consentire putare et fungi mutua posse
desiperest. quid enim diuersius esse putandumst
aut magis inter se disiunctum discrepitansque,
quam, mortale quod est, inmortali atque peranni
805 iunctum in concilio saeuas tolerare procellas?
praeterea quaecumque manent aeterna necessest
aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus
nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas
dissociare intus parteis (ut materiai
810 corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante);
aut ideo durare aetatem posse per omnem,
plagarum quia sunt expertia (sicut inanest,
quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum),
aut etiam quia nulla loci sit copia circum,[1]
815 quo quasi res possint discedere dissoluique
(sicut summarum summast aeterna), neque extra
quis locus est quo diffugiant, neque corpora sunt quae
possint incidere et ualida dissoluere plaga.
quod si forte ideo magis inmortalis habendast,
820 quod uitalibus ab rebus munita tenetur, [2]
aut quia non ueniunt omnino aliena salutis,
aut quia quae ueniunt aliqua ratione recedunt
pulsa prius quam quid noceant sentire queamus . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
824 praeter enim quam quod morbis cum corporis aegret,
825 aduenit id quod eam de rebus saepe futuris
macerat inque metu male habet curisque fatigat,
praeteritisque male admissis peccata remordent.
adde furorem animi proprium atque obliuia rerum,
adde quod in nigras lethargi mergitur undas.
830 NIHIL IGITVR MORS EST ad nos neque pertinet hilum,
quandoquidem natura animi mortalis habetur.
et uelut ante acto nihil tempore sensimus aegri,
ad confligendum uenientibus undique Poenis,
omnia cum belli trepido concussa tumultu
835 horrida contremuere sub altis aetheris oris,
in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum
omnibus humanis esset terraque marique,
sic, ubi non erimus, cum corporis atque animai
discidium fuerit, quibus e sumus uniter apti,
840 scilicet haud nobis quicquam, qui non erimus tum,
accidere omnino poterit sensumque mouere—
non si terra mari miscebitur et mare caelo!
et si iam nostro sentit de corpore postquam
distractast animi natura animaeque potestas,
845 nihil tamen est ad nos, qui comptu coniugioque
corporis atque animae consistimus uniter apti.
nec, si materiem nostram collegerit Aetas
post obitum rursumque redegerit ut sita nunc est,
atque iterum nobis fuerint data lumina uitae,
850 pertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum,
interrupta semel cum sit repetentia nostri.
et nunc nihil ad nos de nobis attinet, ante
qui fuimus, neque iam de illis nos adficit angor.
nam cum respicias inmensi temporis omne
855 praeteritum spatium, tum motus materiai
multimodi quam sint, facile hoc adcredere possis:[3]
857 semina saepe in eodem, ut nunc sunt, ordine posta
865 haec eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse.
858 nec memori tamen id quimus reprehendere mente.
859 inter enim iectast uitai pausa, uageque
860 deerrarunt passim motus ab sensibus omnes.
debet enim, misere si forte aegreque futurumst,
ipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit
accidere. id quoniam mors eximit esseque prohibet
864 illum cui possint incommoda conciliari,
866 scire licet nobis nihil esse in morte timendum
nec miserum fieri qui non est posse, neque hilum
differre an nullo fuerit iam tempore natus,
mortalem uitam mors cum inmortalis ademit.
870 proinde ubi se uideas hominem indignarier ipsum,
post mortem fore ut aut putescat corpore posto
aut flammis interfiat malisue ferarum,
scire licet non sincerum sonere, atque subesse
caecum aliquem cordi stimulum, quamuis neget ipse
875 credere se quemquam sibi sensum in morte futurum.
non, ut opinor, enim dat quod promittit abunde
nec radicitus e uita se tollit et eicit,
sed facit esse sui quiddam super inscius ipse.
uiuus enim sibi cum proponit quisque futurum
880 corpus uti uolucres lacerent in morte feraeque,
ipse sui miseret. neque enim se diuidit illim
nec remouet satis a proiecto corpore, et illum
se fingit sensuque suo contaminat astans.
hinc indignatur se mortalem esse creatum,
885 nec uidet in uera nullum fore morte alium se,
qui possit uiuus sibi se lugere peremptum
stansque iacentem se lacerari uriue dolere.
nam si in morte malumst malis morsuque ferarum
tractari, non inuenio qui non sit acerbum
890 ignibus inpositum calidis torrescere flammis
aut in melle situm suffocari atque rigere
frigore, cum summo gelidi cubat aequore saxi,
urgeriue superne obrutum pondere terrae.
‘iam iam non domus accipiet te laeta neque uxor
895 optima, nec dulces occurrent oscula nati
praeripere et tacita pectus dulcedine tangent.
non poteris factis florentibus esse tuisque
praesidium. misero misere,’ aiunt, ‘omnia ademit
una dies infesta tibi tot praemia uitae.’
900 illud in his rebus non addunt ‘nec tibi earum
[1] sit=si (Büchner)
[2] uitalibus ab=uitabilibus (MacKay)
[3] multimodi=multimodis (Gruber; Lachmann)
并相信它们能共同感觉,相互作用,
简直是疯狂透顶。还有什么能比这
更怪诞,更自相矛盾,更加缺乏整体性:
一个必死物却与永恒不朽的东西
805 相结合,以这样的联盟抵抗生命的暴风?
而且,宇宙中只有三类永恒的存在:[1]
或者因为有无比坚实的质地,能击退
攻击,不允许任何东西穿透,并拆开
它紧密编织的内部结构(物质的原子
810 便属于此类,我们已经揭示其性质);[2]
或者,它之所以能捱过无限的时间,
是因为不卷入任何撞击(例如虚空,
它不会遭受丝毫攻击,不可被触碰);
或者因为它周围没有任何空间
815 可以容纳从它解体和飞散的物质
(正如我们永恒的宇宙本身),既然
它之外没有原子可以游荡的场所,
原子便无法坠落,猛烈撞击,摧毁它。
但如果有人辩解说,灵魂不朽的意思[3]
820 是指它能够免遭致命之物的攻击,
因为威胁其生存的东西不会靠近它,
或者虽然靠近,却由于某种缘故
在我们能感觉伤害之前就已经回撤。
[显然,这些情形都不适用于灵魂。][4]
824 而且,身体生病时,灵魂也感觉不适;
825 它也时常为将来之事而心烦意乱,
被可怕的悬念折磨,因忧虑疲惫不堪;
过去的罪错招致的悔恨也在咬噬,
还有专属于灵魂的疯癫和彻底的失忆;
有时它还会没入嗜睡症的黑色深渊。
830 所以,死不值一提,与我们毫无关系,[5]
既然我们已知晓灵魂也必有一死。
正如我们在过去并不曾感觉恐惧,[6]
当布匿人从四面八方涌来,准备鏖战,
浩瀚铺展的高天之下,战争的喧嚣
835 震撼一切,万物都在无助地惊颤,[7]
无人知晓,整个世界,所有的海陆
最终究竟会落入哪个帝国的怀抱——
当我们死时,当曾经构成我们个体的
身体和灵魂分离之时,当我们不复
840 存在之时,你也应相信,不会有任何
事情发生在我们身上,触发感觉,
哪怕地与海相混,哪怕海与天相合!
即使假定从我们的身体分离之后,[8]
魂的本质和魄的功能还能有感觉,
845 也已经与我们无关,因为我们的个体
乃是由身体和灵魂的亲密姻缘所造。
即使死后,时间会集齐我们的物质,[9]
再次将它们放在我们如今的位置,
再次将生命之光赐给我们享受,
850 这样的结果也与我们毫无瓜葛,
既然我们延续的意识已彻底斩断。
我们前世是什么,不影响今生分毫,
我们也不会为他们的行为感到不安。
当你回头看宇宙已经流逝的无穷
855 时间,默思物质的运动会有多少种
不同的形态,你会很容易相信这一点:
857 构成我们的这些原子在此前的时间
865 曾经一再以和现在相同的顺序排列。[10]
858 但我们无法通过灵魂的记忆确认,[11]
859 因为生命已经有中断,所有的运动
860 已经在各个方向上远离当初的感觉。
灾难和痛苦如要存在,它们的受害者
就必须亲自出现在它们降临的时刻。
既然死亡预先排除了这一点,禁止人
864 成为可能被不幸锁定的那个牺牲品,
866 你就应明白,我们无需怕死后之事,
不复存在的人也不会再经受苦难,
当不死的死亡已然夺走必死的生命,
他是否有过某个前世,已毫无意义。
870 所以,当你发现某人在抱怨命运,[12]
说死后他的身体将会在坟中腐烂,
或者会被火焰或野兽的巨颚吞噬,
你就知道他的话言不由衷,他心里
潜藏着一个秘密的恐惧,尽管他声称
875 不相信自己在死后还会有任何感觉。
我认为,他并未真正接受这个结论,
也未将自己从生命连根拔起,而是
无意识地想象,自己的某部分还能存活。
任何人如果在世时告诉自己,死后
880 飞鸟和野兽将撕扯他的身体,他不过
是在可怜自己:他没有将自己和“他”
分开,与尸体抛出的“他”保持距离,
想象旁观的自己用意识充塞那个“他”。
所以他才哀叹自己是必死的凡人,
885 而未看到,真正死亡后绝不会再有
另一个自己活着,悲悼自己的死亡,
在那里哭诉长眠的自己被兽咬火焚。
如果死后被野兽的巨颚撕扯是灾殃,
我无法理解为何别的结局就不是
890 痛苦,比如置于火上,被烈焰烤炙,
或者被封在蜂蜜里,忍受窒息,或者
躺在光滑冰凉的石板上,浑身冻僵,
或者被沉沉落下的泥土埋在地底。
“温馨的家再也不能迎接你,贤惠的
895 妻子、可爱的孩子再不会跑来,争着
吻你,用宁静的幸福打动你的心房。
你再也不能做出斐然的成就,守护
家人。可怜的人,不幸的一天夺走了
如此多你在生命中珍爱的东西!”他们说。
900 但他们没有加上这句,“不过,你再也
[1] 806-829行是灵魂必死的论证十六:根据其特征可判断,灵魂不属于宇宙中的三种不朽存在。806-818行也见于第五卷351-363行,而且放在那里更合适,这段文字可能是卢克莱修试探性地放在这里,在生前未能找到机会删除。
[2] 参考第一卷483-502行和599-634行。
[3] Giussani(1899)认为,819-823行包含了不朽的第四种条件:像神一样永远不受威胁、不受打扰。
[4] 此处原文缺失,为了读起来更连贯,我根据上下文补充了这行诗。
[5] 830-1094行是本卷的第四大部分,卢克莱修在此竭力证明人类对死亡的恐惧是愚蠢的,让人们摆脱这种恐惧、平静快乐地生活是伊壁鸠鲁哲学的主要目标。其中830-869行是第一部分,诗人断言死与人类毫无关系。参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 3.124-127)。伊壁鸠鲁派的基本观点如下:死意味着构成我们的所有原子被驱散,我们在死前虽有感觉,死后却不会受到这种驱散过程的任何影响,既然我们在死后毫无感觉,死亡在任何情况下都不可能搅扰我们。
[6] 832-842行一气呵成,是拉丁语文学中最雄浑的诗句。
[7] 这里的景象可参考恩尼乌斯《编年纪》(Annales 310)。
[8] 843-860行(实际的861行)似乎与上文有一定距离,861行则直接延续了832-842行的内容。
[9] 847-851行或许影射的是斯多葛派改造过的毕达哥拉斯转世理论。他们认为,每经过440年,同样的身体就会与原来的灵魂再次结合。参考奥古斯丁《上帝之城》(De Civitate Dei 22.28)。“我们的物质”指最初形成我们的那些原子。
[10] 抄本中的865行位置有误,本书挪到了此处,成为实际的858行,858-864行依次成为实际的859-865行。
[11] 原文的memori mente=memoria(记忆)。
[12] 在870-930行,卢克莱修指出,人类的死亡恐惧是基于无意识的一些生存假设:(1)担心死后尸体的遭遇的忧惧(870-893行);(2)假定死者仍怀有对生者的感情(894-911行);(3)假定死者依然贪恋生之欢乐(912-930行)。而从原子论的角度看,这些假设都不成立。