conciliantur ita ut debent animalia gigni.
deinde ex sensilibus qui sensile posse creari
constituunt, porro ex aliis sentire sueti . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
mollia cum faciunt. nam sensus iungitur omnis
905 uisceribus neruis uenis, quaecumque uidemus
mollia mortali consistere corpore creta.
sed tamen esto iam posse haec aeterna manere:
nempe tamen debent aut sensum partis habere
aut similis totis animalibus esse putari.
910 at nequeant per se partes sentire necesse est.
namque alio sensus membrorum respicit omnis,[1]
nec manus a nobis potis est secreta neque ulla
corporis omnino sensum pars sola tenere.
914 linquitur ut totis animantibus adsimulentur,
923 sic itidem, quae sentimus, sentire necessest,
915 uitali ut possint consentire undique sensu.
qui poterunt igitur rerum primordia dici
et Leti uitare uias, animalia cum sint
atque animalia sint mortalibus una eademque?
quod tamen ut possint, at coetu concilioque
920 nihil facient praeter uolgum turbamque animantum,
scilicet ut nequeant homines armenta feraeque
922 inter sese ullam rem gignere conueniundo.
924 quod si forte suum dimittunt corpore sensum
925 atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod
detrahitur? tum praeterea, quod uicimus ante,
quatinus in pullos animalis uertier oua
cernimus alituum uermisque efferuere, terram
intempestiuos quam putor cepit ob imbris,
930 scire licet gigni posse ex non sensibus sensus.
quod si forte aliquis dicet dumtaxat oriri
posse ex non sensu sensus mutabilitate
aut aliquo tamquam partu quod proditur extra,
huic satis illud erit planum facere atque probare:
935 non fieri partum nisi concilio ante quoacto,
nec quicquam commutari sine conciliatu.
principio nequeunt ullius corporis esse
sensus ante ipsam genitam naturam animantis,
nimirum quia materies disiecta tenetur
940 aere fluminibus terris terraque creatis,
nec congressa modo uitalis conuenientes
contulit inter se motus, quibus omnituentes
accensi sensus animantem quamque tuentur.
praeterea quamuis animantem grandior ictus
945 quam patitur natura repente adfligit et omnis
corporis atque animi pergit confundere sensus.
dissoluuntur enim positurae principiorum
et penitus motus uitales inpediuntur,
donec materies, omnis concussa per artus,
950 uitalis animae nodos a corpore soluit
dispersamque foras per caulas eiecit omnis.
nam quid praeterea facere ictum posse reamur
oblatum, nisi discutere ac dissoluere quaeque?
fit quoque uti soleant, minus oblato acriter ictu,
955 reliqui motus uitalis uincere saepe,
uincere et ingenteis plagae sedare tumultus,
inque suos quicquid rursus reuocare meatus,
et quasi iam Leti dominantem in corpore motum
discutere, ac paene amissos accendere sensus.
960 nam quare potius Leti iam limine ab ipso
ad uitam possint conlecta mente reuerti
quam quo decursum prope iam siet ire et abire?
praeterea, quoniam dolor est, ubi materiai
corpora ui quadam per uiscera uiua per artus
965 sollicitata suis trepidant in sedibus intus,
inque locum quando remigrant, fit blanda uoluptas,
scire licet nullo primordia posse dolore
temptari nullamque uoluptatem capere ex se,
quandoquidem non sunt ex ullis principiorum
970 corporibus, quorum motus nouitate laborent
aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.
haut igitur debent esse ullo praedita sensu.
denique uti possint sentire animalia quaeque,
principiis si iam est sensus tribuendus eorum,
975 quid, genus humanum propritim de quibus auctumst?
scilicet et risu tremulo concussa cachinnant
et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque,
multaque de rerum mixtura dicere callent,
et sibi proporro quae sint primordia quaerunt,
980 quandoquidem, totis mortalibus adsimulata,
ipsa quoque ex aliis debent constare elementis,
inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis.
quippe sequar, quodcumque loqui ridereque dices
et sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit.
985 quod si delira haec furiosaque cernimus esse,
et ridere potest non ex ridentibus auctus,
et sapere et doctis rationem reddere dictis
non ex seminibus sapientibus atque disertis,
qui minus esse queant ea quae sentire uidemus
990 seminibus permixta carentibus undique sensu?
DENIQVE CAELESTI SVMVS omnes semine oriundi.[2]
omnibus ille idem pater est. unde alma liquentis
umoris guttas mater cum terra recepit,
feta parit nitidas fruges arbustaque laeta
995 et genus humanum, parit omnia saecla ferarum,
pabula cum praebet, quibus omnes corpora pascunt
et dulcem ducunt uitam prolemque propagant.
quapropter merito maternum nomen adepta est.
cedit item retro, de terra quod fuit ante,
1000 in terras, et quod missumst ex aetheris oris,
[1] namque alio=namque alios (MSS)=nam ratio (MacKay; Herrmann)
[2] oriundi=oborti (Orth)
形成了產生感覺和生命所需的聯盟。
再者,那些主張生命產生於有生命[1]
之物的人總是將自己的感覺歸結於
[有感覺的始基——這樣原子就無法不朽,][2]
因為它們太柔軟:所有的感覺總是與
905 肌肉、肌腱和血脈連在一起,而這些
全部很柔軟,都由必朽的物質構成。
即使我們假定,這樣的原子是永恆的,
它們也必須選擇:要麼其部分擁有
感覺,要麼與動物相似,有整體感覺。
910 可是部分的感覺必不能單獨存在,
肢體的一切感覺都需要另外的參照,
手或者別的部分若從我們的身體[3]
分開,就斷然無法獨立地保持感覺。
914 這樣它們就只能與生命的整體相類,
923 如此一來,原子為了與全身協調,[4]
915 就必須和我們保持相同的生命感覺。
可是它們怎能被稱為萬物的始基,
怎能不踏上死路,倘若它們也成了
活物,而活物無非是死物的別名而已?
即便它們能如此,可是這樣的原子
920 若結合,只能產生一堆雜亂的生命,
如你所見,人、牛和野獸聚集到一起,
922 只是烏合之眾,造不出新的整體。
924 但如果原子結合時會失去自己的感覺,
925 而獲得另一種感覺,何必將終會丟掉的
賦予它們?別忘了我們已證明的一點,
既然看見蛋可以孵出活生生的小雞,
淫雨後蟲子也會在腐爛潮濕的地面
四處蠕動。我們據此就應該知道,
930 沒有感覺的物質能夠創造出感覺。
但如果有誰碰巧只願意承認,無感覺[5]
之物若要創造感覺,就必須藉助某種
變化過程,或者以出生的形式實現,
我可以輕易向他顯示和證明這一條:
935 原子若不先結合,就不會有物體誕生,
任何變化過程也源於原子的姻緣。
首先,在任何有生命之物最終成形前,[6]
感覺絕不可能在它們身體內產生,
因為空氣、河流、大地和大地所造
940 之物所含的物質都處於分散狀態,
還未相遇,並以適當的方式聚合,
形成生命的運動:藉助它,全知的感覺[7]
才能被點燃,守護每種活着的生靈。
而且,超過生命承受極限的外力[8]
945 會在眨眼之間造成任何活物的崩潰,
讓整個身體和靈魂的感覺陷入停頓,
因為此時原子之間的結構會解體,
維繫生命的運動也會被全面阻遏,
直到物質被全身擴散的巨震衝決,
950 斷開了靈魂與身體勾連的生命之結,
迫使它通過所有的毛孔逃至體外。
除了讓原子脫位,瓦解它們的聯合,
施加的撞擊還能造成怎樣的後果?[9]
另一種常見的情形:外力不夠猛烈,
955 剩下的生命運動尚足以控制局面,
足以制止衝擊所引發的巨大混亂,[10]
將各個部分重新召回各自的軌道,
驅散已取得身體統治權的死亡運動,
再次點燃已經接近熄滅的感覺。
960 除此之外,生物還能有什麼途徑
恢復神智,從死神的門檻重返生命,
而不是繼續沖越終線,魄散魂銷?[11]
不僅如此,既然感覺疼痛是因為[12]
某種擴散全身的外力使物質原子
965 受到衝擊,在震蕩中脫離各自的位置,
而愉悅則是因為它們又回歸本位,
我們就可以推知,原子本身既不會
受痛苦襲擾,也不會獲得任何快樂,
因為它們並非由任何原子構成,
970 不會因這些始基變化的運動而遭罪,
也不會從中摘取甜美愉悅的果實。
所以原子一定不具備任何感覺。
再者,如果為了讓所有生物都能[13]
有感覺,便須將感覺賦予它們的原子,
975 那麼專門為人類設計的原子會如何?
無疑,它們也將能笑得前仰後合,
它們也將能流淚,濡濕自己的臉龐,
也將能嫻熟地談論萬物怎樣構成,
甚或去探究它們自己的原子是什麼;
980 既然它們的本性與人類完全一樣,
它們就應該也由別的原子構成,
這些原子也如此類推,沒有窮盡。
無論你舉出什麼能笑能思的生命,
我都可迫使你承認,它們的原子也能。
985 但如果我們看出這都是瘋話痴話,
知道不笑的原子能構成會笑的人,
不會思考、沒有辯才的原子變成人,
就既有智慧,也會以深邃的語言表達,
那麼我們眼中那些有感覺的活物
990 為何偏不能由全無感覺的原子構成?
歸根結底,我們都發源於天空的種子,[14]
天空是我們共同的父親。大地慈母
從他那裡吸收了無數雨滴之後,
就育出明亮的穀物、欣悅的樹木以及
995 我們人類,育出所有種類的野獸,
為萬物提供食糧,滋養它們的身體,
讓它們過上甜美的生活,並繁衍子嗣。
因此,她被恰如其分地稱為母親。
此前從大地吸收的一切又歸還大地,
1000 從天穹之濱送來的物質又原路返回,
[1] 盧克萊修或許指相信“種子說”的阿那克薩戈拉等人。
[2] 此處原文缺失,為了讀起來更連貫,我根據上下文補充了這行詩。
[3] 關於這個例子,參考亞里士多德《政治學》(Politics 1253a.19-25)。
[4] 抄本這一行原來的位置有誤,本書挪到了此處,使得923行成了實際的915行,原來的915-922行依次成為實際的916-923行。
[5] 盧克萊修在931-936行駁斥了可能源自斯多葛派的兩種觀點。
[6] 在937-990行,盧克萊修用四種方法來證明原子不具備感覺這種次級(或者說派生性)屬性。937-943行是論證一:任何生命在成形前不可能有感覺。
[7] “全知”對應的原文是omnituentes,字面意思是“看見一切”,這裡視覺是所有感覺的代表。
[8] 944-962行是論證二:感覺源於原子的組合,外力導致的死亡可以證明這一點。
[9] 言外之意是,外力只能摧毀原子之間形成的結構,卻不能摧毀原子本身。
[10] 原文的ingenteis=ingentis(巨大的)。Cabisius(1985)指出,這段文字包含了密集的政治語彙,讓讀者聯想到一個面臨巨大衝擊的政權。
[11] 原文的siet可能是系動詞esse殘存的祈願式(optative,在拉丁語中基本消失),代替虛擬式sit在此使用。
[12] 963-972行是論證三:痛苦和愉悅的感覺是原子相互位置的變化而不是原子本身造成的。
[13] 973-990行是論證四:歸謬法足以證明,將感覺能力賦予原子是荒唐的。參考第一卷915-920行。盧克萊修在這裡攻擊的是亞里士多德的觀點(很可能也是阿那克薩戈拉的觀點)。“種子”(semine)很可能指原子。
[14] 991-1174行是本卷最後一大部分,盧克萊修在此論證了存在無數個世界的觀點,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.45, 1.73, 2.88-90)。其中991-1022行是第一部分,詩人聲稱人類的源頭在天上。