uiuere cum sensu, nulla cum in parte siet mens,
ut bona saepe ualetudo cum dicitur esse
corporis et non est tamen haec pars ulla ualentis,
sic animi sensum non certa parte reponunt.
105 magno opere in quo mi diuersi errare uidentur.
saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,
cum tamen ex alia laetamur parte latenti;
et retro fit ubi contra sit saepe uicissim,
cum miser ex animo laetatur corpore toto,
110 non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,
in nullo caput interea sit forte dolore.
praeterea molli cum somno dedita membra
effusumque iacet sine sensu corpus honustum,
est aliud tamen in nobis quod tempore in illo
115 multimodis agitatur et omnis accipit in se
laetitiae motus et curas cordis inanis.
nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis
esse, neque harmonia corpus sentire solere,
principio fit uti, detracto corpore multo,
120 saepe tamen nobis in membris uita moretur;
adque eadem rursum, cum corpora pauca caloris
diffugere forasque per os est editus aer,
deserit extemplo uenas atque ossa relinquit,
noscere ut hinc possis non aequas omnia partis
125 corpora habere neque ex aequo fulcire salutem,
sed magis haec, uenti quae sunt calidique uaporis
semina, curare in membris ut uita moretur.
est igitur calor ac uentus uitalis in ipso
corpore, qui nobis moribundos deserit artus.
130 quapropter quoniam est animi natura reperta
atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai
nomen, ad organicos alto delatum Heliconi
siue aliunde ipsi porro traxere et in illam
transtulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.
135 quidquid id est, habeant. tu cetera percipe dicta.
135a [ANIMVM ET ANIMAM CONIVNCTA ESSE]
nunc animum atque animam dico coniuncta teneri
inter se atque unam naturam conficere ex se,
sed capud esse quasi et dominari in corpore toto
consilium, quod nos ‘animum mentemque’ uocamus.
140 idque situm media regione in pectoris haeret.
hic exultat enim pauor ac metus, haec loca circum
laetitiae mulcent. hic ergo mens animusquest.
cetera pars animae, per totum dissita corpus,
paret et ad numen mentis momenque mouetur.
145 idque sibi solum per se sapit, et sibi gaudet,
cum neque res animam neque corpus commouet una.
et quasi, cum capud aut oculus temptante dolore
laeditur in nobis, non omni concruciamur
corpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse
150 laetitiaque uiget, cum cetera pars animai
per membra atque artus nulla nouitate cietur.
uerum ubi uementi magis est commota metu mens,
consentire animam totam per membra uidemus
sudoresque ita palloremque existere toto
155 corpore et infringi linguam uocemque aboriri,
caligare oculos, sonere auris, succidere artus,
denique concidere ex animi terrore uidemus
saepe homines, facile ut quiuis hinc noscere possit
esse animam cum animo coniunctam; quae, cum animi ui
160 percussast, exim corpus propellit et icit.
haec eadem ratio naturam animi atque animai
corpoream docet esse. ubi enim propellere membra,
corripere ex somno corpus mutareque uultum,
atque hominem totum regere ac uersare uidetur
165 (quorum nil fieri sine tactu posse uidemus
nec tactum porro sine corpore), nonne fatendumst
corporea natura animum constare animamque?
praeterea pariter fungi cum corpore et una
consentire animum nobis in corpore cernis.
170 si minus offendit uitam uis horrida teli
ossibus ac neruis disclusis intus adacta,
at tamen insequitur languor terraeque petitus
suauis, et in terra mentis qui gignitur aestus,
interdumque quasi exsurgendi incerta uoluntas.
175 ergo corpoream naturam animi esse necessest,
corporeis quoniam telis ictuque laborat.
is tibi nunc animus quali sit corpore et unde
constiterit, pergam rationem reddere dictis.
principio esse aio persuptilem atque minutis
180 perquam corporibus factum constare. id ita esse
hinc licet aduertas animum, ut pernoscere possis.
181a [DE MOBILITATE ANIMI]
nihil adeo fieri celeri ratione uidetur
quam si mens fieri proponit et inchoat ipsa.
ocius ergo animus quam res se perciet ulla,
185 ante oculos quorum in promptu natura uidetur.
at quod mobile tanto operest, constare rutundis
perquam seminibus debet perquamque minutis,
momine uti paruo possint inpulsa moueri.
namque mouetur aqua et tantillo momine flutat,
190 quippe uolubilibus paruisque creata figuris.
at contra mellis constantior est natura
et pigri latices magis et cunctantior actus.
haeret enim inter se magis omnis materiai
copia, nimirum quia non tam leuibus extat
195 corporibus neque tam suptilibus atque rutundis.
namque papaueris aura potest suspensa leuisque
cogere ut ab summo tibi diffluat altus aceruus.
at quontra lapidum coniectum spicarumque
noenu potest. igitur paruissima corpora pro quam
200 et leuissima sunt, ita mobilitate fruuntur.
和感覺,儘管心智不屬於任何部位。
正如我們經常說,身體很健康,但是
健康並不寓居於任何單獨的器官,
他們也拒絕為魂的感覺指定處所。
105 我相信,他們的看法偏離正道太遠。
常有這樣的情形:可見的身體生了病,[1]
在某個隱藏的部位我們卻感覺愉悅;
有時則正好相反,魂被痛苦糾纏,
整個身體卻不受影響,依然快樂。
110 最好的類比就是,雖然病人的腳疼,
他的頭部卻完全可以一點不疼。
而且,當四肢已經交給溫柔的睡眠,[2]
疲憊的身體毫無感覺地攤在床榻上,
我們裡面卻有另一種東西在此時
115 以各種方式輾轉不停,並能感知
快樂的一切攪動和心靈的虛幻憂煩。[3]
現在,為了讓你明了在四肢裡面[4]
存在魄,身體並不靠“和諧”獲得意識,
我試舉一例:即使肢體已遭受重創,
120 生命仍時常繼續留在殘存的部分;
可是當少許熱原子散去,一些空氣
從口中逃離,同樣的生命卻會立刻
拋棄我們的血脈,丟下我們的骨骼。[5]
由此你可知,所有的原子並非擁有[6]
125 同樣的功能,也非同等地支撐生命,
而是由那些構成呼吸和熱的原子[7]
負責看護存在於我們肢體的活力。
因此,維繫生命的熱和風居於身體[8]
裡面,在我們彌留之際就會撤走。
130 既然我們已證明,魂和魄的本質
都是人體的部分,就請將“和諧”之名
還給音樂家,無論它是從赫利孔山
專門為他們取來,還是他們自己
從別處挪用,為此物補上特別的名字。
135 無論怎樣,隨他們。請繼續聽我論斷。
現在我要說,魂和魄彼此緊密連接,[9]
共同構成了一種存在,但我們所稱的[10]
“魂”或“心智”可以勉強比作頭部,[11]
它掌管整個身體的引導和指揮之權。
140 胸腔的中部區域是它固定的住所,[12]
驚恐和害怕在這裡涌動,欣喜在此處
撫慰我們,所以是心智和魂的家園。
魄是其餘的部分,遍佈於整個身體,
臣服於魂,按心智的意志和指令運動。
145 當魄和身體都不受任何外部驚擾時,
魂獨自體驗思想,獨自感覺快樂,
正如我們的頭或者眼睛遭到疼痛[13]
襲擊時,不是全身都一起忍受折磨,
魂也是經常自己被痛苦糾纏,或者
150 因欣喜而洋溢生機,而它之外的魄
在身體各處並未被新的刺激喚醒。
可是,魂若被某種更強烈的恐懼驚動,
我們會發現整個魄也通過肢體共振,
於是冷汗和蒼白的顏色向全身擴散,[14]
155 舌頭失去了靈巧,聲音失去了力量,
眼睛暈眩,耳朵轟鳴,肢體傾頹,
我們常看見人在魂的恐懼重壓下,
癱作一團。由此誰都能輕易看出,
魄與魂緊密相連,當它受魂的影響
160 激動起來,就會去觸發和驅策身體。[15]
這層論證也告訴我們,魂和魄均為[16]
物質性的存在。當它明顯在驅策四肢,
從睡夢中喚醒身體,讓表情發生變化,
牽引和掉轉整個人的運動時(假如
165 沒有觸覺,或者有觸覺卻無身體,[17]
這些都斷然不可能發生),難道不應該
承認,魂和魄都是物質性的存在?
而且,你會發現靈魂和我們的肉身[18]
一起忍受痛苦,感覺也趨於一致。
170 如果力量駭人的投槍扎進了體內,
雖未致命,卻已露出骨頭和肌腱,
隨之而來的是昏迷和疲軟的倒地,
躺在地上時靈魂會感覺一片混沌,
偶爾又萌生彷彿要起身的模糊意念。
175 所以,靈魂的本性必定是物質的,因為
物質性的投槍和攻擊能引發它的痛苦。
現在,我要用詩句向你解釋,靈魂[19]
源於怎樣的物質,究竟以什麼構成。
首先我相信,它的質地極其精微,
180 由極其細小的原子構成。你仔細考慮
下面的事實,就會明白的確如此:
我們看見發生的一切,無論多快,[20]
都不及靈魂設想和啟動它們的速度。
因此,比起任何顯明於眼前的東西,
185 靈魂都能更為迅速地喚醒自己。
如此敏捷的物體必定由極其圓潤、[21]
極其細小的原子構成,這樣只需
輕微的外力就可讓它由靜轉動。
水便是如此,稍受推動就會往前流,
190 因為它的原子體積小,也易於翻滾。
可是相反,蜂蜜的性質更為黏稠,
其液體就更遲滯,行動就更為凝重。
它的整團物質更緊密地貼合在一起,
無疑是由於構成的原子既不光滑,
195 也不精微,而且沒有圓潤的形狀。
你會發現,多柔多輕的風都可以
從頂部吹塌罌粟種子高聳的金字塔,
但它卻無法挪動一堆石頭或麥穗。
所以,物體越是細小,越是光滑,[22]
200 它們就越能享受快速移動的能力;
[1] 106-116行是對和諧論的第一重反駁:身體和靈魂能夠不影響彼此。
[2] 關於睡眠,參考第四卷907-1036行的討論。
[3] “心靈”對應的原文是cor,它暗示了伊壁鳩魯派的觀點,魂不是位於大腦,而是位於胸膛或者心中。
[4] 117-135行是對和諧論的第二重反駁:身體嚴重損傷時,魄依然存在,身體死亡時,魄才離開,顯然魄與熱和風的原子有關。
[5] 伊壁鳩魯認為,靈魂由空氣、熱、呼吸和另一種無名的元素構成,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.63)。
[6] 原文的partis這裡意為“角色”,而非“部分”。
[7] “熱”的原文是uaporis(主格uapor),在盧克萊修的語彙里,uapor=calor。
[8] “風”(uentus)在這裡是“空氣”(aer)的同義詞,都指人的呼吸。
[9] 136-160行闡述了魂(animus)與魄(anima)的關係。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:ANIMVM ET ANIMAM CONIVNCTA ESSE(魂和魄緊密結合)。這個小標題在抄本中標記為135a行。
[10] 這行的natura意為“自然存在物”。
[11] 原文的capud=caput(頭)。
[12] 參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.63)。Sanders(2008)指出,關於人類思維器官究竟是心還是腦,古代西方人曾進行過長期的爭論。到了公元前3世紀早期,亞歷山大的兩位醫生Herophilus和Erasistratus通過活體解剖,最終發現腦才是思維器官,從此醫學界再無爭議,但哲學界的爭議則貫穿了整個希臘化時期。由於伊壁鳩魯和芝諾(Zeno of Citium)都將心視為魂之所在,他們的追隨者一直堅持這樣的觀點。從科學角度看,盧克萊修的說法當然是錯的。但從《物性論》自身的邏輯看,既然伊壁鳩魯學派認為情感和思想密不可分,情感波動時,人的胸腔裡面會有強烈反應,將魂定位在“胸腔的中部區域”並不算離譜。而且伊壁鳩魯派在解釋自然現象時持實用主義態度,並不追求正確,只要能幫助人擺脫迷信帶來的恐懼便已足夠。
[13] 147-151行解釋了當魂受到的外部刺激不強時,魄和身體相對於魂的某種獨立性。
[14] 154-156行的描寫似乎來自古希臘詩人薩福描寫情慾的詩(Voigt版本31.7-15)。
[15] “觸發和驅策”對應的原文是propellit et icit,後者使用了“顛倒”(hysteron proteron)的修辭手法,譯文沒必要遵循其次序。
[16] 161-257行闡述了魂和魄的物質性,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.67)。
[17] 關於觸覺的重要性,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.304, 443)。
[18] 168-176行討論靈魂和身體的緊密關係,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.63-66)。這部分的animus應當指整個靈魂,涵蓋魂和魄。這行的異相動詞fungi用法不同於拉丁語的常規,不表示主動,而帶有被動意味(被……作用),對應伊壁鳩魯的paschein(忍受)。“一起忍受”(consentire)對應於伊壁鳩魯的sympaschein。
[19] 177-230行討論構成靈魂的原子所具備的特徵。這部分的animus和anima都指整個靈魂。這行的corpore指物質。
[20] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE MOBILITATE ANIMI(論靈魂的易動性)。這個小標題在抄本中標記為181a行。
[21] 關於圓原子的討論,參考第二卷451-470行。
[22] 原文的noenu=non(否定副詞)。