conciliantur ita ut debent animalia gigni.
deinde ex sensilibus qui sensile posse creari
constituunt, porro ex aliis sentire sueti . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
mollia cum faciunt. nam sensus iungitur omnis
905 uisceribus neruis uenis, quaecumque uidemus
mollia mortali consistere corpore creta.
sed tamen esto iam posse haec aeterna manere:
nempe tamen debent aut sensum partis habere
aut similis totis animalibus esse putari.
910 at nequeant per se partes sentire necesse est.
namque alio sensus membrorum respicit omnis,[1]
nec manus a nobis potis est secreta neque ulla
corporis omnino sensum pars sola tenere.
914 linquitur ut totis animantibus adsimulentur,
923 sic itidem, quae sentimus, sentire necessest,
915 uitali ut possint consentire undique sensu.
qui poterunt igitur rerum primordia dici
et Leti uitare uias, animalia cum sint
atque animalia sint mortalibus una eademque?
quod tamen ut possint, at coetu concilioque
920 nihil facient praeter uolgum turbamque animantum,
scilicet ut nequeant homines armenta feraeque
922 inter sese ullam rem gignere conueniundo.
924 quod si forte suum dimittunt corpore sensum
925 atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod
detrahitur? tum praeterea, quod uicimus ante,
quatinus in pullos animalis uertier oua
cernimus alituum uermisque efferuere, terram
intempestiuos quam putor cepit ob imbris,
930 scire licet gigni posse ex non sensibus sensus.
quod si forte aliquis dicet dumtaxat oriri
posse ex non sensu sensus mutabilitate
aut aliquo tamquam partu quod proditur extra,
huic satis illud erit planum facere atque probare:
935 non fieri partum nisi concilio ante quoacto,
nec quicquam commutari sine conciliatu.
principio nequeunt ullius corporis esse
sensus ante ipsam genitam naturam animantis,
nimirum quia materies disiecta tenetur
940 aere fluminibus terris terraque creatis,
nec congressa modo uitalis conuenientes
contulit inter se motus, quibus omnituentes
accensi sensus animantem quamque tuentur.
praeterea quamuis animantem grandior ictus
945 quam patitur natura repente adfligit et omnis
corporis atque animi pergit confundere sensus.
dissoluuntur enim positurae principiorum
et penitus motus uitales inpediuntur,
donec materies, omnis concussa per artus,
950 uitalis animae nodos a corpore soluit
dispersamque foras per caulas eiecit omnis.
nam quid praeterea facere ictum posse reamur
oblatum, nisi discutere ac dissoluere quaeque?
fit quoque uti soleant, minus oblato acriter ictu,
955 reliqui motus uitalis uincere saepe,
uincere et ingenteis plagae sedare tumultus,
inque suos quicquid rursus reuocare meatus,
et quasi iam Leti dominantem in corpore motum
discutere, ac paene amissos accendere sensus.
960 nam quare potius Leti iam limine ab ipso
ad uitam possint conlecta mente reuerti
quam quo decursum prope iam siet ire et abire?
praeterea, quoniam dolor est, ubi materiai
corpora ui quadam per uiscera uiua per artus
965 sollicitata suis trepidant in sedibus intus,
inque locum quando remigrant, fit blanda uoluptas,
scire licet nullo primordia posse dolore
temptari nullamque uoluptatem capere ex se,
quandoquidem non sunt ex ullis principiorum
970 corporibus, quorum motus nouitate laborent
aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.
haut igitur debent esse ullo praedita sensu.
denique uti possint sentire animalia quaeque,
principiis si iam est sensus tribuendus eorum,
975 quid, genus humanum propritim de quibus auctumst?
scilicet et risu tremulo concussa cachinnant
et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque,
multaque de rerum mixtura dicere callent,
et sibi proporro quae sint primordia quaerunt,
980 quandoquidem, totis mortalibus adsimulata,
ipsa quoque ex aliis debent constare elementis,
inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis.
quippe sequar, quodcumque loqui ridereque dices
et sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit.
985 quod si delira haec furiosaque cernimus esse,
et ridere potest non ex ridentibus auctus,
et sapere et doctis rationem reddere dictis
non ex seminibus sapientibus atque disertis,
qui minus esse queant ea quae sentire uidemus
990 seminibus permixta carentibus undique sensu?
DENIQVE CAELESTI SVMVS omnes semine oriundi.[2]
omnibus ille idem pater est. unde alma liquentis
umoris guttas mater cum terra recepit,
feta parit nitidas fruges arbustaque laeta
995 et genus humanum, parit omnia saecla ferarum,
pabula cum praebet, quibus omnes corpora pascunt
et dulcem ducunt uitam prolemque propagant.
quapropter merito maternum nomen adepta est.
cedit item retro, de terra quod fuit ante,
1000 in terras, et quod missumst ex aetheris oris,
[1] namque alio=namque alios (MSS)=nam ratio (MacKay; Herrmann)
[2] oriundi=oborti (Orth)
形成了产生感觉和生命所需的联盟。
再者,那些主张生命产生于有生命[1]
之物的人总是将自己的感觉归结于
[有感觉的始基——这样原子就无法不朽,][2]
因为它们太柔软:所有的感觉总是与
905 肌肉、肌腱和血脉连在一起,而这些
全部很柔软,都由必朽的物质构成。
即使我们假定,这样的原子是永恒的,
它们也必须选择:要么其部分拥有
感觉,要么与动物相似,有整体感觉。
910 可是部分的感觉必不能单独存在,
肢体的一切感觉都需要另外的参照,
手或者别的部分若从我们的身体[3]
分开,就断然无法独立地保持感觉。
914 这样它们就只能与生命的整体相类,
923 如此一来,原子为了与全身协调,[4]
915 就必须和我们保持相同的生命感觉。
可是它们怎能被称为万物的始基,
怎能不踏上死路,倘若它们也成了
活物,而活物无非是死物的别名而已?
即便它们能如此,可是这样的原子
920 若结合,只能产生一堆杂乱的生命,
如你所见,人、牛和野兽聚集到一起,
922 只是乌合之众,造不出新的整体。
924 但如果原子结合时会失去自己的感觉,
925 而获得另一种感觉,何必将终会丢掉的
赋予它们?别忘了我们已证明的一点,
既然看见蛋可以孵出活生生的小鸡,
淫雨后虫子也会在腐烂潮湿的地面
四处蠕动。我们据此就应该知道,
930 没有感觉的物质能够创造出感觉。
但如果有谁碰巧只愿意承认,无感觉[5]
之物若要创造感觉,就必须借助某种
变化过程,或者以出生的形式实现,
我可以轻易向他显示和证明这一条:
935 原子若不先结合,就不会有物体诞生,
任何变化过程也源于原子的姻缘。
首先,在任何有生命之物最终成形前,[6]
感觉绝不可能在它们身体内产生,
因为空气、河流、大地和大地所造
940 之物所含的物质都处于分散状态,
还未相遇,并以适当的方式聚合,
形成生命的运动:借助它,全知的感觉[7]
才能被点燃,守护每种活着的生灵。
而且,超过生命承受极限的外力[8]
945 会在眨眼之间造成任何活物的崩溃,
让整个身体和灵魂的感觉陷入停顿,
因为此时原子之间的结构会解体,
维系生命的运动也会被全面阻遏,
直到物质被全身扩散的巨震冲决,
950 断开了灵魂与身体勾连的生命之结,
迫使它通过所有的毛孔逃至体外。
除了让原子脱位,瓦解它们的联合,
施加的撞击还能造成怎样的后果?[9]
另一种常见的情形:外力不够猛烈,
955 剩下的生命运动尚足以控制局面,
足以制止冲击所引发的巨大混乱,[10]
将各个部分重新召回各自的轨道,
驱散已取得身体统治权的死亡运动,
再次点燃已经接近熄灭的感觉。
960 除此之外,生物还能有什么途径
恢复神智,从死神的门槛重返生命,
而不是继续冲越终线,魄散魂销?[11]
不仅如此,既然感觉疼痛是因为[12]
某种扩散全身的外力使物质原子
965 受到冲击,在震荡中脱离各自的位置,
而愉悦则是因为它们又回归本位,
我们就可以推知,原子本身既不会
受痛苦袭扰,也不会获得任何快乐,
因为它们并非由任何原子构成,
970 不会因这些始基变化的运动而遭罪,
也不会从中摘取甜美愉悦的果实。
所以原子一定不具备任何感觉。
再者,如果为了让所有生物都能[13]
有感觉,便须将感觉赋予它们的原子,
975 那么专门为人类设计的原子会如何?
无疑,它们也将能笑得前仰后合,
它们也将能流泪,濡湿自己的脸庞,
也将能娴熟地谈论万物怎样构成,
甚或去探究它们自己的原子是什么;
980 既然它们的本性与人类完全一样,
它们就应该也由别的原子构成,
这些原子也如此类推,没有穷尽。
无论你举出什么能笑能思的生命,
我都可迫使你承认,它们的原子也能。
985 但如果我们看出这都是疯话痴话,
知道不笑的原子能构成会笑的人,
不会思考、没有辩才的原子变成人,
就既有智慧,也会以深邃的语言表达,
那么我们眼中那些有感觉的活物
990 为何偏不能由全无感觉的原子构成?
归根结底,我们都发源于天空的种子,[14]
天空是我们共同的父亲。大地慈母
从他那里吸收了无数雨滴之后,
就育出明亮的谷物、欣悦的树木以及
995 我们人类,育出所有种类的野兽,
为万物提供食粮,滋养它们的身体,
让它们过上甜美的生活,并繁衍子嗣。
因此,她被恰如其分地称为母亲。
此前从大地吸收的一切又归还大地,
1000 从天穹之滨送来的物质又原路返回,
[1] 卢克莱修或许指相信“种子说”的阿那克萨戈拉等人。
[2] 此处原文缺失,为了读起来更连贯,我根据上下文补充了这行诗。
[3] 关于这个例子,参考亚里士多德《政治学》(Politics 1253a.19-25)。
[4] 抄本这一行原来的位置有误,本书挪到了此处,使得923行成了实际的915行,原来的915-922行依次成为实际的916-923行。
[5] 卢克莱修在931-936行驳斥了可能源自斯多葛派的两种观点。
[6] 在937-990行,卢克莱修用四种方法来证明原子不具备感觉这种次级(或者说派生性)属性。937-943行是论证一:任何生命在成形前不可能有感觉。
[7] “全知”对应的原文是omnituentes,字面意思是“看见一切”,这里视觉是所有感觉的代表。
[8] 944-962行是论证二:感觉源于原子的组合,外力导致的死亡可以证明这一点。
[9] 言外之意是,外力只能摧毁原子之间形成的结构,却不能摧毁原子本身。
[10] 原文的ingenteis=ingentis(巨大的)。Cabisius(1985)指出,这段文字包含了密集的政治语汇,让读者联想到一个面临巨大冲击的政权。
[11] 原文的siet可能是系动词esse残存的祈愿式(optative,在拉丁语中基本消失),代替虚拟式sit在此使用。
[12] 963-972行是论证三:痛苦和愉悦的感觉是原子相互位置的变化而不是原子本身造成的。
[13] 973-990行是论证四:归谬法足以证明,将感觉能力赋予原子是荒唐的。参考第一卷915-920行。卢克莱修在这里攻击的是亚里士多德的观点(很可能也是阿那克萨戈拉的观点)。“种子”(semine)很可能指原子。
[14] 991-1174行是本卷最后一大部分,卢克莱修在此论证了存在无数个世界的观点,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.45, 1.73, 2.88-90)。其中991-1022行是第一部分,诗人声称人类的源头在天上。