《物性論》第3卷1-100行

E TENEBRIS TANTIS tam clarum extollere lumen
qui primus potuisti inlustrans commoda uitae,
te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc
ficta pedum pono pressis uestigia signis,
5 non ita certandi cupidus quam propter amorem
quod te imitari aueo. quid enim contendat hirundo
cycnis, aut quidnam tremulis facere artubus haedi
consimile in cursu possint et fortis equi uis?
tu, pater, es rerum inuentor, tu patria nobis
10 suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,
floriferis ut apes in saltibus omnia libant,
omnia nos itidem depascimur aurea dicta,
aurea, perpetua semper dignissima uita. [1]
nam simul ac ratio tua coepit uociferari
15 naturam rerum, diuina mente coorta,[2]
diffugiunt animi terrores, moenia mundi
discedunt, totum uideo per inane geri res.
apparet diuum numen sedesque quietae,
quas neque concutiunt uenti nec nubila nimbis
20 aspergunt neque nix acri concreta pruina
cana cadens uiolat semperque innubilus aether
integit et large diffuso lumine ridet.
omnia suppeditat porro Natura, neque ulla
res animi pacem delibat tempore in ullo.
25 at contra nusquam apparent Acherusia templa,
nec tellus obstat, quin omnia dispiciantur,
sub pedibus quaecumque infra per inane geruntur.[3]
his ibi me rebus quaedam diuina uoluptas
percipit atque horror, quod sic natura tua ui
30 tam manifesta patens ex omni parte retecta est.
et quoniam docui, cunctarum exordia rerum
qualia sint et quam uariis distantia formis
sponte sua uolitent aeterno percita motu,
quoue modo possint res ex his quaeque creari,
35 hasce secundum res animi natura uidetur
atque animae claranda meis iam uersibus esse
et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,
funditus humanam qui uitam turbat ab imo,
omnia suffundens mortis nigrore, neque ullam
40 esse uoluptatem liquidam puramque relinquit.
40a [HOMINES MORTEM MAXIME TIMERE]
nam quod saepe homines morbos magis esse timendos
infamemque ferunt uitam quam Tartara Leti,
43 et se scire animi naturam sanguinis esse
46 aut etiam uenti, si fert ita forte uoluntas,
44 nec prosum quicquam nostrae rationis egere,
45 hinc licet aduertas animum magis omnia laudis
47 iactari causa quam quod res ipsa probetur:
extorres idem patria longeque fugati
conspectu ex hominum, foedati crimine turpi,
50 omnibus erumnis adfecti, denique uiuunt,
et quocumque tamen miseri uenere parentant
et nigras mactant pecudes et manibus diuis
inferias mittunt, multoque in rebus acerbis
acrius aduertunt animos ad religionem.
55 quo magis in dubiis hominem spectare periclis
conuenit aduersisque in rebus noscere qui sit.
nam uerae uoces tum demum pectore ab imo
eliciuntur et eripitur persona: manet res.[4]
denique auarities et honorum caeca cupido,
60 quae miseros homines cogunt transcendere fines
iuris et interdum socios scelerum atque ministros
noctes atque dies niti praestante labore
ad summas emergere opes: —haec uulnera uitae
non minimam partem mortis formidine aluntur.
65 turpis enim ferme contemptus et acris egestas
semota ab dulci uita stabilique uidetur
et quasi iam Leti portas cunctarier ante.
unde homines dum se falso terrore coacti
effugisse uolunt longe longeque remosse,
70 sanguine ciuili rem conflant diuitiasque
conduplicant auidi, caedem caede accumulantes.
crudeles gaudent in tristi funere fratris
et consanguineum mensas odere timentque.
consimili ratione ab eodem saepe timore
75 macerat inuidia. ante oculos illum esse potentem,
illum aspectari, claro qui incedit honore,
ipsi se in tenebris uolui caenoque queruntur.
intereunt partim statuarum et nominis ergo.
et saepe usque adeo, mortis formidine, uitae
80 percipit humanos odium lucisque uidendae,
ut sibi consciscant maerenti pectore letum,
obliti fontem curarum hunc esse timorem,
hunc uexare pudorem, hunc uincula amicitiai
rumpere et in summa pietatem euertere suadet.[5]
85 nam iam saepe homines patriam carosque parentis
prodiderunt, uitare Acherusia templa petentes.
nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis
in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus
interdum, nihilo quae sunt metuenda magis quam
90 quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura.
hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest
non radii solis neque lucida tela diei
discutiant, sed naturae species ratioque.
93a [DE ANIMI ET ANIMAE NATVRA SENSVQVE]
PRIMVM ANIMVM DICO, ‘mentem’ quam saepe uocamus,
95 in quo consilium uitae regimenque locatum est,
esse hominis partem nihilo minus ac manus et pes
atque oculei partes animantis totius extant . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
sensum animi certa non esse in parte locatum,
uerum habitum quendam uitalem corporis esse,
100 ‘harmoniam’ Grai quam dicunt, quod faciat nos

[1] aurea=laurea (Orth)
[2] coorta=coortam (MSS)
[3] geruntur=gerantur (Verdière)
[4] manet res=manare (MSS)=manet os (MacKay)=in amaris (Meurig-Davies)
[5] pietatem euertere suadet=pietate euertere suadet (MSS)=pietate euertere sancta (MacKay)

你最先神奇地從如此濃重的黑暗中擎起[1]
如此明亮的火炬,照亮人生的福祉,
我願追隨你,希臘民族的榮耀,將我
現在的腳步堅實地嵌進你留下的足印里。[2]
5 我如此急於仿效你,不是渴望能與你[3]
媲美,而是出於愛。燕子何必與天鵝[4]
爭勝,四肢尚搖晃的小山羊如果奔馳,
怎能與駿馬強大的力量相提並論?
尊敬的師長,奧秘的洞悉者,你教給我們
10 父親般的箴言,就像蜜蜂在開花的草地
盡情啜飲一切,我們也在你書卷里,
卓越的賢哲,歡快地享用所有的金句,[5]
是的,人生的金句,理當永傳後世。
你的哲學自天啟的心靈萌生,一旦
15 它開始朗聲向我們宣講自然萬物,
靈魂的恐懼便逃散,世界的城堞便塌陷,
我便頓時看見虛空中一切的運行。
諸神和他們寧靜的住所在眼前展現,[6]
那裡沒有狂風的搖撼,沒有烏雲
20 降下暴雨,也沒有藏在寒霜中的白雪
飄飛侵擾,一片無雲的天空永遠
覆蓋著他們,周圍瀰漫著歡欣的光;
自然為他們提供了所需,沒有任何
事情在任何時候能打破靈魂的和平。[7]
25 可是相反,冥府的疆域無處可尋,
儘管每個方向都沒有大地阻擋,
萬物都在腳下的整個虛空里運動。
目睹這一切,某種神聖的愉悅和敬畏
突然漫過我全身,自然因為你之力
30 竟徹底袒露秘密,揭開四面的幕帷。
既然我已經講明,萬物的原子有着[8]
怎樣的相貌,彼此的形狀有多大差異,
怎樣自發地相互碰撞,永遠穿梭,
萬物以何種方式各自從它們誕生,
35 接踵這些話題,我便應該用詩歌
揭示魂和魄的本質究竟是什麼,
將人們對死亡的恐懼徑直掃出門外。
正是它從根本上攪亂了人類的生活,
讓死的黑幕籠罩萬事,不給他們
40 留下一絲純粹的、不受沾染的愉悅。[9]

雖然常有人聲稱,比起死亡的荒野,[10]
疾病和背負恥辱的生活其實更可畏,
43 還斷言他們知道靈魂的本質是血,[11]
46 甚或是風(若他們碰巧非這樣相信),[12]
44 我們的哲學對他們也沒有絲毫益處,
45 從這些事實卻可看出,他們的吹噓
47 是為了博取讚美,而非出於真心:
當他們被放逐,離開故國,遠遠漂泊到
人們看不見的地方,矇著可恥的罪名,
50 忍受種種的折磨,但依然勉強活着——[13]
無論這些不幸者到哪裡,都不會忘掉
宰殺黑羊,向死者獻祭,向地府神奠酒,[14]
奉上供品,在災苦紛至沓來的時候,
將全副心思更為熱切地轉向宗教。
55 所以,你應在動蕩危險之際考察
一個人,在逆境之中了解他的本色。
因為只有那時真實的聲音才會從
心底發出,面具才撕掉,事實才留下。
而且,人類的貪婪和對官位的盲目追逐——[15]
60 它們驅使可憐的人們越過法律的
邊界,甚至變成邪惡的同謀和幫凶,
日以繼夜,付出超人的心血,只為了
登上權力的頂峰——這兩樣生命的痼疾
在很大程度上是被死亡的恐懼滋育。
65 因為所有可憎的屈辱和極度的貧窮
都讓人無法過一種平安愉悅的生活,[16]
那感覺就彷彿提前徘徊在死神的門前。
當人們被虛假的恐懼驅趕,一心一意
要逃離這樣的厄運,逃得越遠越好,
70 他們便依靠內戰的血泊瘋狂地聚斂
財富,讓屍山之上的屍山愈堆愈高。
從兄弟悲慘的死亡中提取殘酷的歡樂,
憎恨並且恐懼親戚們備下的餐桌。[17]
同樣地,這種恐懼也時常催生折磨
75 他們的嫉妒:眼前的某人權勢顯赫,
受萬眾矚目,享受無比尊貴的威儀,
而他們自己卻在黑暗和污穢里翻滾。
有些人為死後立像揚名,鬱鬱而終,[18]
對死的恐懼也經常會變成對生的憎恨。
80 人們會牢牢地陷入這種情緒的掌控,
滿懷悲傷,親手將自己送入死地,[19]
忘了痛苦的根源其實是這種恐懼:
是它摧毀了羞恥心,是它斬斷友誼的
鏈條,是它徹底顛覆了一切忠誠。
85 現在,人們經常為躲避幽冥的疆域
寧可出賣自己的祖國和親愛的父母。[20]
正如孩子在一片漆黑里顫抖,害怕[21]
任何動靜,我們在光天化日之下
也經常恐懼,而我們恐懼的對象其實
90 和孩子黑暗中想象的場景同樣無依據。
所以,要驅走靈魂的這種恐懼和黑暗,
不是靠太陽的輪輻和白晝炫目的箭矢,
而是依憑對自然現象和規律的認識。

首先我認為,魂——我們經常所稱的[22]
95 “心智”,或者說引導和指揮生命的地方,[23]
是人體的一個部分,它與手足、眼睛
沒什麼兩樣,都是構成身體的器官。
[有人卻另有一套理論,他們主張,][24]
魂的感覺並沒有一個專門的住所,
它是身體具有的某種活力狀態,
100 希臘人稱為“和諧”,它賦予我們生命[25]

[1] 1-93行是本卷的序詩和第一大部分,其中1-30行是第一部分,讚美了伊壁鳩魯的成就。盧克萊修對伊壁鳩魯近乎迷信的稱讚與全詩的理性風格形成了鮮明對照,令人尷尬。伊壁鳩魯之前,希臘已經有許多哲學家認真討論過人生幸福的問題,將伊壁鳩魯稱為“最先”擎起理性火炬的人,過於誇張。Brown(1997)指出,1-3行明顯模仿了宗教頌詩的寫法,點出了伊壁鳩魯的主要成就和所屬地域(類似神靈的出生地或敬拜中心)。在整首序詩中,盧克萊修強調了死亡恐懼在當時的人類社會中造成了普遍的焦慮,並將其他非理性衝動,尤其是貪婪和野心,也與死亡恐懼聯繫起來。許多評論者認為盧克萊修誇大了死亡恐懼的效力,Sellar(1887)甚至宣稱,盧克萊修在這裡已經喪失了他慣常的智力,Pirelli(1969)則相信詩人在創作時精神處於不穩定狀態。Konstan(1973)指出,當盧克萊修稱野心和貪婪源於死亡恐懼,他並不是說死亡恐懼直接導致了它們,而是說死亡的焦慮以一種無名的、潛在的方式作用於人的心理。Jope(1983)更直截了當地說,盧克萊修筆下的死亡恐懼近似精神分析學中的無意識。Regenbogen(1932)高度稱讚了這首序詩的藝術成就。
[2] 這行的ficta=fixa(嵌入),不是fingo的過去分詞,而是figo的過去分詞。
[3] 出於格律的考慮,盧克萊修用ita…quam替換了常見的tam…quam,表示比較。
[4] 古希臘人認為,燕子的叫聲與野蠻人的話語相似,參考阿里斯托芬喜劇《蛙》(Frogs 93, 680)。天鵝的叫聲則以優美著稱,參考奧維德《哀歌集》(Trisitia 5.1.11-12)。
[5] 將詩人比作繆斯花園的蜜蜂,是古希臘常見的比喻,參考柏拉圖《伊安篇》(Ion 534a-b)。這裡的意象或許也受到歐里庇得斯悲劇《美狄亞》(Medea 826-827)的影響。
[6] 18-22行的場景可參考荷馬史詩《奧德賽》(Odyssey 6.42-46)。按照伊壁鳩魯的說法,神住在不同世界之間的地帶(intermundia)。
[7] “靈魂的和平”(animi pacem)翻譯的是希臘語ataraxia(不動心)。
[8] 31-93行是序詩的第二部分,概述了本卷的內容和創作意圖。31-34行回顧了第一卷和第二卷的要旨。魂(animus)和魄(anima)共同構成了人的靈魂。兩個詞同時出現時,盧克萊修一般都凸顯了二者的區別:前者寓居於人的胸膛,掌管人的理性、情感和意志,後者散佈於全身,主要與人體的感覺和運動相聯繫,二者都與人的生命息息相關。兩個詞單用時,animus或者指整個靈魂,或者指“魂”(即理智、心智);anima或者指整個靈魂,或者指“魄”。從本卷開始,“靈魂”有時也譯作“魂魄”。
[9] 伊壁鳩魯特彆強調愉悅的“純粹”,參考其《主要學說》(Principal Doctrines 11)。
[10] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:HOMINES MORTEM MAXIME TIMERE(人類極其恐懼死)。這個小標題在抄本中標記為40a行。“死亡的荒野”對應的原文是Tartara,即古希臘神話中冥府的最深處。41-58行表明,僅僅聲稱接受物質論的宇宙觀還不夠,必須透徹理解伊壁鳩魯的原子論才不會害怕生活的種種打擊。
[11] 據說恩培多克勒認為靈魂就是血,參考西塞羅《圖斯庫蘭論說集》(Tusculanae Disputationes 1.9.19)。
[12] 抄本中原文的46行位置有誤,本書挪到了此處,成為實際的44行,原來的44行和45行依次變成實際的45行和46行。在拉丁文和許多西方語言中,表示靈魂的詞(例如拉丁語anima和希臘語pneuma)都有“呼吸”和“風”的意思。
[13] 原文的erumnis=aerumnis(折磨)。
[14] 關於古羅馬向逝世祖先獻祭的節日和祭典,參考奧維德《歲時記》(Fasti 2.533-616)。“地府神”的原文是manibus diuis,關於manibus(主格manes)有各種不同的解釋:(1)人的鬼魂,據說善人死後,鬼魂變成守護家庭的拉爾神(lares),惡人死後,鬼魂變成勒穆爾(lemures或larvae),大多數人的鬼魂處於中間狀態,等待決定,所以叫manes(拉丁文manere意為“等待”);(2)每個人的兩位守護神(genii),一善一惡,也被稱為manes,人死後它們入駐墳墓;(3)與人的鬼魂無關的地府神。
[15] 59-86行揭示了死亡恐懼對人類幸福的破壞:(1)讓他們追逐財富和權力;(2)讓他們自殺。
[16] 伊壁鳩魯區分了兩種愉悅:(1)動態愉悅,指在滿足自然慾望(例如食色)的過程中獲得的愉悅;(2)靜態愉悅,指在已經滿足慾望後獲得的一種精神上的平衡狀態。參考伊壁鳩魯《主要學說》(Principal Doctrines 18, 21)和本詩第四卷858-876行。
[17] 嚴格地說,consanguineum(主格consanguinei)指同父的兄弟,這裡泛指親戚。
[18] 原文的ergo是介詞,和名詞屬格搭配,表示目的。
[19] 關於死亡恐懼導致自殺的問題,參考塞涅卡在《道德書簡》中對伊壁鳩魯觀點的轉述(Epistulae Morales 24.22-23)。
[20] 伊壁鳩魯雖然不主張介入公共生活,也認為忠孝的情感沒有自然基礎,卻似乎很看重人對國家和親族的忠誠。
[21] 87-93行也見於第二卷55-61行和第六卷35-41行。Brown(1997)認為,類似的重要語句的重複有三種效果:(1)過渡作用;(2)讓人聯想起荷馬史詩中的重複,強化史詩風格;(3)創造出某種類似宗教教義的感覺。
[22] 94-416行是本卷的第二大部分,盧克萊修在此探討了靈魂的本質和構成,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.63-68)。其中94-160行是第一部分,考察了魂(94-116行)與魄(117-160行)的關係。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE ANIMI ET ANIMAE NATVRA SENSVQVE(論魂魄的本質和感覺)。這個小標題在抄本中標記為93a行。
[23] 嚴格地說,“心智”或者“理性”只是魂的部分功能,它還涵蓋意志和慾望。“引導和指揮生命的地方”對應的原文是in quo consilium uitae regimenque locatum est,consilium大體翻譯了希臘語to logikon,regimen大體翻譯了希臘語to ēgemonikon。
[24] 此處原文缺失,為了讀起來更連貫,我根據上下文補充了這行詩。
[25] “和諧”(harmoniam,主格harmonia)首先是古希臘人發明的一個音樂概念,亞里士多德的弟子阿里斯托賽諾斯(Aristoxenus)有一本關於“和諧”的著作流傳至今。引申到靈魂上,和諧論意味着感覺是一種整體狀態和功能,與人體的任何器官無關。