sedibus in curru biiugos agitare leones,
aeris in spatio magnam pendere docentes
tellurem, neque posse in terra sistere terram.
adiunxere feras, quia quamuis effera proles
605 officiis debet molliri uicta parentum.
muralique caput summum cinxere corona,
eximiis munita locis quia sustinet urbes.
quo nunc insigni per magnas praedita terras
horrifice fertur diuinae matris imago.
610 hanc uariae gentes antiquo more sacrorum
‘Idaeam’ uocitant ‘Matrem’ Phrygiasque cateruas
dant comites, quia primum ex illis finibus edunt
per terrarum orbes fruges coepisse creari.
gallos attribuunt, quia, numen qui uiolarint
615 Matris et ingrati genitoribus inuenti sint,
significare uolunt indignos esse putandos,
uiuam progeniem qui in oras luminis edant.
tympana tenta tonant palmis et cymbala circum
concaua, raucisonoque minantur cornua cantu,
620 et Phrygio stimulat numero caua tibia mentis,
telaque praeportant, uiolenti signa furoris,
ingratos animos atque impia pectora uolgi
conterrere metu quae possint numine diuae.
ergo cum primum magnas inuecta per urbis
625 munificat tacita mortalis muta salute,
aere atque argento sternunt iter omne uiarum ,
largifica stipe ditantes, ninguntque rosarum
floribus, umbrantes matrem comitumque cateruas.
hic armata manus, ‘Curetas’ nomine Grai
630 quos memorant, Phrygias inter si forte cateruas
ludunt in numerumque exultant sanguine laeti,[1]
terrificas capitum quatientes numine cristas,
Dictaeos referunt Curetas, qui Iouis illum
uagitum in Creta quondam occultasse feruntur,
635 cum pueri circum puerum pernice chorea
[armat et in numerum pernice chorea]
armatei in numerum pulsarent aeribus aera,
ne Saturnus eum malis mandaret adeptus
aeternumque daret matri sub pectore uolnus.
640 propterea Magnam armati Matrem comitantur
aut quia significant diuam praedicere, ut armis
ac uirtute uelint patriam defendere terram
praesidioque parent decorique parentibus esse.
quae bene et eximie quamuis disposta ferantur,
645 longe sunt tamen a uera ratione repulsa.
645a [ΤΟ ΜΑΚΑΡΙΟΝ ΚΑΙ ΑΦΘΑΡΤΟΝ]
omnis enim per se diuom natura necessest
inmortali aeuo summa cum pace fruatur,
semota ab nostris rebus seiunctaque longe.
nam priuata dolore omni, priuata periclis,
650 ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,
nec bene promeritis capitur neque tangitur ira.
terra quidem uero caret omni tempore sensu
et, quia multarum potitur primordia rerum,
multa modis multis effert in lumina solis.
655 hic si quis mare ‘Neptunum’ ‘Cererem’ que uocare
constituet fruges et Bacchi nomine abuti
mauolt quam laticis proprium proferre uocamen,
concedamus ut hic terrarum dictitet orbem
659 esse deum matrem, dum uera re tamen ipse
680 religione animum turpi contingere parcat.
660 saepe itaque ex uno tondentes gramina campo
lanigerae pecudes et equorum duellica proles
buceriaeque greges eodem sub tegmine caeli
ex unoque sitim sedantes flumine aquai
dissimili uiuont specie, retinentque parentum
665 naturam et mores generatim quaeque imitantur.
tanta est in quouis genere herbae materiai
dissimilis ratio, tanta est in flumine quoque.
hinc porro quamuis animantem ex omnibus unam
ossa cruor uenae calor umor uiscera nerui
670 constituent. quae sunt porro distantia longe,
dissimili perfecta figura principiorum.
tum porro quaecumque igni flammata cremantur,
si nihil praeterea, tamen haec in corpore tradunt,
unde ignem iacere et lumen submittere possint
675 scintillasque agere ac late differre fauillam.
cetera consimili mentis ratione peragrans,
inuenies igitur multarum semina rerum
corpore celare et uarias cohibere figuras.
679 denique multa uides, quibus et color et sapor una
681 reddita sunt cum odore. in primis pleraque dona . . .
haec igitur uariis debent constare figuris.
nidor enim penetrat, qua fucus non it, in artus;
fucus item sorsum, sorsum sapor insinuatur
685 sensibus, ut noscas primis differre figuris.
dissimiles igitur formae glomeramen in unum
conueniunt, et res permixto semine constant.
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
690 cum tamen inter se uersus ac uerba necesse est
confiteare alia ex aliis constare elementis,
non quo multa parum communis littera currat
aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,
sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.
695 sic aliis in rebus item communia multa
multarum rerum cum sint primordia mixta,
dissimili tamen inter se consistere summa
possunt, ut merito ex aliis constare feratur
humanum genus et fruges arbustaque laeta.
700 nec tamen omnimodis conecti posse putandum est
[1] laeti=flaeti (MSS)=saevi (Elder)=fleti (Mund-Dopchie)
一輛雙獅負軛的戰車,高坐於天空,
他們說巨大的地球懸浮在一團空氣中,[1]
而不能靜止地停在泥土上。她的戰車
套着野獸,因為無論多麼兇悍的幼崽
605 都應當被父母的關愛征服,變得溫馴。
她的頭頂被城堞形狀的冠冕包圍,[2]
因為是她支撐着高塔拱衛的城市。
如今,神母的塑像仍戴着這個裝飾,[3]
以威嚴的氣勢在廣袤世界的諸國巡行。
610 各個民族沿用古代的聖禮,稱她為
“伊達山神母”,給她配上佛里吉亞的[4]
侍從隊伍,因為他們說,穀物最先
誕生於這些地區,然後才傳遍世界。[5]
他們選擇閹人做祭司,是警告世人,[6]
615 誰若冒犯了她的神威,對父母無半點
感恩之心,就不配享有繁衍的權利,[7]
無法將鮮活的後代送進光的疆域。
眾人敲擊緊繃的手鼓和空心的銅鈸,[8]
聲響回蕩,喇叭吹出尖利的音樂,
620 骨笛以佛里吉亞的旋律攪動神思,
他們還展示利器,狂暴瘋癲的證物,[9]
以神威喚起的恐懼震懾那些不懂
感激的心和大眾不知虔敬的靈魂。
所以,當她第一次穿過宏偉的城市,
625 沉默地贈給凡人不以言表的厚禮,
人們在每條路上都鋪滿青銅和白銀,
灑下一陣陣錢幣的雨、玫瑰的雪,
淹沒了神母的塑像和同行的侍從。
其中有一隊武士,希臘人稱為“庫萊特”,[10]
630 因為他們常在佛里吉亞的隊列中
踩着節奏來回跳舞,身上滴着血,
晃着頭,欣喜地搖動盔頂可怕的羽毛。
他們代表迪克特山上的“庫萊特”,傳說[11]
後者曾在克里特蓋住朱庇特的啼哭——
635 那時,青年們圍着嬰孩瘋狂地舞動,[12]
636 [此行盧克萊修忘了刪,與上下文雷同] [13]
手持武器,循着節奏,以銅擊銅,[14]
以免薩圖爾努斯發現他,一口吞掉,
在神母心底留下永不癒合的創傷。[15]
640 因這個緣故,他們穿戎裝護送神母,
或者藉此表明女神對人們的期望:
願意以武器和勇氣保衛祖國的領土,
隨時準備成為父母的盾甲和榮耀。
雖然這些故事都很精彩,很美妙,[16]
645 但它們卻與真正的理性格格不入。
因為所有的神靈按其本性必然[17]
享受永恆的生命,享受絕對的和平,
遠離我們,不捲入我們的一切紛爭,[18]
沒有任何痛苦,也沒有任何危險,
650 坐擁強大的力量,全然不需要我們,
不會被祭品打動,也與憤怒絕緣。
大地在任何時候都沒有真正的感覺,[19]
它能以許多方式讓許多生命看見
陽光,是因為蘊有許多不同的原子。
655 如果誰非要將海稱為涅普頓,將穀物[20]
叫做刻瑞斯,願意濫用巴克斯的名字,
而不喜歡葡萄酒本來的稱謂,那麼,
就讓他用神母之名稱呼全世界的大陸,
659 又有何妨?只要生活中他真心誠意地
680 避免用可恥的宗教污染自己的靈魂。[21]
660 我們經常發現,在某片原野上吃草的
毛茸茸的綿羊、專門為戰爭培育的駿馬[22]
和長角的牛雖然遊盪在同一方天空下,
在同一條溪里飲水解渴,它們的外形
卻彼此不同,各自保留着父母的特徵,[23]
665 並且其習性也都模仿各自的同類:[24]
無論何種草,無論哪條河,它們之中
蘊含的各種不同的物質都如此豐富。
還有,你隨意在所有動物里挑出一種,
它都無非由骨骼、血液、肌腱、血脈
670 組成,這些共同的構件差異又甚巨,
因為造就它們的原子有不同的形狀。
再者,無論什麼在火中焚燒的東西,
即使體內無他物,至少包含了可以[25]
迸出火焰、向四周散發光熱並將
675 火星和灰燼驅散到四方的那些原子。
如果以同樣的思路檢視其他物體,
你會發現許多東西的原子都藏匿
其中,這些原子又具備不同的形狀。
679 你還會看見許多物體,同時具有
681 誘人的顏色、味道和香氣,尤其是供品……[26]
它們必定由不同形狀的原子構成,
因為氣味能深入身體內,顏色則不然,
顏色和味道以不同的方式進入感官,[27]
685 你由此可知,它們的原子形狀各異。
所以,不同的形狀聚合成一個整體,
萬物都是由混合的多種原子建構。
而且你看到,在我這篇詩歌的各處,
許多詞語都包含許多相同的字母,
690 然而你必須承認,這些詩句和詞語
各不相同,組成它們的字母也不同,
這不意味着它們只共享極少的字母,
或者沒有兩個詞的字母完全相同,
但是就總體而言,它們彼此各異。
695 根據同樣的道理,其他東西中混合的
許多原子雖然為許多東西所共享,
它們構成的整體卻可以彼此不同。
所以我們可以理所當然地宣揚,
人類、穀物和樹木都包含多種原子。
700 然而,我們不能夠認為,萬物可以[28]
[1] 這裡暗指的學說出自阿那克西美尼(Anaximenes),參考Burnet專著《早期希臘哲學》(Early Greek Philosophy 75)。盧克萊修的相關闡述見第五卷534-563行。
[2] 關於這個裝飾,參考奧維德《歲時記》(Fasti 4.219-221)。
[3] Jope(1985)提醒我們,此處時態已經從過去切換到現在,所以信息源不再是“古代希臘博學的詩人們”。盧克萊修並不反對表達虔敬的一般性宗教行為,但610-628行的描寫突出了驅動信徒的恐懼心理,這是伊壁鳩魯學派堅決反對的。Ackermann(1979)發現,盧克萊修引用詩人的描寫,常常是為了揭示其錯誤。Jope認為,這裡盧克萊修也有相同的動機,他在644行表明了自己的態度。
[4] 小亞細亞和克里特島都有伊達山(Ida),由於庫柏勒引入羅馬後與本土的大地女神瑞婭(Rhea)混同,羅馬詩人們一般也不區分兩座同名的山。佛里吉亞(Phrygia)在小亞細亞,是庫柏勒敬拜的發源地。
[5] 這裡庫柏勒似乎又與古羅馬穀物女神刻瑞斯(Ceres)混同了。
[6] 神母的祭司由閹割的男子充當,稱為“加盧斯”(gallus),參考奧維德《歲時記》(Fasti 4.221-244)。人類學家弗雷澤的解釋是,使用閹人祭司的傳統是紀念與神母結合的父神阿蒂斯(Attis),他割掉生殖器,埋入土中,是為了幫助神母履行讓萬物繁衍的職司。
[7] Benario(1973)認為,這裡盧克萊修指責了兩類人,一類是阿蒂斯及其追隨者(冒犯神威的人,參考卡圖盧斯《歌集》第64首),一類是後來的庫柏勒祭司(對父母無感恩之心的人)。後一類人因為並未受到神母的脅迫,其行為更應當譴責。
[8] 這樣的場景可參考卡圖盧斯《歌集》(Carmina 63.8-11)。
[9] “利器”即他們用來閹割自己的刀。
[10] 盧克萊修在這裡混淆了朱庇特慶祝儀式上的侍從“庫萊特”(Curetes,他們在克里特島上)和神母遊行隊伍中的侍從“科呂班特”(Corybantes),參考奧維德《歲時記》(Fasti 4.201-210)。
[11] 迪克特山(Dicte)在克里特島上,是朱庇特長大的地方。他出生後,母親瑞婭為了避免他被父親薩圖爾努斯吃掉,將他藏在這座山裡。
[12] “青年們”(pueri)對應希臘語的kouroi,後者是kourētes(即Curetes)的詞源。
[13] 這一行應忽略。
[14] 原文的armatei=armati(手持武器)。
[15] 這裡的庫柏勒完全成了朱庇特的母親瑞婭。
[16] Wigodsky(1974)認為,前文對神母的描述代表的是世俗看法,644-680行(實際的660行)才亮出盧克萊修的真實態度。
[17] 在《物性論》抄本中,這裡有一個希臘語的小標題:ΤΟ ΜΑΚΑΡΙΟΝ ΚΑΙ ΑΦΘΑΡΤΟΝ(神之福分與不朽本質)。這個小標題在抄本中標記為645a行。關於645-651行的理論,參考伊壁鳩魯《主要學說》(Principal Doctrines 1)。
[18] 參考恩尼烏斯(Telamo 316-318)。
[19] 652-660行接續了589-599行的論述。
[20] Catto(1989)指出,盧克萊修在這裡明白無誤地告訴讀者,他是在什麼意義上使用神的名字以及與神相關的傳統意象。這一點可以解開《物性論》第一卷開篇為何向維納斯禱告的謎題。
[21] 抄本中的680行位置有誤,挪到此處,相當於真正的660行,導致原來的660-679行依次後移,成為實際的661-680行。
[22] 原文的duellica=bellica(適合戰爭的)。
[23] 原文的uiuont=uiuunt(生存)。
[24] 可對比660-665行的觀點和第一卷830-874行中陳述的阿那克薩戈拉的種子說。
[25] tradunt字面意思是“把……交付(給火)”,譯成“包含”更自然簡潔。
[26] 這裡有文本缺失。
[27] 這行的sorsum=seorsum(單獨地)。
[28] 在700-729行,盧克萊修闡述了原子結合的法則,參考第五卷837-924行。