exiguis interuallis conuecta resultant,
indupedita suis perplexis ipsa figuris,
haec ualidas saxi radices et fera ferri
corpora constituunt et cetera de genere horum.
105 cetera quae porro magnum per inane uagantur,
paucula dissiliunt longe longeque recursant
in magnis interuallis. haec aera rarum
sufficiunt nobis et splendida lumina solis.
multaque praeterea magnum per inane uagantur,
110 conciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam
consociare etiam motus potuere recepta.
111a [QVAE IN SOLIS RADIIS APPAREANT]
cuius, uti memoro, rei simulacrum et imago
ante oculos semper nobis uersatur et instat.
contemplator enim, cum solis lumina cumque
115 inserti fundunt radii per opaca domorum:
multa minuta modis multis per inane uidebis
corpora misceri radiorum lumine in ipso,
et uelut aeterno certamine proelia pugnas
edere turmatim certantia nec dare pausam,
120 conciliis et discidiis exercita crebris,
conicere ut possis ex hoc, primordia rerum
quale sit in magno iactari semper inani—
dumtaxat rerum magnarum parua potest res
exemplare dare et uestigia notitiai.
125 hoc etiam magis haec animum te aduertere par est
corpora quae in solis radiis turbare uidentur,
quod tales turbae motus quoque materiai
significant clandestinos caecosque subesse.
multa uidebis enim plagis ibi percita caecis
130 commutare uiam retroque repulsa reuerti,
nunc huc nunc illuc, in cunctas undique partis.
scilicet hic a principiis est omnibus error:
prima mouentur enim per se primordia rerum;
inde ea quae paruo sunt corpora conciliatu
135 et quasi proxima sunt ad uiris principiorum,
ictibus illorum caecis inpulsa cientur;
ipsaque proporro paulo maiora lacessunt.
sic a principiis ascendit motus et exit
paulatim nostros ad sensus, ut moueantur
140 illa quoque, in solis quae lumine cernere quimus
nec quibus id faciant plagis apparet aperte.
141a [DE CELERITATE MOTVS]
nunc quae mobilitas sit reddita materiai
corporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi:
primum Aurora nouo cum spargit lumine terras,
145 et uariae uolucres, nemora auia peruolitantes,
aera per tenerum liquidis loca uocibus opplent,
quam subito soleat sol ortus tempore tali
conuestire sua perfundens omnia luce,
omnibus in promptu manifestumque esse uidemus.
150 at uapor is quem sol mittit lumenque serenum
non per inane meat uacuum. quo tardius ire
cogitur, aerias quasi dum diuerberat undas.[1]
nec singillatim corpuscula quaeque uaporis
sed complexa meant inter se conque globata.
155 quapropter simul inter se retrahuntur et extra
officiuntur, uti cogantur tardius ire.
at quae sunt solida primordia simplicitate,
cum per inane meant uacuum nec res remoratur
ulla foris atque, ipsa suis e partibus unum,
160 unum, in quem coepere locum conixa feruntur,
debent nimirum praecellere mobilitate
et multo citius ferri quam lumina solis,
multiplexque loci spatium transcurrere eodem
tempore quo solis peruolgant fulgura caelum . . .
165 nec persectari primordia singula quaeque,
ut uideant qua quicque geratur cum ratione.
at quidam contra haec, ignari materiai,
Naturam non posse deum sine numine reddunt
tanto opere humanis rationibus atmoderate
170 tempora mutare annorum frugesque creare
et iam cetera, mortalis quae suadet adire
ipsaque deducit dux uitae dia Voluptas
et res per Veneris blanditur saecla propagent,
ne genus occidat humanum. quorum omnia causa
175 constituisse deos cum fingunt, omnibus rebus
magno opere a uera lapsi ratione uidentur.
nam quamuis rerum ignorem primordia quae sint,
hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim
confirmare aliisque ex rebus reddere multis,
180 nequaquam nobis diuinitus esse creatam
naturam mundi: tanta stat praedita culpa.[2]
quae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta.
nunc id quod superest de motibus expediemus.
183a [NIHIL SVRSVM FERRI CORPVSCVLORVM
SED PRESSA A RADICIBVS EXVRGERE
CORPORA]
nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus
185 confirmare tibi: nullam rem posse sua ui
corpoream sursum ferri sursumque meare—
ne tibi dent in eo flammarum corpora frudem.
sursus enim uersus gignuntur et augmina sumunt
et sursum nitidae fruges arbustaque crescunt,
190 pondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur.
nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum
et celeri flamma degustant tigna trabesque,
sponte sua facere id sine ui subiecta putandum est—[3]
quod genus e nostro com missus corpore sanguis
195 emicat exultans alte spargitque cruorem.
nonne uides etiam quanta ui tigna trabesque
respuat umor aquae? nam quo magis ursimus altum
derecta et magna ui multi pressimus aegre,
tam cupide sursum remouet magis atque remittit,
200 plus ut parte foras emergant exiliantque.
[1] undas=umbras (Sandbach)
[2] tanta stat=quamquam (MSS)= quam constat (Jacobson)
[3] sine ui=nisi ui (West)
彈開時也只留下微不足道的空間,
因為各自糾纏的形狀而難以脫身,
它們就構成岩石堅固的根基和野蠻
兇悍的鐵塊以及諸如此類的東西。
105 那些在廣闊虛空浪遊的原子中有少量
反彈到離彼此很遠的地方,因而保存
大片的間隙,這些就為我們奉獻
稀薄飄渺的空氣和太陽燦爛的光芒。
此外,還有許多原子在虛空流浪,
110 它們被聯姻的結構拒斥,或者雖然
曾經被吸納,卻無法與其運動相協調。
關於它們,有一個極佳的形象來模擬,[1]
這畫面總在我眼前晃動,縈繞不去。
當你打開窗戶,讓太陽的光線透入
115 某個房間的幽暗之處,請凝神觀照:
你會看見空中有許多細小的埃土,[2]
它們在陽光里以許多方式相互混合,
就像在眼前展開一場永恆的戰爭,
交錯的軍隊彼此攻擊,一刻不停,
120 忽而聚攏,忽而分散,四處涌動。
由此你可以猜測,原子在無垠的虛空
無休地運動,大概是一幅怎樣的圖景——
小事就是如此,暗含大事的線索,
為我們提供樣例,循跡追覓知識。
125 正由於這個緣故,你更應該關注
這些在陽光中翻滾起伏的細小埃土,[3]
因為它們的騷動表明,某種秘密的、
不可見的物質運動可能是其基礎。
你會看見許多塵埃由於不可見的
130 撞擊而改變路徑,或者被趕回原處,
時而往左,時而往右,朝各處游移。
顯然,這種震蕩全然由原子導致:
首先,原子會通過自己產生運動;
然後,原子聚合而成的小物體如果[4]
135 靠近原子發揮力量的範圍,也會
受到它們不可見的撞擊而被喚醒;
接着,小物體又會攪動略大的物體。
運動如此從原子逐漸升級,逐漸
進入我們感官的疆域,直至肉眼
140 能在陽光下看見的物體也運動起來,
雖然它們受到的撞擊無法顯現。
關於物質原子獲得的速度,你可以[5]
從下面幾行詩句知悉,孟米烏斯:
當黎明初至,將新鮮的晨光灑向大地,
145 各色鳥兒在茂密的林間飛來飛去,
輕柔的空氣中飄滿清澈流暢的樂音,
我們會看到,太陽在此際升起之後,
總是多麼突然地用它的金輝將萬物
覆蓋,這一切如此顯明,無人有疑問。
150 可是太陽送來的熱量和明麗的光芒
並非在渺無一物的虛空中旅行,因此
會減速,彷彿慢慢分開空氣的波浪。
這些微小的熱原子也不是逐一穿透[6]
空氣,而是糾纏在一起,聚成球形。
155 所以,它們既被彼此往後拽,也受到[7]
外部的阻礙,這樣就只能更慢地行進。
然而原子卻是無比緻密的單一體,
當它們穿行於虛空,沒任何東西在外部
拖累,雖是聚合物,卻自成一個單元,
160 朝着它們預想中的目標直奔而去,
理所當然的結果是,它們的速度遠超
太陽的光線,而既然其飛行如此之快,
在相同時間內,它們能夠穿越的空間
就比陽光充塞的天宇遼闊許多倍……
[明白此邏輯,人們就無需引入神力,][8]
165 也不用跟蹤每一顆原子,便能明白,[9]
它們是依據何種法則運行不止。
可是有些人不懂物質,反對此理論,[10]
聲稱若沒有神意在背後,自然不可能
如此體貼地與人類的生活方式相配合,
170 安排一年四季的輪換,造出蔬果
和神聖“愉悅”促使凡人接近的種種
東西,讓這位生命的嚮導親自陪同,[11]
引誘他們在雲雨之歡中繁衍後代,
以免人類滅絕。他們非想象上述
175 這一切都是諸神的設計,在我看來,
此觀點在所有方面都遠離正確的理解。
即使我全然不知道原子究竟為何物,
根據天穹萬象的運行,以及諸多
其他事實的暗示,我也敢下此斷語:
180 自然宇宙絕不是諸神為我們人類
特意創造,因為它存在太多缺陷。[12]
我會在後文向你說明,孟米烏斯,
眼下讓我們繼續討論運動的問題。
我覺得,可以趁現在這個時機向你[13]
185 證明這一點:沒有任何物體僅憑
自己的力量向上飛起,向上運動——
關於此事,你不要被火焰的微粒矇騙。
它們天然有向上的趨勢,而且能增強,
悅目的莊稼和樹木也會向上生長,
190 雖然各自的重量天然有下沉的趨勢。
當下方的火苗不停地朝屋頂上躥,
沿途迅速地吞噬木頭的立柱和橫樑,
它們絕非自發地如此,沒外力驅使——
即使血從我們體內出來,也可能這樣
195 向上高高地噴射,濺落到周圍各處。
你難道沒見過泉水如何強勁地吐出
大樹和梁木?當我們許多人聚集一起,
用盡所有的力氣,可越是往下擠壓,
水越是猛烈地向上拋擲這些木頭,
200 它們甚至能彈起超過半棵樹的高度。[14]
[1] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:QVAE IN SOLIS RADIIS APPAREANT(日光中顯現之物)。這個小標題在抄本中標記為111a行。
[2] “埃土”對應的拉丁文corpora這裡顯然不指原子,而指塵埃。
[3] Cabisius(1985)認為,這段對塵埃的描繪借用了不少表示密謀和動亂的政治語彙,甚至讓人聯想起創作此詩不久前發生在羅馬的卡提林叛亂。
[4] 這行的corpora指原子(primordia rerum)聚合成的小物體。
[5] 142-183行討論原子運動的速度。關於這一話題,參考Bailey專著《古希臘原子論者與伊比鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus 314-316)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE CELERITATE MOTVS(論運動速度)。這個小標題在抄本中標記為141a行。
[6] 原文的corpuscula指原子,在西塞羅的著作《學園派哲學》(Academica 1.2.6)里,它成了原子的拉丁文術語。
[7] 關於原子聚合體內部的運動,參考Bailey專著《古希臘原子論者與伊壁鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus 330-338)。
[8] 此處原文有缺失,為了上下文連貫,我補充了這行詩。關於此處空白,學界有許多討論。Munro(1864)認為,缺失的部分和下文的神學論證都是從第五卷竄入的,因此主張刪除。Giussani(1929)反駁了他的意見,聲稱缺失的內容可以根據本卷62-66行的提綱推測出來,他和Diels(1923)、Bailey(1947)都相信,缺失的部分通過原子的運動解釋了宇宙的形成,所以與本卷內容相關,不應當刪除。Müller(1959)提出了兩條質疑:(1)宇宙的形成在前文的62-141行已經闡述較充分;(2)在此處重新引入這個話題會打斷原本非常邏輯化的論證。Owen(1968)指出,研究者們尚未注意到盧克萊修採用的對稱結構。他在62-66行提到的三個話題依次是原子運動的方向、速度和力,而在實際闡述時遵循的順序正好相反,是力、速度和方向。他猜測,缺失的部分討論的內容應當是重力,因為重力是伊壁鳩魯對原子論的重要貢獻,也是原子運動的首要推動力,但《物性論》現存的全文卻沒有詳細的論證,這是不應該的。
[9] “明白”(uideant)的主語因為上文缺失而無法知曉,補充的詩句根據第三人稱複數詞尾以“人們”作主語。
[10] 167-183行反駁了神創造世界的觀點,參考第五卷156-234行。“有些人”指斯多葛派,參考西塞羅《論神性》(De Natura Deorum 2.22.58)。
[11] “生命的嚮導”指“愉悅”。關於愉悅在伊壁鳩魯學說中的重要性,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.128)。Catto(1989)認為,這裡的“愉悅”呼應着第一卷開篇的維納斯,暗示維納斯在詩中就是“愉悅”(尤其是性愉悅)的代名詞。
[12] 這行原文的文本很不確定。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:NIHIL SVRSVM FERRI CORPVSCVLORVM SED PRESSA A RADICIBVS EXVRGERE CORPORA(原子不能自發向上,只能從底部被迫向上)。這個小標題在抄本中標記為183a行。
[13] 184-215行探討了重力的問題。
[14] 原文的exiliant=exsiliant(彈起)。