exiguis interuallis conuecta resultant,
indupedita suis perplexis ipsa figuris,
haec ualidas saxi radices et fera ferri
corpora constituunt et cetera de genere horum.
105 cetera quae porro magnum per inane uagantur,
paucula dissiliunt longe longeque recursant
in magnis interuallis. haec aera rarum
sufficiunt nobis et splendida lumina solis.
multaque praeterea magnum per inane uagantur,
110 conciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam
consociare etiam motus potuere recepta.
111a [QVAE IN SOLIS RADIIS APPAREANT]
cuius, uti memoro, rei simulacrum et imago
ante oculos semper nobis uersatur et instat.
contemplator enim, cum solis lumina cumque
115 inserti fundunt radii per opaca domorum:
multa minuta modis multis per inane uidebis
corpora misceri radiorum lumine in ipso,
et uelut aeterno certamine proelia pugnas
edere turmatim certantia nec dare pausam,
120 conciliis et discidiis exercita crebris,
conicere ut possis ex hoc, primordia rerum
quale sit in magno iactari semper inani—
dumtaxat rerum magnarum parua potest res
exemplare dare et uestigia notitiai.
125 hoc etiam magis haec animum te aduertere par est
corpora quae in solis radiis turbare uidentur,
quod tales turbae motus quoque materiai
significant clandestinos caecosque subesse.
multa uidebis enim plagis ibi percita caecis
130 commutare uiam retroque repulsa reuerti,
nunc huc nunc illuc, in cunctas undique partis.
scilicet hic a principiis est omnibus error:
prima mouentur enim per se primordia rerum;
inde ea quae paruo sunt corpora conciliatu
135 et quasi proxima sunt ad uiris principiorum,
ictibus illorum caecis inpulsa cientur;
ipsaque proporro paulo maiora lacessunt.
sic a principiis ascendit motus et exit
paulatim nostros ad sensus, ut moueantur
140 illa quoque, in solis quae lumine cernere quimus
nec quibus id faciant plagis apparet aperte.
141a [DE CELERITATE MOTVS]
nunc quae mobilitas sit reddita materiai
corporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi:
primum Aurora nouo cum spargit lumine terras,
145 et uariae uolucres, nemora auia peruolitantes,
aera per tenerum liquidis loca uocibus opplent,
quam subito soleat sol ortus tempore tali
conuestire sua perfundens omnia luce,
omnibus in promptu manifestumque esse uidemus.
150 at uapor is quem sol mittit lumenque serenum
non per inane meat uacuum. quo tardius ire
cogitur, aerias quasi dum diuerberat undas.[1]
nec singillatim corpuscula quaeque uaporis
sed complexa meant inter se conque globata.
155 quapropter simul inter se retrahuntur et extra
officiuntur, uti cogantur tardius ire.
at quae sunt solida primordia simplicitate,
cum per inane meant uacuum nec res remoratur
ulla foris atque, ipsa suis e partibus unum,
160 unum, in quem coepere locum conixa feruntur,
debent nimirum praecellere mobilitate
et multo citius ferri quam lumina solis,
multiplexque loci spatium transcurrere eodem
tempore quo solis peruolgant fulgura caelum . . .
165 nec persectari primordia singula quaeque,
ut uideant qua quicque geratur cum ratione.
at quidam contra haec, ignari materiai,
Naturam non posse deum sine numine reddunt
tanto opere humanis rationibus atmoderate
170 tempora mutare annorum frugesque creare
et iam cetera, mortalis quae suadet adire
ipsaque deducit dux uitae dia Voluptas
et res per Veneris blanditur saecla propagent,
ne genus occidat humanum. quorum omnia causa
175 constituisse deos cum fingunt, omnibus rebus
magno opere a uera lapsi ratione uidentur.
nam quamuis rerum ignorem primordia quae sint,
hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim
confirmare aliisque ex rebus reddere multis,
180 nequaquam nobis diuinitus esse creatam
naturam mundi: tanta stat praedita culpa.[2]
quae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta.
nunc id quod superest de motibus expediemus.
183a [NIHIL SVRSVM FERRI CORPVSCVLORVM
SED PRESSA A RADICIBVS EXVRGERE
CORPORA]
nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus
185 confirmare tibi: nullam rem posse sua ui
corpoream sursum ferri sursumque meare—
ne tibi dent in eo flammarum corpora frudem.
sursus enim uersus gignuntur et augmina sumunt
et sursum nitidae fruges arbustaque crescunt,
190 pondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur.
nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum
et celeri flamma degustant tigna trabesque,
sponte sua facere id sine ui subiecta putandum est—[3]
quod genus e nostro com missus corpore sanguis
195 emicat exultans alte spargitque cruorem.
nonne uides etiam quanta ui tigna trabesque
respuat umor aquae? nam quo magis ursimus altum
derecta et magna ui multi pressimus aegre,
tam cupide sursum remouet magis atque remittit,
200 plus ut parte foras emergant exiliantque.
[1] undas=umbras (Sandbach)
[2] tanta stat=quamquam (MSS)= quam constat (Jacobson)
[3] sine ui=nisi ui (West)
弹开时也只留下微不足道的空间,
因为各自纠缠的形状而难以脱身,
它们就构成岩石坚固的根基和野蛮
凶悍的铁块以及诸如此类的东西。
105 那些在广阔虚空浪游的原子中有少量
反弹到离彼此很远的地方,因而保存
大片的间隙,这些就为我们奉献
稀薄飘渺的空气和太阳灿烂的光芒。
此外,还有许多原子在虚空流浪,
110 它们被联姻的结构拒斥,或者虽然
曾经被吸纳,却无法与其运动相协调。
关于它们,有一个极佳的形象来模拟,[1]
这画面总在我眼前晃动,萦绕不去。
当你打开窗户,让太阳的光线透入
115 某个房间的幽暗之处,请凝神观照:
你会看见空中有许多细小的埃土,[2]
它们在阳光里以许多方式相互混合,
就像在眼前展开一场永恒的战争,
交错的军队彼此攻击,一刻不停,
120 忽而聚拢,忽而分散,四处涌动。
由此你可以猜测,原子在无垠的虚空
无休地运动,大概是一幅怎样的图景——
小事就是如此,暗含大事的线索,
为我们提供样例,循迹追觅知识。
125 正由于这个缘故,你更应该关注
这些在阳光中翻滚起伏的细小埃土,[3]
因为它们的骚动表明,某种秘密的、
不可见的物质运动可能是其基础。
你会看见许多尘埃由于不可见的
130 撞击而改变路径,或者被赶回原处,
时而往左,时而往右,朝各处游移。
显然,这种震荡全然由原子导致:
首先,原子会通过自己产生运动;
然后,原子聚合而成的小物体如果[4]
135 靠近原子发挥力量的范围,也会
受到它们不可见的撞击而被唤醒;
接着,小物体又会搅动略大的物体。
运动如此从原子逐渐升级,逐渐
进入我们感官的疆域,直至肉眼
140 能在阳光下看见的物体也运动起来,
虽然它们受到的撞击无法显现。
关于物质原子获得的速度,你可以[5]
从下面几行诗句知悉,孟米乌斯:
当黎明初至,将新鲜的晨光洒向大地,
145 各色鸟儿在茂密的林间飞来飞去,
轻柔的空气中飘满清澈流畅的乐音,
我们会看到,太阳在此际升起之后,
总是多么突然地用它的金辉将万物
覆盖,这一切如此显明,无人有疑问。
150 可是太阳送来的热量和明丽的光芒
并非在渺无一物的虚空中旅行,因此
会减速,仿佛慢慢分开空气的波浪。
这些微小的热原子也不是逐一穿透[6]
空气,而是纠缠在一起,聚成球形。
155 所以,它们既被彼此往后拽,也受到[7]
外部的阻碍,这样就只能更慢地行进。
然而原子却是无比致密的单一体,
当它们穿行于虚空,没任何东西在外部
拖累,虽是聚合物,却自成一个单元,
160 朝着它们预想中的目标直奔而去,
理所当然的结果是,它们的速度远超
太阳的光线,而既然其飞行如此之快,
在相同时间内,它们能够穿越的空间
就比阳光充塞的天宇辽阔许多倍……
[明白此逻辑,人们就无需引入神力,][8]
165 也不用跟踪每一颗原子,便能明白,[9]
它们是依据何种法则运行不止。
可是有些人不懂物质,反对此理论,[10]
声称若没有神意在背后,自然不可能
如此体贴地与人类的生活方式相配合,
170 安排一年四季的轮换,造出蔬果
和神圣“愉悦”促使凡人接近的种种
东西,让这位生命的向导亲自陪同,[11]
引诱他们在云雨之欢中繁衍后代,
以免人类灭绝。他们非想象上述
175 这一切都是诸神的设计,在我看来,
此观点在所有方面都远离正确的理解。
即使我全然不知道原子究竟为何物,
根据天穹万象的运行,以及诸多
其他事实的暗示,我也敢下此断语:
180 自然宇宙绝不是诸神为我们人类
特意创造,因为它存在太多缺陷。[12]
我会在后文向你说明,孟米乌斯,
眼下让我们继续讨论运动的问题。
我觉得,可以趁现在这个时机向你[13]
185 证明这一点:没有任何物体仅凭
自己的力量向上飞起,向上运动——
关于此事,你不要被火焰的微粒蒙骗。
它们天然有向上的趋势,而且能增强,
悦目的庄稼和树木也会向上生长,
190 虽然各自的重量天然有下沉的趋势。
当下方的火苗不停地朝屋顶上蹿,
沿途迅速地吞噬木头的立柱和横梁,
它们绝非自发地如此,没外力驱使——
即使血从我们体内出来,也可能这样
195 向上高高地喷射,溅落到周围各处。
你难道没见过泉水如何强劲地吐出
大树和梁木?当我们许多人聚集一起,
用尽所有的力气,可越是往下挤压,
水越是猛烈地向上抛掷这些木头,
200 它们甚至能弹起超过半棵树的高度。[14]
[1] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:QVAE IN SOLIS RADIIS APPAREANT(日光中显现之物)。这个小标题在抄本中标记为111a行。
[2] “埃土”对应的拉丁文corpora这里显然不指原子,而指尘埃。
[3] Cabisius(1985)认为,这段对尘埃的描绘借用了不少表示密谋和动乱的政治语汇,甚至让人联想起创作此诗不久前发生在罗马的卡提林叛乱。
[4] 这行的corpora指原子(primordia rerum)聚合成的小物体。
[5] 142-183行讨论原子运动的速度。关于这一话题,参考Bailey专著《古希腊原子论者与伊比鸠鲁》(The Greek Atomists and Epicurus 314-316)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:DE CELERITATE MOTVS(论运动速度)。这个小标题在抄本中标记为141a行。
[6] 原文的corpuscula指原子,在西塞罗的著作《学园派哲学》(Academica 1.2.6)里,它成了原子的拉丁文术语。
[7] 关于原子聚合体内部的运动,参考Bailey专著《古希腊原子论者与伊壁鸠鲁》(The Greek Atomists and Epicurus 330-338)。
[8] 此处原文有缺失,为了上下文连贯,我补充了这行诗。关于此处空白,学界有许多讨论。Munro(1864)认为,缺失的部分和下文的神学论证都是从第五卷窜入的,因此主张删除。Giussani(1929)反驳了他的意见,声称缺失的内容可以根据本卷62-66行的提纲推测出来,他和Diels(1923)、Bailey(1947)都相信,缺失的部分通过原子的运动解释了宇宙的形成,所以与本卷内容相关,不应当删除。Müller(1959)提出了两条质疑:(1)宇宙的形成在前文的62-141行已经阐述较充分;(2)在此处重新引入这个话题会打断原本非常逻辑化的论证。Owen(1968)指出,研究者们尚未注意到卢克莱修采用的对称结构。他在62-66行提到的三个话题依次是原子运动的方向、速度和力,而在实际阐述时遵循的顺序正好相反,是力、速度和方向。他猜测,缺失的部分讨论的内容应当是重力,因为重力是伊壁鸠鲁对原子论的重要贡献,也是原子运动的首要推动力,但《物性论》现存的全文却没有详细的论证,这是不应该的。
[9] “明白”(uideant)的主语因为上文缺失而无法知晓,补充的诗句根据第三人称复数词尾以“人们”作主语。
[10] 167-183行反驳了神创造世界的观点,参考第五卷156-234行。“有些人”指斯多葛派,参考西塞罗《论神性》(De Natura Deorum 2.22.58)。
[11] “生命的向导”指“愉悦”。关于愉悦在伊壁鸠鲁学说中的重要性,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 3.128)。Catto(1989)认为,这里的“愉悦”呼应着第一卷开篇的维纳斯,暗示维纳斯在诗中就是“愉悦”(尤其是性愉悦)的代名词。
[12] 这行原文的文本很不确定。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:NIHIL SVRSVM FERRI CORPVSCVLORVM SED PRESSA A RADICIBVS EXVRGERE CORPORA(原子不能自发向上,只能从底部被迫向上)。这个小标题在抄本中标记为183a行。
[13] 184-215行探讨了重力的问题。
[14] 原文的exiliant=exsiliant(弹起)。