《物性论》第2卷301-400行

condicione et erunt et crescent uique ualebunt,
quantum cuique datum est per foedera Naturai.
nec rerum summam commutare ulla potest uis.
nam neque quo possit genus ullum materiai
305 effugere ex omni, quicquam est, neque rursus in omnest
unde coorta queat noua uis inrumpere et omnem
naturam rerum mutare et uertere motus.
illud in his rebus non est mirabile, quare,
omnia cum rerum primordia sint in motu,
310 summa tamen summa uideatur stare quiete,
praeterquam siquid proprio dat corpore motus.
omnis enim longe nostris ab sensibus infra
primorum natura iacet. quapropter, ubi ipsa
cernere iam nequeas, motus quoque surpere debent,
315 praesertim cum, quae possimus cernere, celent
saepe tamen motus, spatio diducta locorum.
nam saepe in colli tondentes pabula laeta
lanigerae reptant pecudes, quo quamque uocantes
inuitant herbae gemmantes rore recenti,
320 et satiati agni ludunt blandeque coruscant—
omnia quae nobis longe confusa uidentur
et uelut in uiridi candor consistere colli.
praeterea magnae legiones cum loca cursu
camporum complent belli simulacra cientes,
325 fulgor ibi ad caelum se tollit, totaque circum
aere renidescit tellus, supterque uirum ui
excitur pedibus sonitus clamoreque montes
icti reiectant uoces ad sidera mundi,
et circum uolitant equites mediosque repente
330 tramittunt ualido quatientes impete campos.
et tamen est quidam locus altis montibus, unde
stare uidentur et in campis consistere fulgor.
332a [DE FIGVRA ATOMORVM]
NVNC AGE, iam deinceps cunctarum exordia rerum
qualia sint et quam longe distantia formis
335 percipe, multigenis quam sint uariata figuris,
non quo multa parum simili sint praedita forma,
sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.
nec mirum: nam cum sit eorum copia tanta,
ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla,
340 debent nimirum non omnibus omnia prorsum
esse pari filo similique adfecta figura.
praeterea genus humanum mutaeque natantes
squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque
et uariae uolucres, laetantia quae loca aquarum
345 concelebrant circum ripas fontisque lacusque,
et quae peruolgant nemora auia peruolitantes—
quorum unum quiduis generatim sumere perge:
inuenies tamen inter se differre figuris.
nec ratione alia proles cognoscere matrem
350 nec mater posset prolem—quod posse uidemus
nec minus atque homines inter se nota cluere.
nam saepe ante deum uitulus delubra decora
turicremas propter mactatus concidit aras
sanguinis expirans calidum de pectore flumen.
355 at mater uiridis saltus orbata peragrans
nanquit humi pedibus uestigia pressa bisulcis,[1]
omnia conuisens oculis loca, si queat usquam
conspicere amissum fetum, completque querellis
frondiferum nemus adsistens et crebra reuisit[2]
360 ad stabulum, desiderio perfixa iuuenci.
nec tenerae salices atque herbae rore uigentes
fluminaque ulla queunt, summis labentia ripis,
oblectare animum subitamque auertere curam,
nec uitulorum aliae species per pabula laeta
365 deriuare queunt animum curaque leuare:
usque adeo quiddam proprium notumque requirit.
praeterea teneri tremulis cum uocibus haedi
cornigeras norunt matres agnique petulci
balantum pecudes. Ita—quod Natura resposcit—
370 ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis.
postremo quodueis frumentum: non tamen omne
quidque suo genere inter se simile esse uidebis,
quin intercurrat quaedam distantia formis.
concharumque genus parili ratione uidemus
375 pingere telluris gremium, qua mollibus undis
litoris incurui bibulam pauit aequor harenam.
quare etiam atque etiam simili ratione necessest,
natura quoniam constant neque facta manu sunt
unius ad certam formam primordia rerum,
380 dissimili inter se quaedam uolitare figura.
perfacile est animi ratione exsoluere nobis ,
quare fulmineus multo penetralior ignis
quam noster fluat e taedis terrestribus ortus.
dicere enim possis caelestem fulminis ignem
385 subtilem magis e paruis constare figuris,
atque ideo transire foramina quae nequit ignis
noster hic e lignis ortus taedaque creatus.
387a [DE LVMINE]
praeterea lumen per cornum transit, ad imber
respuitur. quare? nisi luminis illa minora
390 corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum.
et quamuis subito per colum uina uidemus
391a [DE OLEO]
perfluere, at contra tardum cunctatur oliuom,
aut quia nimirum maioribus est elementis
aut magis amatis inter se perque plicatis.
395 atque ideo fit, uti non tam diducta repente
inter se possint primordia singula quaeque
singula per cuiusque foramina permanare.
397a [DE MELLE]
huc accedit uti mellis lactisque liquores
iucundo sensu linguae tractentur in ore,
399a [DE ABSINTHIO]
400 at contra taetra absinthi natura ferique

[1] nanquit=nonquit (O)=o inquid (J)=o inquit (Q)=figit (Büchner)=linquit (Olivier; Allen)
[2] nemus adsistens et crebra=nemus ac loca tesca (Meurig-Davies)

条件下还会诞生,还会发育成长,
各自根据自然为它们颁布的法则,
也没有任何力量能够改变宇宙,
因为宇宙外没有任何地方收留
305 从里面逃逸的物质,也没有任何地方
能够制造新的物质,冲入我们的
宇宙,改变它的样貌和运动形式。[1]
所以你无需对此感到惊讶,虽然[2]
全部原子都忙忙碌碌,穿梭不停,
310 宇宙本身却似乎保持着极度的平静,
除了某些物体在自身之内运动。[3]
因为原子的一切存在都远非我们[4]
所能感知,既然你无法看见原子
本身,它们的运动自然也就隐匿。[5]
315 即使我们能感知的物体,其运动经常
也因为相距太远而瞒过我们的眼睛。
时常有成群的绵羊在山间快乐的牧场[6]
流连,朝着挂满新鲜露珠的草丛
缓缓移动,一边呼喊它们的友朋,
320 餍足之后便开始游戏,轻柔地抵牾——
这一切从远处看去,却变得分外模糊,
就像一个白点栖停在那座青山上。
还有,当平原布满军团雄壮的队伍,
士兵们在你眼前模拟一场战争,
325 当兵甲的寒光射向天空,大地处处[7]
闪耀着青铜的辉芒,脚下传来众人
沉重的践踏声,抵达群山的喧嚣与呐喊
又被它们的回声传到天上的星辰,
骑兵在周围驰骋,突然发起冲锋,
330 斜穿过平原中央,激起一片震颤。[8]
然而,若从山巅某处望下去,他们
全都静止,原野只泛动一片亮光。

下面请听我解释,万物的基元或原子[9]
有着怎样的相貌,它们彼此的形状
335 差别多么大,外表多么千姿百态,
不是少数原子共享相似的形状,
而是所有原子总体上有相互差异。
这并不奇怪:既然它们如此之多,
依我所说,没有上限,算不出总和,
340 它们就必定不会彼此雷同,不应该
拥有同样的轮廓或者相似的形象。[10]
而且你想想人类,还有游于水中的
沉默鱼群,绵羊,快乐的牛,野兽,
各色的禽鸟(无论它们聚集在水边的
345 宜居之处,靠近河岸、山泉或湖泊,
还是密匝匝穿梭在茂密幽暗的森林)——
你从中随便选择一个种类,都能够
发现,个体的形状存在相互差异。
若非如此,孩子怎么能认出母亲,
350 母亲怎么能认出孩子?显然它们
能做到,相互辨识的能力不逊于人。
神灵华贵的庙宇前,焚着乳香的圣坛
旁边,经常有牛犊被杀,向神献祭,
温热的血犹如一条河,从胸口喷出,
355 可是当失去孩子的母亲在青翠草原[11]
搜寻,她能认出分岔幼蹄的印痕,
眼睛来回地扫视,盼望能在某处
看见丢失的幼崽,每次停步,哀吟
都填满枝叶浓密的树林;一次又一次
360 返回牛棚,对孩子的挂念刺穿她的心。
柔软的柳树,露珠闪烁的草地,流水
丰盈、与岸平齐的河,都再也不能
带给她快乐,让她忘记突降的灾难。
美丽草场上虽有其他小牛的身影,
365 却无法让她分神,减轻她的忧惴:
她如此执着地寻觅某种熟谙的唯一。
还有,稚嫩的山羊宝宝声音尚发颤,
已能认出长角的母山羊,嬉玩的绵羊羔
也知道分辨同类。它们就这样遵照
370 自然的召唤,奔向属于各自的乳汁。
然后任意选一种谷物:你会发现,
虽然同类,谷粒并不是那么相似,
总有某些可区分彼此的形状差异。
在蜿蜒的岸边,大海以柔软的波浪拍击
375 永远啜饮的沙滩,我们会看见装饰
大地身体的贝壳也同样千姿百态。
所以我一再重申,穿梭的原子也与此
相似,既然是天然存在,并非手工
按照一个模型的精确尺寸造出来,
380 彼此之间就必定存在形体的不同。
通过心智的推理,我们很容易解释,[12]
为何闪电的火流比我们地上诞生于
松木的凡火具备远更强大的穿透力。[13]
因为你可以这样说,闪电的天庭之火
385 更精微,由形体细小的原子构成,
所以能穿过我们的凡火不能穿过的
孔隙,毕竟后者的原子来自松木。

还有,光能透过牛角,而雨却只能[14]
掉落。为何会如此?若非光的原子
390 比滋育我们的雨水的原子体积更小。
虽然我们看见酒可以迅速地过滤,

黏稠的橄榄油却相反,逡巡不前,[15]
这或者因为它的原子有更大的尺寸,
或者因为其结构有更多交错和纠缠,[16]
395 于是这些原子便无法一时间甩掉
其他同类的羁绊,无法分成独立的
个体,并选择各自的孔隙和通路。

再举一例,蜂蜜和牛奶这两种液体[17]
含在嘴里,都唤起舌头的愉悦感觉,

400 相反,可憎的苦艾和难以下咽的矢车菊[18]

[1] 关于303-307行的思想,参考第三卷814-818行和第五卷359-363行。
[2] 308-332行再次讨论了原子不停运动的问题,参考本卷62-141行。
[3] 卢克莱修这里可能指的是一些显然在运动的大型物体,如行星、云团、河流等。它们和宇宙相对平静的环境形成了鲜明对照。
[4] 这行的natura和诗中很多地方一样,仅仅指某物的物质性存在,并不指本性或性质。
[5] 原文的surpere=surripere(偷走)。
[6] 行首的nam不表示解释,而表示举例。
[7] 这里卢克莱修似乎模仿了荷马史诗《伊利亚特》(Iliad 19.362-3)。
[8] 原文的impete是impes(=impetus,冲击)的夺格。
[9] 333-729行是本卷第三大部分,主要讨论原子的形状,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.41和1.54)。其中在333-477行,卢克莱修指出,原子形状的数量无法确定。333-380行以同类的动物和人为例,说明原子虽然同属一个大类,形状却彼此不同。“基元”(exordia rerum)是卢克莱修用来表示原子的另一种说法。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE FIGVRA ATOMORVM(论原子的形状)。这个小标题在抄本中标记为332a行。
[10] 这里卢克莱修反驳了古希腊怀疑论者和学园派的观点,他们认为同类的物体彼此完全相似。斯多葛派和伊壁鸠鲁派却相信,同类物体的个体之间存在可感的差别。参考西塞罗《学园派哲学》(Academica 2.26.85)。
[11] 这行原文的nanquit=nanciscitur(找到)。奥维德在《岁时记》(Fasti 4.459-464)中明显模仿了355-360行。
[12] 在381-477行,卢克莱修通过不同物体造成的不同感官体验反推其原子的形状。这套理论很可能出自德谟克利特,参考泰奥弗拉斯托斯(Theophrastus)的著作《论感觉》(De Sensibus 49, 65-82)。
[13] 原文的fuat=sit,是系动词fuo(=sum)的现在时虚拟式。
[14] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE LVMINE(关于光)。这个小标题在抄本中标记为387a行。
[15] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE OLEO(关于油)。这个小标题在抄本中标记为391a行。
[16] 原文的amatis=hamatis(带钩刺的)。
[17] 398-407行的内容可参考第四卷622-626行。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE MELLE(关于蜂蜜)。这个小标题在抄本中标记为397a行。
[18] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE ABSINTHIO(关于苦艾)。这个小标题在抄本中标记为399a行。