《物性论》第2卷201-300行

nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor,
quin uacuum per inane deorsum cuncta ferantur.
sic igitur debent flammae quoque posse per auras[1]
aeris expressae sursum succedere, quamquam
205 pondera, quantum in sest, deorsum deducere pugnent.
nocturnasque faces caeli, sublime uolantis,
nonne uides longos flammarum ducere tractus
in quascumque dedit partis Natura meatum?
non cadere in terras stellas et sidera cernis?
210 sol etiam caeli de uertice dissipat omnis[2]
ardorem in partis et lumine conserit arua
(in terras igitur quoque solis uergitur ardor),
transuersosque uolare per imbris fulmina cernis.
nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes
215 concursant. cadit in terras uis flammea uolgo.
215a [DE CLINATIONE MOTVS]
illud in his quoque te rebus cognoscere auemus:
corpora cum deorsum rectum per inane feruntur
ponderibus propriis, incerto tempore ferme
incertisque locis spatio depellere paulum,
220 tantum quod momen mutatum dicere possis.
quod nisi declinare solerent, omnia deorsum,
imbris uti guttae, caderent per inane profundum,
nec foret offensus natus nec plaga creata
principiis. ita nihil umquam Natura creasset.
225 quod si forte aliquis credit grauiora potesse
corpora, quo citius rectum per inane feruntur,
incidere ex supero leuioribus atque ita plagas
gignere, quae possint genitalis reddere motus,
auius a uera longe ratione recedit.
230 nam per aquas quaecumque cadunt atque aera rarum,
haec pro ponderibus casus celerare necessest ,
propterea quia corpus aquae naturaque tenuis
aeris haud possunt aeque rem quamque morari,
sed citius cedunt grauioribus exsuperata.
235 at contra nulli de nulla parte neque ullo
tempore inane potest uacuum subsistere rei,
quin, sua quod natura petit, concedere pergat.
omnia quapropter debent per inane quietum
aeque ponderibus non aequis concita ferri.
240 haut igitur poterunt leuioribus incidere umquam
ex supero grauiora neque ictus gignere per se,
qui uarient motus per quos Natura gerat res.
quare etiam atque etiam paulum inclinare necessest
corpora, nec plus quam minimum—ne fingere motus
245 obliquos uideamur et id res uera refutet.
namque hoc in promptu manifestumque esse uidemus:
pondera, quantum in sest, non posse obliqua meare,
ex supero cum praecipitant, quod cernere possis.
sed nihil omnino recta regione uiai
250 declinare quis est qui possit cernere sese?[3]
denique si semper motu conectitur omnis
et uetere exoritur semper nouus ordine certo,
nec declinando faciunt primordia motus
principium quoddam quod Fati foedera rumpat—
255 ex infinito ne causam causa sequitur—
libera per terras unde haec animantibus exstat,
unde est haec, inquam, fatis auolsa uoluntas, [4]
per quam progredimur quo ducit quemque uoluptas,[5]
declinamus item motus nec tempore certo
260 nec regione loci certa, sed ubi ipsa tulit mens?
nam dubio procul his rebus sua cuique uoluntas
principium dat, et hinc motus per membra rigantur.
nonne uides etiam patefactis tempore puncto
carceribus non posse tamen prorumpere ecorum
265 uim cupidam tam de subito quam mens auet ipsa?
omnis enim totum per corpus materiai
copia conciri debet, concita per artus
omnis ut studium mentis conixa sequatur—
ut uideas initum motus a corde creari
270 ex animique uoluntate id procedere primum,
inde dari porro per totum corpus et artus.
nec similest ut cum inpulsi procedimus ictu,
uiribus alterius magnis magnoque coactu.
nam tum materiem totius corporis omnem
275 perspicuumst nobis inuitis ire rapique,
donec eam refrenauit per membra uoluntas.
iamne uides igitur, quamquam uis extera multos
pellat et inuitos cogat procedere saepe
praecipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro
280 quiddam quod contra pugnare obstareque possit?
cuius ad arbitrium quoque copia materiai
cogitur interdum flecti per membra per artus,
et proiecta refrenatur retroque residit.
quare in seminibus quoque idem fateare necessest:
285 esse aliam praeter plagas et pondera causam
motibus, unde haec est nobis innata potestas,
de nihilo quoniam fieri nihil posse uidemus.
pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant
externa quasi ui. sed ne mens ipsa necessum[6]
290 intestinum habeat cunctis in rebus agendis
et deuicta quasi cogatur ferre patique,
id facit exiguum clinamen principiorum
nec regione loci certa nec tempore certo.
nec stipata magis fuit umquam materiai
295 copia nec porro maioribus interuallis.
nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde.
quapropter quo nunc in motu principiorum
corpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere
et post haec semper simili ratione ferentur.
300 et quae consuerint gigni gignentur eadem

[1] debent flammae quoque=quoque debent flammae (MSS)=flammae debent quoque (West)
[2] caeli=mundi (Howard; Meurig-Davies)
[3] sese=posse (MacKay)
[4] uoluntas=potestas (Büchner; Lachmann)=uoluptas (MSS)
[5] uoluptas=uoluntas (Leonard-Smith)
[6] mens=res (Avotins)

但毫无疑问,若无外力的干扰,所有
这些东西都会在虚空中一路向下。
同理,当火焰受到挤压,它们也能够
穿越空气向上爬升,尽管自身的
205 重量会向下拖拽,试图与升力争斗。
还有,你没见过夜晚的流星穿行
在高空,身后拖着一条长长的火径,
奔赴自然为它们指定的任何方向?
你不曾目睹各种天体坠落到地上?
210 太阳也从苍穹的巅峰向四面八方
散发热量,在田野播下光的种子
(所以,太阳之热也会到达大地),
你也应看见闪电飞跨漫天的暴雨,
云中火球时而从这里,时而从那里
215 爆发,相互碰撞,雷霆轰击各处。

还有相关的一点我也希望你理解:[1]
当原子因为自身的重量在虚空径直
向下行进,它们总会在不确定的时刻、
不确定的地点稍微让自己发生偏斜,[2]
220 仅仅在这个程度上,它们可改变运动。[3]
若非有此偏斜的倾向,所有原子[4]
就会像雨点落下,径直穿过虚空,
就不会出现原子之间的碰撞和冲击,
自然就永远不可能创生任何东西。
225 有人或许会相信,由于较重的原子[5]
总是以更快速度向虚空深处下坠,
它们会追上较轻的原子,于是产生
碰撞,从而引发创造物体的运动,
但这种观点远远偏离了真正的理性。
230 因为在水或空气中下坠的任何物体,
都必然按其重量的比例加快速度,
这是由于水的身体和稀薄的空气
无法以同等的力量将所有物体拦阻,
而是更快地屈服于较重物体的力量。
235 与此不同,没有物质的虚空在任意[6]
时刻、任意方向上都没有任何阻力,
只能按本性要求,始终为万物让路。
因此,所有的物体虽然重量不同,
却会以相同速度穿越无阻的虚空。
240 所以,较重的原子永远不能从上方
落在较轻的原子上,或自行产生碰撞,[7]
从而产生自然造物所需要的运动。
因此,我一再重申,原子必须稍微
偏斜,但只是稍微——我们不应想象
245 斜向的运动,这是事实所否定的情形。[8]
至少这一点我们觉得显而易见:
所有重物,按照其本性,从高处下坠
都无法斜行,至少你所见便是如此。[9]
可是谁保证看见,任何东西下坠时
250 都不会丝毫偏离自己笔直的路线?
再者,如果所有的运动总彼此相连,[10]
新运动总按特定顺序诞生于旧运动,
原子也从不通过偏斜来制造某种
变化,冲破命运铁律编织的牢笼——
255 不允许因果的链条自无穷伸向无穷——
世界上所有生灵都具备的、从命运
手中夺来的自由意志如何能产生?[11]
依靠它,我们去往愉悦引领的地方,[12]
也是依靠它,我们不是在规定的某时、
260 某地改变方向,而听从心灵的渴望。
无疑,是每人的意志触发了这些运动,
一旦涌起,它们就弥散到全部肢体。
难道你不曾看见,起跑的围栏一打开,[13]
赛马就争先恐后地涌出,但动作再快、
265 再急切,也总比不上它们的欲望本身?
因为全身所有的物质储备都应该
唤醒,这样肢体调动起来的力量
才能汇聚到一起,紧随心灵的热情——
由此你可以看见,运动发源于心灵,
270 灵魂的意志是它最初的起点和温床,
然后它才蔓延到身体的各个部分。[14]
当我们因为别人的强力推搡而被迫
往前运动,情形则与此全然不同。
那时明显能看出,整个身体的全部
275 物质是违逆我们的意志被外力裹挟,
而最后意志也通过肢体止住运动。
难道你没看出来,虽然外力能推搡
人们,经常迫使他们身不由己地
往前冲,但我们胸中却有某种力量
280 能够与之抗衡,不肯轻易屈服?
依从它的选择,身体的物质也时常
能通过肢体的行为改变运动的方向,
并在向前的时候,向后收回并停步。
所以,你必须承认,原子也是一样:
285 除了重力和撞击,运动还有另一种
原因,既然我们已知道,无不能生有,
它就应当是我们的自由意志的源头。
重量的存在不允许一切变化都由
撞击的外力造成,但为了不让心灵
290 在任何事上都向内在的必然性称臣,
仿佛被征服,被迫忍受它的统治,
原子会在不确定的时间、不确定的地点
发生运动的微小偏斜,作为补救。
宇宙的物质不曾更密集地聚合在一起,[15]
295 也不曾更稀疏,留出更大更多的空间,
因为它永远没有任何增加和消减。
所以,万物的原子现在如何运动,
在已逝去的时间里自然也如何运动,
此后也将始终以相似的方式运动。
300 过去一直在诞生的万物将来在同样

[1] 216-293行阐发了原子的偏斜(clinamen)理论,该理论是伊壁鸠鲁对古代原子论的重要贡献,突破了留基伯和德谟克利特原子学说的决定论局限,但流传下来的伊壁鸠鲁本人的文献中已经没有相关讨论,所以卢克莱修这段文字弥足珍贵,此外,西塞罗的转述(De Finibus 1.6.18-20)也可参考。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE CLINATIONE MOTVS(论运动之偏斜)。这个小标题在抄本中标记为215a行。
[2] 在这行里,卢克莱修用动词depellere表达“偏斜”之意,这个主动语态不定式用作中间语态。
[3] 西塞罗在《论命运》(De Fato 20.46)中对此观点有嘲讽。
[4] 这行的declinare是拉丁语中“偏斜”更标准的表达方式。
[5] 在225-237行,卢克莱修反驳了据称是德谟克利特的观点:重的原子比轻的原子下坠快,因而会追上后者,发生碰撞并形成聚合。参考Bailey专著《古希腊原子论者与伊壁鸠鲁》(The Greek Atomists and Epicurus, 129-134)。
[6] 本行的nulli修饰下一行末的rei。
[7] 在这里,“自行”意味着“在没有偏斜的情况下”。
[8] 这在逻辑上是不成立的,再轻微的“偏斜”也是“斜向的运动”。
[9] 原文的quod=quoad(在……的程度上)。
[10] 在251-293行,卢克莱修将原子的偏斜运动与自由意志联系在一起。关于这个话题,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 3.133-134)。以Bailey(1928)为代表的传统观点认为,偏斜是自由意志的决定性因素,但Furley(1967)提出,偏斜与自由意志没有必然关联,它只是改变了灵魂的原有结构,避免了意志的必然性而已。Russell(2000)也相信,偏斜本身并不足以产生自由意志,它只是为自由意志保留了一个空间,必须有包括偏斜在内的众多条件同时具备,自由意志才能产生。Long(1974)觉得按照传统见解,这段文字更容易解释。Avotins(1980)认为,传统的观点是成立的。卢克莱修在263-283行明确区分了被迫的行为和意志驱动的行为,而在256-260行更明确承认自由意志的存在。至于意志驱动的行为不可预测,那是对观察者而言的,对意志发动者而言并非如此。Barra(1964)相信,卢克莱修在维纳斯和偏斜之间划上了等号,维纳斯为动物和人类注入了交合繁衍的冲动,就如同偏斜改变了原子的命运。在这个意义上,第一卷开篇“人与神的愉悦”就获得了一种新的解读:在卢克莱修的宇宙里,人和神都是原子构成的,他们共同受控于性冲动带来的愉悦,进而改变了原子本来的无序运动。
[11] 参考第四卷877-906行。
[12] Beye(1963)评论道,虽然卢克莱修在这里将愉悦视为人类的首要心理动机,但全诗给人的整体感受却是人类的行为是被恐惧(尤其是死亡恐惧)驱动的。
[13] 这里carceribus的意思不是监狱,而是古罗马赛马起点用障碍物隔开的区域。
[14] 这里的说法可以参考第四卷886-891行。
[15] 294-307行讨论了物质和运动的守恒,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.39)。