也不會為他們的行為感到不安。
當你回頭看宇宙已經流逝的無窮
855 時間,默思物質的運動會有多少種
不同的形態,你會很容易相信這一點:
857 構成我們的這些原子在此前的時間
865 曾經一再以和現在相同的順序排列。[10]
858 但我們無法通過靈魂的記憶確認,[11]
859 因為生命已經有中斷,所有的運動
860 已經在各個方向上遠離當初的感覺。
災難和痛苦如要存在,它們的受害者
就必須親自出現在它們降臨的時刻。
既然死亡預先排除了這一點,禁止人
864 成為可能被不幸鎖定的那個犧牲品,
866 你就應明白,我們無需怕死後之事,
不復存在的人也不會再經受苦難,
當不死的死亡已然奪走必死的生命,
他是否有過某個前世,已毫無意義。
870 所以,當你發現某人在抱怨命運,[12]
說死後他的身體將會在墳中腐爛,
或者會被火焰或野獸的巨顎吞噬,
你就知道他的話言不由衷,他心裡
潛藏着一個秘密的恐懼,儘管他聲稱
875 不相信自己在死後還會有任何感覺。
我認為,他並未真正接受這個結論,
也未將自己從生命連根拔起,而是
無意識地想象,自己的某部分還能存活。
任何人如果在世時告訴自己,死後
880 飛鳥和野獸將撕扯他的身體,他不過
是在可憐自己:他沒有將自己和“他”
分開,與屍體拋出的“他”保持距離,
想象旁觀的自己用意識充塞那個“他”。
所以他才哀嘆自己是必死的凡人,
885 而未看到,真正死亡後絕不會再有
另一個自己活着,悲悼自己的死亡,
在那裡哭訴長眠的自己被獸咬火焚。
如果死後被野獸的巨顎撕扯是災殃,
我無法理解為何別的結局就不是
890 痛苦,比如置於火上,被烈焰烤炙,
或者被封在蜂蜜里,忍受窒息,或者
躺在光滑冰涼的石板上,渾身凍僵,
或者被沉沉落下的泥土埋在地底。
“溫馨的家再也不能迎接你,賢惠的
895 妻子、可愛的孩子再不會跑來,爭着
吻你,用寧靜的幸福打動你的心房。
你再也不能做出斐然的成就,守護
家人。可憐的人,不幸的一天奪走了
如此多你在生命中珍愛的東西!”他們說。
900 但他們沒有加上這句,“不過,你再也
[1] 806-829行是靈魂必死的論證十六:根據其特徵可判斷,靈魂不屬於宇宙中的三種不朽存在。806-818行也見於第五卷351-363行,而且放在那裡更合適,這段文字可能是盧克萊修試探性地放在這裡,在生前未能找到機會刪除。
[2] 參考第一卷483-502行和599-634行。
[3] Giussani(1899)認為,819-823行包含了不朽的第四種條件:像神一樣永遠不受威脅、不受打擾。
[4] 此處原文缺失,為了讀起來更連貫,我根據上下文補充了這行詩。
[5] 830-1094行是本卷的第四大部分,盧克萊修在此竭力證明人類對死亡的恐懼是愚蠢的,讓人們擺脫這種恐懼、平靜快樂地生活是伊壁鳩魯哲學的主要目標。其中830-869行是第一部分,詩人斷言死與人類毫無關係。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.124-127)。伊壁鳩魯派的基本觀點如下:死意味着構成我們的所有原子被驅散,我們在死前雖有感覺,死後卻不會受到這種驅散過程的任何影響,既然我們在死後毫無感覺,死亡在任何情況下都不可能攪擾我們。
[6] 832-842行一氣呵成,是拉丁語文學中最雄渾的詩句。
[7] 這裡的景象可參考恩尼烏斯《編年紀》(Annales 310)。
[8] 843-860行(實際的861行)似乎與上文有一定距離,861行則直接延續了832-842行的內容。
[9] 847-851行或許影射的是斯多葛派改造過的畢達哥拉斯轉世理論。他們認為,每經過440年,同樣的身體就會與原來的靈魂再次結合。參考奧古斯丁《上帝之城》(De Civitate Dei 22.28)。“我們的物質”指最初形成我們的那些原子。
[10] 抄本中的865行位置有誤,本書挪到了此處,成為實際的858行,858-864行依次成為實際的859-865行。
[11] 原文的memori mente=memoria(記憶)。
[12] 在870-930行,盧克萊修指出,人類的死亡恐懼是基於無意識的一些生存假設:(1)擔心死後屍體的遭遇的憂懼(870-893行);(2)假定死者仍懷有對生者的感情(894-911行);(3)假定死者依然貪戀生之歡樂(912-930行)。而從原子論的角度看,這些假設都不成立。