et gelidos artus in leti frigore linquit.
at manet in uita cui mens animusque remansit,
quamuis est circum caesis lacer undique membris
truncus, adempta anima circum membrisque remota,
405 uiuit et aetherias uitalis suscipit auras.
si non omnimodis, at magna parte animai
priuatus, tamen in uita cunctatur et haeret;
ut, lacerato oculo circum si pupula mansit
incolumis, stat cernundi uiuata potestas,
410 dum modo ne totum corrumpas luminis orbem
et circum caedas aciem solamque relinquas—
id quoque enim sine pernicie non fiet eorum.
at si tantula pars oculi media illa peresa est,
occidit extemplo lumen tenebraeque secuntur,
415 incolumis quamuis alioquist splendidus orbis.
hoc anima atque animus uincti sunt foedere semper.
416a [ANIMAM NATIVAM ET MORTALEM ESSE]
NVNC AGE, NATIVOS animantibus et mortalis
esse animos animasque leuis ut noscere possis,
conquisita diu dulcique reperta labore
420 digna tua pergam disponere carmina uita.
tu fac utrumque uno subiungas nomine eorum,
atque, ‘animam’ uerbi causa cum dicere pergam,
mortalem esse docens, ‘animum’ quoque dicere credas,
quatenus est unum inter se coniunctaque res est.
425 principio quoniam tenuem constare minutis
corporibus docui multoque minoribus esse
principiis factam quam liquidus umor aquai
aut nebula aut fumus—(nam longe mobilitate
praestat et a tenui causa magis icta mouetur,
430 quippe ubi imaginibus fumi nebulaeque mouetur,
quod genus in somnis sopiti ubi cernimus alte
exalare uaporem altaria ferreque fumum:
nam procul haec dubio nobis simulacra geruntur)—[1]
nunc igitur quoniam quassatis undique uasis
435 diffluere umorem et laticem discedere cernis,
et nebula ac fumus quoniam discedit in auras,
crede animam quoque diffundi multoque perire
ocius et citius dissolui in corpora prima,
cum semel ex hominis membris ablata recessit.
440 quippe etenim corpus, quod uas quasi constitit eius,
cum cohibere nequit conquassatum ex aliqua re
ac rarefactum detracto sanguine uenis,
aere qui credas posse hanc cohiberier ullo,
corpore qui nostro rarus magis incohibens sit?[2]
444a [ANIMVM ET CORPVS SIMVL NASCI ET
CRESCERE ET SIMVL INTERIRE]
445 praeterea gigni pariter cum corpore et una
crescere sentimus pariterque senescere mentem.
nam uelut infirmo pueri teneroque uagantur
corpore, sic animi sequitur sententia tenuis;
inde ubi robustis adoleuit uiribus aetas,
450 consilium quoque maius et auctior est animi uis;
post ubi iam ualidis quassatum est uiribus aeui
corpus et obtusis ceciderunt uiribus artus,
claudicat ingenium, delirat lingua, labat mens,
omnia deficiunt atque uno tempore desunt.
455 ergo dissolui quoque conuenit omnem animai
naturam, ceu fumus, in altas aeris auras,
quandoquidem gigni pariter pariterque uidemus
crescere et, ut docui, simul aeuo fessa fatisci.
huc accedit uti uideamus, corpus ut ipsum
460 suscipere inmanis morbos durumque dolorem,
sic animum curas acris luctumque metumque.
quare participem Leti quoque conuenit esse.
quin etiam morbis in corporis auius errat
saepe animus. dementit enim deliraque fatur,
465 interdumque graui lethargo fertur in altum
aeternumque soporem oculis nutuque cadenti.
unde neque exaudit uoces nec noscere uoltus
illorum potis est, ad uitam qui reuocantes
circumstant lacrimis rorantes ora genasque.
470 quare animum quoque dissolui fateare necessest,
quandoquidem penetrant in eum contagia morbi.
nam dolor ac morbus Leti fabricator uterquest,
multorum exitio perdocti quod sumus ante.
[et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum
475 et pariter mentem sanari corpus inani]
denique cor, hominem cum uini uis penetrauit
acris et in uenas discessit diditus ardor,
consequitur grauitas membrorum, praepediuntur
crura uacillanti, tardescit lingua, madet mens,
480 nant oculi, clamor singultus iurgia gliscunt,
et iam cetera de genere hoc quaecumque secuntur,
cur ea sunt, nisi quod uehemens uiolentia uini
conturbare animam consueuit corpore in ipso?
at quaecumque queunt conturbari inque pediri,
485 significant, paulo si durior insinuarit
causa, fore ut pereant aeuo priuata futuro.
quin etiam subito ui morbi saepe coactus
ante oculos aliquis nostros, ut fulminis ictu,
concidit et spumas agit, ingemit et tremit artus,
490 desipit, extentat neruos, torquetur, anhelat
inconstanter, et in iactando membra fatigat,
nimirum quia uis morbi distracta per artus[3]
turbat, agens animam spumat, ut in aequore salso[4]
uentorum ualidis feruescunt uiribus undae.
495 exprimitur porro gemitus, quia membra dolore
adficiuntur et omnino quod semina uocis
eiiciuntur et ore foras glomerata feruntur,
qua quasi consuerunt et sunt munita uiai.
desipientia fit, quia uis animi atque animai
500 conturbatur et, ut docui, diuisa seorsum
[1] geruntur=genuntur (Wagenvoort; Lambin)
[2] incohibens sit=incohibescit (MSS)= incohibescat (MacKay)
[3] distracta=districta (MacKay)
[4] spumat= spumans (MSS)=spumas (Paladini)
任由身體迅速沉入死亡的寒霜里。
但只要魂和心智仍在,人就依然
棲息在生命中,即使四肢都已經砍斫,
只余軀幹,魄也隨斷肢一去不返,
405 他仍然活着,呼吸着維繫生命的空氣。
此時若不是全部,至少大部分的魄
已被剝奪,但他仍死死附着於生命。
正如眼睛雖遭了重創,但瞳仁未受
傷害,屬於生命的視力就依然完好,
410 只要你沒有徹底地破壞整個眼球,
在瞳仁周圍也切割,只剩孤零零的它——
如果這樣做,眼睛毫無疑問會變瞎。
相反,眼睛最中間的部分雖然很小,
但它若被扎,光立刻消失,黑暗籠罩,
415 即使某人的明眸依然保持其外觀。
魂與魄就是以這樣的方式彼此依存。
現在,為讓你透徹理解世間生物[1]
輕忽的魂魄都有誕生和死亡的過程,
我將獻上與你的人生相配的詩句,
420 長久的精思傅會後,它們才與你相見。
請注意,下文中一個名字同時指二者,
所以,如果我選擇“魂”這個詞,論說
它終有一死,你也應該將“魄”加進去,
既然它們彼此相連,構成了一物。
425 首先,既然我已經說過,靈魂極其
精微,由細小的原子構成,這些原子
比構成水流、霧氣和煙的原子還細小——
(因為靈魂的敏捷性遠遠勝過它們,
更輕微的觸碰就能引發它的運動,
430 例如,煙和霧氣的幻象也能觸動魂,
當我們深陷睡夢中,會看見祭壇裊裊
蒸着熱氣,香煙一直升入高空,[2]
而這些圖像無疑是從別處傳來的)——
還有,既然你發現當容器已然碎裂,
435 水便朝各個方向流走、消失,既然
霧氣和煙也一樣,會在空中四散,
你就應相信,靈魂也會消散,而且
更快地死亡,分解為自己最初的原子,
一旦它離開人的身體,退至外邊。
440 因為,既然猶如它容器的身體受到
某種外力的攻擊而碎裂,並由於靜脈
抽走血液而變得更加疏鬆,已無法[3]
留住靈魂,你怎可相信空氣能做到
這一點,其物質比我們的身體還要稀薄?
445 而且,我們感覺到,靈魂和身體是一起[4]
誕生,一起生長,也是一起衰敗。[5]
當嬰孩身體尚孱弱,搖搖晃晃走路時,
靈魂柔弱的智力就已經開始跟隨他;
後來,當年歲賦予他成熟強健的體魄,
450 他的判斷力也增進,靈魂也更具鋒芒;
再往後,待到年齡的暴政已經主宰
身體,萎頓的四肢已經失去了力量,
才華也頹敗,舌頭說瘋話,心智遊盪,
一切都欠缺,在同一時刻將他拋棄。
455 所以,靈魂的整個存在理所應當
像煙一樣,在高空消失得無影無蹤,
既然我們發現它和身體一起出生,
成長,並如我所說,一起隨歲月衰弛。
不僅如此,我們發現,正如身體[6]
460 常忍受兇狠疾病和劇烈疼痛的折磨,
靈魂也難逃憂慮、痛苦和恐懼的芒刺。
所以,死亡時它也應當是身體的同伴。
再者,身體罹患疾病時,靈魂也時常
偏離常軌:它失去理智,胡話連篇,
465 一再因為精神的嚴重萎靡而閉着
眼睛,垂着頭,陷入漫長昏沉的睡鄉。
在那裡,它無法聽見聲音,也不能辨識
親友的面容,他們站在病床邊,一遍遍
呼喚它回歸生命,淚水沾濕臉龐。
470 所以,你必須承認,靈魂也會解體,
既然疾病的觸手能夠伸到它裡面,
而疼痛和疾病都是死亡的肇因,這一點
此前太多人的終結早已讓我們知悉。
[這兩行很有可能是五百一十行的損壞版,
475 被手稿抄寫者錯誤地放在這個位置。][7]
還有,當火焰般的烈酒灌進人體內,[8]
它的熱力逐漸蔓延到每一條血脈,
為何四肢會隨之變沉,腿開始顛簸,
步履蹣跚,舌頭變遲鈍,心智變混濁,
480 眼神遊移,人不停喊叫、打嗝、吵鬧,
做出其他諸如此類的可笑舉止,
為何會這樣,若不是酒的強烈勁道
總是攪亂棲居在身體裡面的靈魂?
無論何物,只要它能被攪亂和阻礙,
485 就表明,如果侵襲它的外力再重些,
它就有可能死亡,從此失去未來。
而且,經常有人因為嚴重的疾病[9]
在我們眼前倒地,彷彿遭了雷霆,
他癱倒,口吐白沫,呻吟,全身發顫,
490 神志不清,肌肉緊繃,抽搐,斷續地
喘氣,揮舞手臂,直至筋疲力盡。
這無疑是因為瀰漫全身的病太強悍,
攪亂他,迫使他幾乎嘔出魂魄,猶如
大海在狂風催逼下掀起滔天白浪。
495 他也發出呻吟,因為肢體被疼痛
圍攻,尤其因為聲音的原子被驅逐,
它們聚成團狀,通過嘴逃到體外,
這是它們習慣的一條現成道路。
緊接着失去理智,因為魂魄的力量
500 陷入了混沌,而且如我所言,它已被
[1] 417-829行是本卷的第三大部分,討論靈魂必死的問題,盧克萊修一共提出了十六種論證。關於伊壁鳩魯對這個問題的看法,參考Bailey專著《古希臘原子論者與伊壁鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus 400-401)。其中417-444行是第一部分,在過渡文字(417-424行)之後,盧克萊修提出了第一種論證:身體之於靈魂如同容器之於水,容器破了水會流散,所以身體死了靈魂也會滅。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:ANIMAM NATIVAM ET MORTALEM ESSE(靈魂有生有死)。這個小標題在抄本中標記為416a行。
[2] 原文的exalare=exhalare(呼出)。
[3] 西方古代醫學中一種流行的看法是,靜脈裝着血,動脈裝着空氣,參考西塞羅《論神性》(De Natura Deorum 2.55.138)。
[4] 445-458行是靈魂必死的論證二:靈魂的生命與身體的生命同步,因此當身體死去,靈魂也會死去。參考恩培多克勒(fr. 106)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:ANIMVM ET CORPVS SIMVL NASCI ET CRESCERE ET SIMVL INTERIRE(靈魂和身體同生同長同死)。這個小標題在抄本中標記為444a行。
[5] 原文的mentem這裡不指心智或理性,而指靈魂。
[6] 459-525行是靈魂必死的論證三:靈魂和身體一樣,也會遭受病痛和各種折磨,這表明它也會衰亡,所以它絕非不朽。這種論證法似乎出自公元前2世紀的帕奈提烏(Panaetius),參考西塞羅《圖斯庫蘭論說集》(Tusculanae Disputationes 1.32.79)。
[7] 這兩行應當忽略。
[8] 原文的cor=cur(詢問原因的疑問詞)。
[9] 盧克萊修在這裡描繪的是癲癇,古羅馬人稱其為“會議病”(morbus comitialis),因為開會時誰若發癲癇,會議就會延期。