uiuere cum sensu, nulla cum in parte siet mens,
ut bona saepe ualetudo cum dicitur esse
corporis et non est tamen haec pars ulla ualentis,
sic animi sensum non certa parte reponunt.
105 magno opere in quo mi diuersi errare uidentur.
saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,
cum tamen ex alia laetamur parte latenti;
et retro fit ubi contra sit saepe uicissim,
cum miser ex animo laetatur corpore toto,
110 non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,
in nullo caput interea sit forte dolore.
praeterea molli cum somno dedita membra
effusumque iacet sine sensu corpus honustum,
est aliud tamen in nobis quod tempore in illo
115 multimodis agitatur et omnis accipit in se
laetitiae motus et curas cordis inanis.
nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis
esse, neque harmonia corpus sentire solere,
principio fit uti, detracto corpore multo,
120 saepe tamen nobis in membris uita moretur;
adque eadem rursum, cum corpora pauca caloris
diffugere forasque per os est editus aer,
deserit extemplo uenas atque ossa relinquit,
noscere ut hinc possis non aequas omnia partis
125 corpora habere neque ex aequo fulcire salutem,
sed magis haec, uenti quae sunt calidique uaporis
semina, curare in membris ut uita moretur.
est igitur calor ac uentus uitalis in ipso
corpore, qui nobis moribundos deserit artus.
130 quapropter quoniam est animi natura reperta
atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai
nomen, ad organicos alto delatum Heliconi
siue aliunde ipsi porro traxere et in illam
transtulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.
135 quidquid id est, habeant. tu cetera percipe dicta.
135a [ANIMVM ET ANIMAM CONIVNCTA ESSE]
nunc animum atque animam dico coniuncta teneri
inter se atque unam naturam conficere ex se,
sed capud esse quasi et dominari in corpore toto
consilium, quod nos ‘animum mentemque’ uocamus.
140 idque situm media regione in pectoris haeret.
hic exultat enim pauor ac metus, haec loca circum
laetitiae mulcent. hic ergo mens animusquest.
cetera pars animae, per totum dissita corpus,
paret et ad numen mentis momenque mouetur.
145 idque sibi solum per se sapit, et sibi gaudet,
cum neque res animam neque corpus commouet una.
et quasi, cum capud aut oculus temptante dolore
laeditur in nobis, non omni concruciamur
corpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse
150 laetitiaque uiget, cum cetera pars animai
per membra atque artus nulla nouitate cietur.
uerum ubi uementi magis est commota metu mens,
consentire animam totam per membra uidemus
sudoresque ita palloremque existere toto
155 corpore et infringi linguam uocemque aboriri,
caligare oculos, sonere auris, succidere artus,
denique concidere ex animi terrore uidemus
saepe homines, facile ut quiuis hinc noscere possit
esse animam cum animo coniunctam; quae, cum animi ui
160 percussast, exim corpus propellit et icit.
haec eadem ratio naturam animi atque animai
corpoream docet esse. ubi enim propellere membra,
corripere ex somno corpus mutareque uultum,
atque hominem totum regere ac uersare uidetur
165 (quorum nil fieri sine tactu posse uidemus
nec tactum porro sine corpore), nonne fatendumst
corporea natura animum constare animamque?
praeterea pariter fungi cum corpore et una
consentire animum nobis in corpore cernis.
170 si minus offendit uitam uis horrida teli
ossibus ac neruis disclusis intus adacta,
at tamen insequitur languor terraeque petitus
suauis, et in terra mentis qui gignitur aestus,
interdumque quasi exsurgendi incerta uoluntas.
175 ergo corpoream naturam animi esse necessest,
corporeis quoniam telis ictuque laborat.
is tibi nunc animus quali sit corpore et unde
constiterit, pergam rationem reddere dictis.
principio esse aio persuptilem atque minutis
180 perquam corporibus factum constare. id ita esse
hinc licet aduertas animum, ut pernoscere possis.
181a [DE MOBILITATE ANIMI]
nihil adeo fieri celeri ratione uidetur
quam si mens fieri proponit et inchoat ipsa.
ocius ergo animus quam res se perciet ulla,
185 ante oculos quorum in promptu natura uidetur.
at quod mobile tanto operest, constare rutundis
perquam seminibus debet perquamque minutis,
momine uti paruo possint inpulsa moueri.
namque mouetur aqua et tantillo momine flutat,
190 quippe uolubilibus paruisque creata figuris.
at contra mellis constantior est natura
et pigri latices magis et cunctantior actus.
haeret enim inter se magis omnis materiai
copia, nimirum quia non tam leuibus extat
195 corporibus neque tam suptilibus atque rutundis.
namque papaueris aura potest suspensa leuisque
cogere ut ab summo tibi diffluat altus aceruus.
at quontra lapidum coniectum spicarumque
noenu potest. igitur paruissima corpora pro quam
200 et leuissima sunt, ita mobilitate fruuntur.
和感觉,尽管心智不属于任何部位。
正如我们经常说,身体很健康,但是
健康并不寓居于任何单独的器官,
他们也拒绝为魂的感觉指定处所。
105 我相信,他们的看法偏离正道太远。
常有这样的情形:可见的身体生了病,[1]
在某个隐藏的部位我们却感觉愉悦;
有时则正好相反,魂被痛苦纠缠,
整个身体却不受影响,依然快乐。
110 最好的类比就是,虽然病人的脚疼,
他的头部却完全可以一点不疼。
而且,当四肢已经交给温柔的睡眠,[2]
疲惫的身体毫无感觉地摊在床榻上,
我们里面却有另一种东西在此时
115 以各种方式辗转不停,并能感知
快乐的一切搅动和心灵的虚幻忧烦。[3]
现在,为了让你明了在四肢里面[4]
存在魄,身体并不靠“和谐”获得意识,
我试举一例:即使肢体已遭受重创,
120 生命仍时常继续留在残存的部分;
可是当少许热原子散去,一些空气
从口中逃离,同样的生命却会立刻
抛弃我们的血脉,丢下我们的骨骼。[5]
由此你可知,所有的原子并非拥有[6]
125 同样的功能,也非同等地支撑生命,
而是由那些构成呼吸和热的原子[7]
负责看护存在于我们肢体的活力。
因此,维系生命的热和风居于身体[8]
里面,在我们弥留之际就会撤走。
130 既然我们已证明,魂和魄的本质
都是人体的部分,就请将“和谐”之名
还给音乐家,无论它是从赫利孔山
专门为他们取来,还是他们自己
从别处挪用,为此物补上特别的名字。
135 无论怎样,随他们。请继续听我论断。
现在我要说,魂和魄彼此紧密连接,[9]
共同构成了一种存在,但我们所称的[10]
“魂”或“心智”可以勉强比作头部,[11]
它掌管整个身体的引导和指挥之权。
140 胸腔的中部区域是它固定的住所,[12]
惊恐和害怕在这里涌动,欣喜在此处
抚慰我们,所以是心智和魂的家园。
魄是其余的部分,遍布于整个身体,
臣服于魂,按心智的意志和指令运动。
145 当魄和身体都不受任何外部惊扰时,
魂独自体验思想,独自感觉快乐,
正如我们的头或者眼睛遭到疼痛[13]
袭击时,不是全身都一起忍受折磨,
魂也是经常自己被痛苦纠缠,或者
150 因欣喜而洋溢生机,而它之外的魄
在身体各处并未被新的刺激唤醒。
可是,魂若被某种更强烈的恐惧惊动,
我们会发现整个魄也通过肢体共振,
于是冷汗和苍白的颜色向全身扩散,[14]
155 舌头失去了灵巧,声音失去了力量,
眼睛晕眩,耳朵轰鸣,肢体倾颓,
我们常看见人在魂的恐惧重压下,
瘫作一团。由此谁都能轻易看出,
魄与魂紧密相连,当它受魂的影响
160 激动起来,就会去触发和驱策身体。[15]
这层论证也告诉我们,魂和魄均为[16]
物质性的存在。当它明显在驱策四肢,
从睡梦中唤醒身体,让表情发生变化,
牵引和掉转整个人的运动时(假如
165 没有触觉,或者有触觉却无身体,[17]
这些都断然不可能发生),难道不应该
承认,魂和魄都是物质性的存在?
而且,你会发现灵魂和我们的肉身[18]
一起忍受痛苦,感觉也趋于一致。
170 如果力量骇人的投枪扎进了体内,
虽未致命,却已露出骨头和肌腱,
随之而来的是昏迷和疲软的倒地,
躺在地上时灵魂会感觉一片混沌,
偶尔又萌生仿佛要起身的模糊意念。
175 所以,灵魂的本性必定是物质的,因为
物质性的投枪和攻击能引发它的痛苦。
现在,我要用诗句向你解释,灵魂[19]
源于怎样的物质,究竟以什么构成。
首先我相信,它的质地极其精微,
180 由极其细小的原子构成。你仔细考虑
下面的事实,就会明白的确如此:
我们看见发生的一切,无论多快,[20]
都不及灵魂设想和启动它们的速度。
因此,比起任何显明于眼前的东西,
185 灵魂都能更为迅速地唤醒自己。
如此敏捷的物体必定由极其圆润、[21]
极其细小的原子构成,这样只需
轻微的外力就可让它由静转动。
水便是如此,稍受推动就会往前流,
190 因为它的原子体积小,也易于翻滚。
可是相反,蜂蜜的性质更为黏稠,
其液体就更迟滞,行动就更为凝重。
它的整团物质更紧密地贴合在一起,
无疑是由于构成的原子既不光滑,
195 也不精微,而且没有圆润的形状。
你会发现,多柔多轻的风都可以
从顶部吹塌罂粟种子高耸的金字塔,
但它却无法挪动一堆石头或麦穗。
所以,物体越是细小,越是光滑,[22]
200 它们就越能享受快速移动的能力;
[1] 106-116行是对和谐论的第一重反驳:身体和灵魂能够不影响彼此。
[2] 关于睡眠,参考第四卷907-1036行的讨论。
[3] “心灵”对应的原文是cor,它暗示了伊壁鸠鲁派的观点,魂不是位于大脑,而是位于胸膛或者心中。
[4] 117-135行是对和谐论的第二重反驳:身体严重损伤时,魄依然存在,身体死亡时,魄才离开,显然魄与热和风的原子有关。
[5] 伊壁鸠鲁认为,灵魂由空气、热、呼吸和另一种无名的元素构成,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.63)。
[6] 原文的partis这里意为“角色”,而非“部分”。
[7] “热”的原文是uaporis(主格uapor),在卢克莱修的语汇里,uapor=calor。
[8] “风”(uentus)在这里是“空气”(aer)的同义词,都指人的呼吸。
[9] 136-160行阐述了魂(animus)与魄(anima)的关系。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:ANIMVM ET ANIMAM CONIVNCTA ESSE(魂和魄紧密结合)。这个小标题在抄本中标记为135a行。
[10] 这行的natura意为“自然存在物”。
[11] 原文的capud=caput(头)。
[12] 参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.63)。Sanders(2008)指出,关于人类思维器官究竟是心还是脑,古代西方人曾进行过长期的争论。到了公元前3世纪早期,亚历山大的两位医生Herophilus和Erasistratus通过活体解剖,最终发现脑才是思维器官,从此医学界再无争议,但哲学界的争议则贯穿了整个希腊化时期。由于伊壁鸠鲁和芝诺(Zeno of Citium)都将心视为魂之所在,他们的追随者一直坚持这样的观点。从科学角度看,卢克莱修的说法当然是错的。但从《物性论》自身的逻辑看,既然伊壁鸠鲁学派认为情感和思想密不可分,情感波动时,人的胸腔里面会有强烈反应,将魂定位在“胸腔的中部区域”并不算离谱。而且伊壁鸠鲁派在解释自然现象时持实用主义态度,并不追求正确,只要能帮助人摆脱迷信带来的恐惧便已足够。
[13] 147-151行解释了当魂受到的外部刺激不强时,魄和身体相对于魂的某种独立性。
[14] 154-156行的描写似乎来自古希腊诗人萨福描写情欲的诗(Voigt版本31.7-15)。
[15] “触发和驱策”对应的原文是propellit et icit,后者使用了“颠倒”(hysteron proteron)的修辞手法,译文没必要遵循其次序。
[16] 161-257行阐述了魂和魄的物质性,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.67)。
[17] 关于触觉的重要性,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.304, 443)。
[18] 168-176行讨论灵魂和身体的紧密关系,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.63-66)。这部分的animus应当指整个灵魂,涵盖魂和魄。这行的异相动词fungi用法不同于拉丁语的常规,不表示主动,而带有被动意味(被……作用),对应伊壁鸠鲁的paschein(忍受)。“一起忍受”(consentire)对应于伊壁鸠鲁的sympaschein。
[19] 177-230行讨论构成灵魂的原子所具备的特征。这部分的animus和anima都指整个灵魂。这行的corpore指物质。
[20] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE MOBILITATE ANIMI(论灵魂的易动性)。这个小标题在抄本中标记为181a行。
[21] 关于圆原子的讨论,参考第二卷451-470行。
[22] 原文的noenu=non(否定副词)。