iam desiderium rerum super insidet una.’
quod bene si uideant animo dictisque sequantur,
dissoluant animi magno se angore metuque.
‘tu quidem ut es leto sopitus, sic eris aeui
905 quod superest cunctis priuatus doloribus aegris.
at nos horrifico cinefactum te prope busto
insatiabiliter defleuimus, aeternumque
nulla dies nobis maerorem e pectore demet.’
illud ab hoc igitur quaerendum est, quid sit amari
910 tanto opere, ad somnum si res redit atque quietem,
cur quisquam aeterno possit tabescere luctu.
hoc etiam faciunt ubi discubuere tenentque
pocula saepe homines et inumbrant ora coronis,
ex animo ut dicant: ‘breuis hic est fructus homullis!
915 iam fuerit, neque post umquam reuocare licebit!’—
tamquam in morte mali cum primis hoc sit eorum,
quod sitis exurat miseros atque arida torrat[1]
aut aliae cuius desiderium insideat rei!
nec sibi enim quisquam tum se uitamque requirit,
920 cum pariter mens et corpus sopita quiescunt.
nam licet aeternum per nos sic esse soporem,
nec desiderium nostri nos adficit ullum.
et tamen haudquaquam nostros tunc illa per artus
longe ab sensiferis primordia motibus errant,
925 cum correptus homo ex somno se colligit ipse.
multo igitur mortem minus ad nos esse putandumst,
si ‘minus’ esse potest quam quod nihil esse uidemus.
maior enim turbae disiectus materiai
consequitur leto, nec quisquam expergitus exstat,
930 frigida quem semel est uitai pausa secuta.
denique si uocem Rerum Natura repente
mittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa:
‘quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris
luctibus indulges? quid mortem congemis ac fles?
935 nam si grata fuit tibi uita ante acta priorque,
et non omnia pertusum congesta quasi in uas
commoda perfluxere atque ingrata interiere,
cur non, ut plenus uitae conuiua, recedis
aequo animoque capis securam, stulte, quietem?
940 sin ea quae fructus cumque es periere profusa,
uitaque in offensust, cur amplius addere quaeris,
rursum quod pereat male et ingratum occidat omne?
non potius uitae finem facis atque laboris?
nam tibi praeterea quod machiner inueniamque,
945 quod placeat, nihil est: eadem sunt omnia semper.
si tibi non annis corpus iam marcet et artus
confecti languent, eadem tamen omnia restant,
omnia si perges uiuendo uincere saecla,
atque etiam potius, si numquam sis moriturus’—
950 quid respondemus, nisi iustam intendere litem
Naturam et ueram uerbis exponere causam?
955 grandior hic uero si iam seniorque queratur
952 atque obitum lamentetur miser amplius aequo,
953 non merito inclamet magis et uoce increpet acri?—
954 ‘aufer abhinc lacrimas, baratre, et compesce querellas!
956 omnia perfunctus uitai praemia marces;
sed quia semper aues quod abest, praesentia temnis,
inperfecta tibi elapsast ingrataque uita,
et nec opinanti Mors ad caput adstitit ante
960 quam satur ac plenus possis discedere rerum.
nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte
aequo animoque, agedum gnatis concede! necessest.’ [2]
iure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque.
cedit enim rerum nouitate extrusa uetustas
965 semper, et ex aliis aliud reparare necessest.
nec quisquam in baratrum nec Tartara deditur atra.
materies opus est, ut crescant postera saecla.
quae tamen omnia te uita perfuncta sequentur—
nec minus ergo ante haec quam tu cecidere—cadentque.
970 sic alid ex alio numquam desistet oriri,
uitaque mancipio nulli datur, omnibus usu.
respice item quam nil ad nos ante acta uetustas
temporis aeterni fuerit quam nascimur ante.
hoc igitur speculum nobis Natura futuri
975 temporis exponit post mortem denique nostram.
numquid ibi horribile apparet? num triste uidetur
quicquam? non omni somno securius exstat?
977a [QVAE AD INFEROS DICANTVR EA
VITAE VITIA ESSE]
atque ea nimirum quaecumque Acherunte profundo
prodita sunt esse, in uita sunt omnia nobis.
980 nec miser inpendens magnum timet aere saxum
Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens,
sed magis in uita diuom metus urget inanis
mortalis, casumque timent quem cuique ferat fors.
nec Tityon uolucres ineunt Acherunte iacentem,
985 nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam
perpetuam aetatem possunt reperire profecto.
quamlibet immani proiectu corporis exstet,
qui non sola nouem dispessis iugera membris
optineat sed qui terrai totius orbem,
990 non tamen aeternum poterit perferre dolorem
nec praebere cibum proprio de corpore semper.
sed Tityos nobis hic est, in amore iacentem
quem uolucres lacerant—atque exest anxius angor—
aut alia quauis scindunt cuppedine curae.
995 Sisyphus in uita quoque nobis ante oculos est,
qui petere a populo fasces saeuasque secures
imbibit, et semper uictus tristisque recedit.
nam petere imperium, quod inanest nec datur umquam,
atque in eo semper durum sufferre laborem,
1000 hoc est aduerso nixantem trudere monte
[1] torrat=duret (Meurig-Davies)=tortet (West)
[2] agedum gnatis concede=agendum magnis concede (MSS)=agedum mage dignis cede (Clarke)=age nunc allis concede (Rose)
不會因為渴望這一切而滿心憂慮。”
他們若透徹理解此事,並清楚表達,
就能擺脫靈魂的沉重憂煩和恐懼。
“你已經沉入死亡的長眠,未來無涯,
905 你將永遠如此,不再被苦痛折磨。
當你在身旁的柴堆上化為骨灰,我們
卻無休無止地為你灑淚,任何時日
都不能從我們心中摘走這永恆的悲傷。”
我們應當追問悼念者,究竟是什麼
910 如此慘怛,若一切終止於睡眠和休憩,
為何有人在無盡的哀慟中形銷骨損?
當人們倚在餐桌旁,手持酒杯,頭上[1]
戴着葉冠,他們也時常從心底發出
這樣的感慨:“可憐的人啊,歡樂太短促!
915 轉眼已逝去,以後永遠也不能喚回!”——
彷彿在他們死後,最大的災難便是
難耐的焦渴會炙烤焚燒這些可憐人,
或者對其他事物的期盼將他們包圍!
可是沒有誰會懷念自己,懷念生命,
920 當他的靈魂和身體都同樣沉入酣眠。
在這永恆的睡鄉里,我們將一無所知,
不會有任何慾念與盼望攪擾我們。
然而,當人從夢中突然驚醒,逐漸
鎮定下來,我們身體各處的原子
925 卻不會離那些引發感覺的運動太遠。[2]
所以,死亡對我們的意義必定更小,
如果有什麼能比這明顯的無還“小”:
隨死亡而來的是物質大軍更遠的分散,
一旦生命冰冷的終結降臨誰身上,
930 他就再不會恍然醒來,像從前那樣。
如果這個宇宙突然能開口說話,[3]
親自這般質問我們當中的一位:
“愚夫啊,什麼讓你如此無法自拔,
陷於痛苦中?何必為死亡哀嘆、落淚?
935 如果你已經度過幸福快樂的一生,
所有的好運並沒有倒進有孔的容器,
全部白白地漏掉,未及享受就消失,
蠢人,你為何不能像饜足的賓客,離開
生命的盛宴,平靜地領受無擾的休息?
940 但如果你的好運都已經揮霍一空,
生命讓你憎厭,你又何必再去延長它,
糟蹋多餘的時光,而沒有任何益處?
何不就此終結生命,也終結痛苦?[4]
我再也無法為你創造和發現更多的
945 樂趣,因為世間諸事其實沒變化。
即使你身體沒有疲軟,你的筋骨
也沒有衰朽,萬事萬物也仍然一樣,
即使你能比所有世代都活得久長,
甚至還不止,即使你永永遠遠不死。”——
950 我們該如何回答,除了說自然提出的
訴訟合情合理,論證也無法反駁?
955 但如果某位更老的人可憐兮兮地、[5]
952 絲毫不顧體面地為自己的死哀哭,
953 她難道不會更嚴厲、更理直氣壯地斥責?[6]
954 “死鬼,收起你的眼淚,止住抱怨!
956 你是老朽了,可你享盡了生活的好處;
但因為你總是貪求沒有的,鄙視已有的,[7]
空虛蹉跎的生命已從你手裡溜走,
死神已突如其來地站在你的枕邊,
960 不容你心滿意足地離開生命的盛宴。
現在,快拋下與你的年紀無關的一切,
心甘情願地讓位給孩子。快走,放手!”
她所行完全正當,她所責無可挑剔。
因為舊的事物總是被新事物取代,
965 創造一物也必然從他物獲取資源。
沒有人會被送往暗無天日的地府,
後面世代的生長將需要前面的物質。
當生命終結,他們也不得不隨你入土,
正如你之前為此緣故而死亡的世代。
970 就這樣,物滅物生的鏈條永遠延續,
誰都沒有生命的所有權,只有使用權。[8]
你再回頭看,我們出生之前那無窮
無盡的古代,它們對我們並無意義。
所以,它是自然為我們豎起的鏡子,
975 讓我們窺見死後永遠綿延的時間。
那裡面真有什麼很可怕?真有什麼
很陰森?難道不是比睡眠還和寧?
毫無疑問,傳說在冥府深處的所有[9]
恐怖場景在我們生活中都一樣不缺。
980 雖然沒有故事裡可憐的坦塔羅斯,
毫無來由地被空中懸浮的巨石嚇癱,[10]
塵世的凡人卻莫名地害怕神的懲罰,
害怕各自分配的命運從頭頂墜下。
也沒有禿鷲啄食提堤俄斯的血肉,[11]
985 它們也不會在他遼闊的胸膛下發現
任何可以無窮無盡享用的東西。
無論其身軀如何巨大,如何伸展,
即使攤開的四肢不止覆蓋九尤格,
而是佔據了我們的全部大地,他仍然
990 不可能承受這種永恆的痛苦,也不能
從自己的身體源源不斷地提供食物。
但我們中也有提堤俄斯,被相思的飛禽
肆意咬啄,被殘忍的憂慮慢慢啃食——
別的慾望和念頭也同樣將他撕裂。
995 我們眼前的現實中同樣也有西西弗,[12]
一門心思向民眾索求可畏的束薪斧,
卻總是鎩羽而歸,嘗盡沮喪的滋味。
因為權力既空虛,也不能真正擁有,
為了追逐它,一直忍受艱辛的苦役,
1000 這就無異於用盡全力推一塊石頭
[1] Reinhardt(2004)仔細分析了912-1075行的寫法和結構。他指出,這段文字有一個基本的邏輯處境:(1)你此前要麼過得好,要麼過得不好;(2)如果過得好,就請優雅地離開;(3)如果過得不好,何不趕緊了斷?當然這個邏輯成立的前提是,死不可避免且迫在眉睫。就文體風格而言,盧克萊修採用了古羅馬的法庭語言,其中“自然”扮演着訴訟中的一方。這段文字可以分為五個部分:(1)912-930行描繪賓客宴飲的場面,大家都籠罩在死亡的恐懼中;(2)931-977行是宇宙(或自然)對怕死者的質問;(3)978-1023行描繪傳說中地府的受刑者,作為人類災厄的象徵;(4)1024-1052行列舉死去的偉大人物;(5)1053-1075行描繪死亡恐懼引發的非理性行為。這樣的結構巧妙地呼應了史詩中英雄遊歷地府的程式。其中(2)對應着死者的審判,(3)對應着地府的可怕場景,(4)對應着地府中的英雄展示,(5)對應着重歸陽間。盧克萊修用神話拆解了神話,彷彿對讀者說,“地府並不可怕,你已經去過,並活着回來了。”
[2] 盧克萊修這裡的說法似乎與第四卷關於睡眠的討論(920-928行)不一致。
[3] 在931-977行,盧克萊修指出,為死亡哀嘆是幼稚的,對生活缺乏感恩之心的。“宇宙”對應的原文是Rerum Natura,也可譯成“自然”,這裡用了擬人手法。
[4] 伊壁鳩魯對待自殺的態度似乎是矛盾的,有時譴責自殺,視其為尚未領悟人生真理的愚蠢行為(Vatican Collection 38),有時卻又認為生無可戀時自殺是可取的(Epsitles 3.125-127)。
[5] 抄本中的955行位置有誤,挪到這裡,成為實際的952行,952-954行依次成為實際的953-955行。
[6] “她”指擬人化的“宇宙”或“自然”。
[7] 參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.127)。
[8] “所有權”(mancipio,主格mancipium)和“使用權”(usu,主格usus,常與fructus並用)都是古羅馬的法律術語,前者指完全的所有權(字面意思是“拿在手中”),後者指在一段時間內佔有和享用的權利。
[9] 在978-1023行,盧克萊修聲稱,關於冥府的一切傳說都應被視為我們人生經歷的寓言化闡釋。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.124)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:QVAE AD INFEROS DICANTVR EA VITAE VITIA ESSE(冥府傳說乃人生痼疾的反映)。這個小標題在抄本中標記為977a行。
[10] 關於坦塔羅斯(Tantalus)所受的懲罰,古希臘神話有兩個版本:(1)頭頂的空中懸着巨石,參考阿齊洛科斯(Archilochus, fr. 55)和品達《奧林匹亞凱歌》(Olympian 1.54-60);(2)面前放着食物和水,卻永遠夠不着,參考荷馬《奧德賽》(Odyssey 11.582-592)和奧維德《變形記》(Metamorphoses 4.458-459)。
[11] 提堤俄斯(Tityus)曾試圖強姦拉托娜(Latona,狄安娜和阿波羅的母親),受到鳥啄其肝卻永遠不能啄盡的懲罰。參考荷馬《奧德賽》(Odyssey 11.576-581)和品達《皮托凱歌》(Pythian 4.90-92)。
[12] 關於西西弗(Sisyphus)的懲罰,參考荷馬(Odyssey 11.593-600)。