centauri foedo pertorquent ora sapore—
ut facile agnoscas e leuibus atque rutundis
esse ea quae sensus iucunde tangere possunt,
at contra quae amara atque aspera cumque uidentur,
405 haec magis amatis inter se nexa teneri,
proptereaque solere uias rescindere nostris
sensibus introituque suo perrumpere corpus.
407a [DE SERRAE STRIDORE]
omnia postremo bona sensibus et mala tactu
dissimili inter se pugnant perfecta figura—
410 ne tu forte putes serrae stridentis acerbum
horrorem constare elementis leuibus aeque
ac musaea mele, per chordas organici quae
mobilibus digitis expergefacta figurant;
neu simili penetrare putes primordia forma
415 in nares hominum, cum taetra cadauera torrent,
et cum scena croco Cilici perfusa recens est
araque Panchaeos exalat propter odores;
neue bonos rerum simili constare colores
semine constituas, oculos qui pascere possunt,
420 et qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt
aut foeda specie foedi turpesque uidentur.
omnis enim, sensus quae mulcet cumque, figura
haut sine principiali aliquo leuore creatast.
at contra quaecumque molesta atque aspera constat,
425 non aliquo sine materiae squalore repertast.
sunt etiam quae iam nec leuia iure putantur
esse neque omnino flexis mucronibus unca
sed magis angellis paulum prostantibus, ut qui
titillare magis sensus quam laedere possint.
430 fecula iam quo de genere est inulaeque sapores.
denique iam calidos ignis gelidamque pruinam
dissimili dentata modo conpungere sensus
corporis, indicio nobis est tactus uterque.
tactus enim, tactus, pro diuum numina sancta,
435 corporis est sensus, uel cum res extera sese
insinuat, uel cum laedit quae in corpore natast,
aut iuuat egrediens genitalis per Veneris res,
aut ex offensu cum turbant corpore in ipso
semina, confundunt inter se concita sensum—
440 ut si forte manu quamuis iam corporis ipse
tute tibi partem ferias atque experiare.
quapropter longe formas distare necessest
principiis, uarios quae possint edere sensus.
denique quae nobis durata ac spissa uidentur,
445 haec magis amatis inter sese esse necessest
et quasi ramosis alte compacta teneri.
446a [DE ADAMATE FERRO SILICE AERE]
in co iam genere in primis adamantina saxa
prima acie constant, ictus contemnere sueta,
et ualidi silices ac duri robora ferri ,
450 aeraque quae claustris restantia uociferantur.[1]
illa quidem debent e leuibus atque rutundis
esse magis, fluuido quae corpore liquida constant.
namque papaueris haustus itemst facilis quod aquarum,
nec retinentur enim inter se glomeramina quaeque
455 et perculsus item procliue uolubilis exstat.
omnia postremo quae puncto tempore cernis
diffugere ut fumum nebulas flammasque, necessest,
si minus omnia sunt e leuibus atque rutundis,
at non esse tamen perplexis indupedita,
460 pungere uti possint corpus penetrareque saxa[2]
nec tamen haerere inter se, quodcumque uidemus
senti ibus esse datum facile ut cognoscere possis[3]
non e perplexis sed acutis esse elementis.
463a [DE SVDORE SALSO]
sed quod amara uides eadem quae fluuida constant,
465 sudor uti maris est, minime mirabile debet . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
466 nam quod fluuidus est, e leuibus atque rutundis
est, et squalida sunt illis atmixta doloris
corpora. nec tamen haec retineri hamata necessust.
scilicet esse globosa tamen, cum squalida constent,
470 prouolui simul ut possint et laedere sensus.
470a [DE AQVA MARINA]
et quo mixta putes magis aspera leuibus esse
principiis, unde est Neptuni corpus acerbum,
est ratio secernendi seorsumque uidendi,
umor dulcis, ubi per terras crebrius idem
475 percolatur, ut in foueam fluat ac mansuescat.[4]
linquit enim supera taetri primordia uiri,
aspera quom magis in terris haerescere possint . . .
477a [FIGVRAS ESSE MVLTAS]
quod quoniam docui, pergam conectere rem quae
ex hoc apta fidem ducat: primordia rerum
480 finita uariare figurarum ratione.
quod si non ita sit, rursum iam semina quaedam
esse infinito debebunt corporis auctu.
namque in eadem una cuiusuis iam breuitate
corporis inter se multum uariare figurae
485 non possunt. fac enim minimis e partibus esse
corpora prima tribus, uel paulo pluribus auge:
nempe ubi eas partis unius corporis omnis,
summa atque ima locans, transmutans dextera laeuis,
omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo
490 formai speciem totius corporis eius,
quod superest, si forte uoles uariare figuras,
addendum partis alias erit. inde sequetur,
adsimili ratione alias ut postulet ordo,
si tu forte uoles etiam uariare figuras.
495 ergo formarum nouitatem corporis augmen
subsequitur. quare non est ut credere possis
esse infinitis distantia semina formis—
ne quaedam cogas inmani maximitate
esse, supra quod iam docui non posse probari.
500 iam tibi barbaricae uestes Meliboeaque fulgens
[1] restantia=resonantia (Foss)
[2] penetrareque saxa=penetrare adacta (Foss)=penetrareque laxum (Waltz)
[3] esse datum=sedatum (MSS)=exactum (Foss)
[4] transpose umor dulcis and percolatur (Foss)
却会用恶心的味道迫使我们做鬼脸——
你能轻易看出来,能给我们的感官
快乐刺激的东西有光滑圆润的原子,
而那些入口感觉又苦又涩的食物
405 则由钩刺更多的原子连接在一起,
所以总是在我们的感官之中撕出
道路,强行冲开门,闯入身体各处。
总之,我们感官喜欢或厌恶的一切[1]
由不同形状的原子构成,并彼此冲突——
410 希望你不会碰巧以为,锯子发出的
恐怖嘶鸣,被乐师用灵巧的手指唤醒
并在琴弦上翩然成型的甜美旋律,[2]
都是由一些同样光滑的原子构成;
或者相信,飘入我们鼻孔的都是
415 相似的原子,无论在焚烧难闻的尸体,
还是当舞台刚刚撒满异域的藏红花,[3]
附近的祭坛也袅袅升起东方的香气;[4]
或者断定,所有色彩最终都源于
相似的原子,无论它们是优美悦目,[5]
420 还是令瞳仁惊怖,甚至逼出泪水,
还是样貌丑陋不堪,如拙劣的图画。
总之,创造任何愉悦感官的形状,
都无法离开其原子的某种光滑性质,
而任何令我们痛苦、折磨感官的形状,
425 其构成原子都属于比较粗糙的种类。
理所当然,还应存在另外的原子,
它们既不算光滑,也不是布满钩刺,
而是有一些稍稍突起的棱角,所以
只会给感官挠痒,却不会伤害它们。
430 葡萄酒渣和土木香的味道就属于此类。
还有,虽然都咬啮我们身体的感官,
灼热的火和冰冷的霜却长着不同的
尖牙,二者的触觉可以告诉我们——
因为触觉,是的,触觉,以神灵发誓,
435 是身体的核心感觉,无论异物潜入[6]
内部,还是体内的某处萌生痛感,
还是性爱激发的外涌带来欢愉,
还是当身体受到撞击,里面的原子
在震荡中惊动彼此,使感觉陷入混乱——
440 你可以随意选择身体的一个部位,
用手去触碰和试验,都是这样的结果。
所以,既然原子能造成不同的感觉,
它们各自的形状必定有很大差异。
总之,我们觉得坚硬致密的物体,
445 它们的原子必定纠缠得更加结实,
仿佛深嵌枝条的网罗里,无法突围。
首先,不可战胜的钻石就属于此类,[7]
而且挺立最前沿,一贯藐视攻击,[8]
还有顽强的燧石和坚忍不屈的铁,
450 以及死抵大门、尖声抗议的铜闩。
反之,那些流动的液体或类似物质
则由更加光滑、圆润的原子组成。
一捧罂粟种子松散如一掬清水,
因为它的每个小颗粒都互不勾连,
455 稍微一碰,就如水一般轻松流泻。
最后,你能看见的那些转眼之间
就会消散的东西,比如烟雾和火焰,
若不是全部由光滑、圆润的原子组成,
内部也必定没有交错纠缠的结构,
460 所以它们能进入身体,穿透岩石,
却不会黏在一起。由此你可以轻易
理解,我们归于那些物体的刺感[9]
源于尖锐的原子,而非纠缠的原子。
然而,若看见某些物体能流动,入口[10]
465 却甚苦,比如海水,你完全不应惊讶:
[两种性质并非源于同一种原子。][11]
466 既然水具流动性,它就必定由光滑、
圆润的原子组成,而引发痛感的原子[12]
是混入其中的,但它们必定不能勾连
并聚合。虽然它们很粗糙,但仍是球体,
470 所以在向前滚动时能够刮疼感官。
为了让你相信,涅普顿的身体变苦,[13]
是因为粗糙的原子混入光滑的原子,
请用这个分离的方法:你会目睹,
海水用泥土多次过滤后,如何流入
475 备好的坑池,重新变成甘甜的清水。
这是由于刺舌的盐原子留在了上面,
粗糙的原子更容易和泥土黏在一起。[14]
我已证明的事实可为即将引出的[15]
下一点提供证据:原子虽然有许多
480 形状,但是形状的总数终归有限。
若非如此,必然的结果又是退回
已被否定的可能性:某些原子无限大。
因为在任意一个原子内部,由于它
尺寸太微小,不会出现太多不同的
485 构造。姑且假定有一些原子由三个
终极微粒组成,你也可再增加少许。[16]
当你已尝试将一个原子的全部微粒[17]
轮流放顶部或底部,或交换左右的位置,
并且已经穷尽了所有可能的布局
490 和每种布局赋予整个原子的形状,
如果你还嫌不够,渴望更多的花样,
就须为它添加微粒。由此可推知,
如果此后你还想变出更多的形状,
那么对应的布局还需要别的微粒。
495 这样一来,体积的膨胀就紧随形状的
变化。由于这个缘故,你没法相信
原子具备无穷多彼此不同的形状,
否则你就会迫使某些原子变成
无穷大的怪物,而我已证明这不可能。
500 而且若如此,蛮族的华服,墨利波亚的[18]
[1] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE SERRAE STRIDORE(关于锯子的嘶鸣)。这个小标题在抄本中标记为407a行。
[2] “旋律”对应的原文是mele,这是仿希腊语的宾格复数形式。
[3] “异域”对应的原文是Cilici(奇里基亚的),奇里基亚地区位于今天的土耳其,以藏红花闻名,这里出于节奏的要求,将两顿的“奇里基亚”译成一顿的“异域”。
[4] “东方”对应的原文是Panchaeos,意为“潘凯亚的”,潘凯亚(Panchaia)是希腊传说中位于阿拉伯半岛以东的一个神秘岛屿。exalat=exhalat(呼出,散发出)。
[5] 这行的semine是原子的集体称谓。
[6] 在435-439行,卢克莱修谈论了两类不同的感官经验:一是异物进入身体唤起的感觉,二是身体内部的原子引发的感觉。后者又有三种原因:一是某个部位的病痛,二是性快感导致的身体变化,三是外部撞击导致的体内震荡。
[7] 原文的co=quo(定语从句连词)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE ADAMATE FERRO SILICE AERE(关于钻石、铁、燧石、铜)。这个小标题在抄本中标记为446a行。
[8] 这里用了古罗马的军事比喻。
[9] “刺感”对应的原文是senti(形容词sentus的中性单数属格)。
[10] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE SVDORE SALSO(关于咸汗)。这个小标题在抄本中标记为463a行。恩培多克勒曾将海水比作大地的汗水(fr. 55)。
[11] 此处原文有缺失,为了上下文的连贯,我补充了这行诗。
[12] 这行原文的文本非常不确定。
[13] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE AQVA MARINA(关于海水)。这个小标题在抄本中标记为470a行。“涅普顿的身体”指海,因为涅普顿是古罗马神话中主宰海洋的神。
[14] 原文的quom=cum(引导原因状语的连词)。
[15] 在478-521行,卢克莱修提出,原子形状的总数是有限的。这是伊壁鸠鲁的观点,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.42, 55-59)。原子论的另外两位代表人物留基伯和德谟克利特则认为,原子形状的数量是无限的,参考Bailey专著《古希腊原子论者与伊壁鸠鲁》(The Greek Atomists and Epicurus 81-82, 127)。“已证明的事实”可能包括两点:原子形状各异、尺寸有限。Bailey认为此处文本有缺失,卢克莱修在遗失的段落里可能探讨了原子大小的问题。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:FIGVRAS ESSE MVLTAS(形状的多样性)。这个小标题在抄本中标记为477a行。
[16] 关于终极微粒,参考第一卷599-634行。
[17] 原文的动词expertus eris管辖两个宾语,一个是eas partis omnis,一个是quam引导的从句,所以我将它译成两个动词——“尝试”和“穷尽”,分别与一个宾语搭配。
[18] 墨利波亚(Meliboea)位于古希腊帖撒利亚(Thessalia)的海滨。