《物性論》第2卷201-300行

nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor,
quin uacuum per inane deorsum cuncta ferantur.
sic igitur debent flammae quoque posse per auras[1]
aeris expressae sursum succedere, quamquam
205 pondera, quantum in sest, deorsum deducere pugnent.
nocturnasque faces caeli, sublime uolantis,
nonne uides longos flammarum ducere tractus
in quascumque dedit partis Natura meatum?
non cadere in terras stellas et sidera cernis?
210 sol etiam caeli de uertice dissipat omnis[2]
ardorem in partis et lumine conserit arua
(in terras igitur quoque solis uergitur ardor),
transuersosque uolare per imbris fulmina cernis.
nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes
215 concursant. cadit in terras uis flammea uolgo.
215a [DE CLINATIONE MOTVS]
illud in his quoque te rebus cognoscere auemus:
corpora cum deorsum rectum per inane feruntur
ponderibus propriis, incerto tempore ferme
incertisque locis spatio depellere paulum,
220 tantum quod momen mutatum dicere possis.
quod nisi declinare solerent, omnia deorsum,
imbris uti guttae, caderent per inane profundum,
nec foret offensus natus nec plaga creata
principiis. ita nihil umquam Natura creasset.
225 quod si forte aliquis credit grauiora potesse
corpora, quo citius rectum per inane feruntur,
incidere ex supero leuioribus atque ita plagas
gignere, quae possint genitalis reddere motus,
auius a uera longe ratione recedit.
230 nam per aquas quaecumque cadunt atque aera rarum,
haec pro ponderibus casus celerare necessest ,
propterea quia corpus aquae naturaque tenuis
aeris haud possunt aeque rem quamque morari,
sed citius cedunt grauioribus exsuperata.
235 at contra nulli de nulla parte neque ullo
tempore inane potest uacuum subsistere rei,
quin, sua quod natura petit, concedere pergat.
omnia quapropter debent per inane quietum
aeque ponderibus non aequis concita ferri.
240 haut igitur poterunt leuioribus incidere umquam
ex supero grauiora neque ictus gignere per se,
qui uarient motus per quos Natura gerat res.
quare etiam atque etiam paulum inclinare necessest
corpora, nec plus quam minimum—ne fingere motus
245 obliquos uideamur et id res uera refutet.
namque hoc in promptu manifestumque esse uidemus:
pondera, quantum in sest, non posse obliqua meare,
ex supero cum praecipitant, quod cernere possis.
sed nihil omnino recta regione uiai
250 declinare quis est qui possit cernere sese?[3]
denique si semper motu conectitur omnis
et uetere exoritur semper nouus ordine certo,
nec declinando faciunt primordia motus
principium quoddam quod Fati foedera rumpat—
255 ex infinito ne causam causa sequitur—
libera per terras unde haec animantibus exstat,
unde est haec, inquam, fatis auolsa uoluntas, [4]
per quam progredimur quo ducit quemque uoluptas,[5]
declinamus item motus nec tempore certo
260 nec regione loci certa, sed ubi ipsa tulit mens?
nam dubio procul his rebus sua cuique uoluntas
principium dat, et hinc motus per membra rigantur.
nonne uides etiam patefactis tempore puncto
carceribus non posse tamen prorumpere ecorum
265 uim cupidam tam de subito quam mens auet ipsa?
omnis enim totum per corpus materiai
copia conciri debet, concita per artus
omnis ut studium mentis conixa sequatur—
ut uideas initum motus a corde creari
270 ex animique uoluntate id procedere primum,
inde dari porro per totum corpus et artus.
nec similest ut cum inpulsi procedimus ictu,
uiribus alterius magnis magnoque coactu.
nam tum materiem totius corporis omnem
275 perspicuumst nobis inuitis ire rapique,
donec eam refrenauit per membra uoluntas.
iamne uides igitur, quamquam uis extera multos
pellat et inuitos cogat procedere saepe
praecipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro
280 quiddam quod contra pugnare obstareque possit?
cuius ad arbitrium quoque copia materiai
cogitur interdum flecti per membra per artus,
et proiecta refrenatur retroque residit.
quare in seminibus quoque idem fateare necessest:
285 esse aliam praeter plagas et pondera causam
motibus, unde haec est nobis innata potestas,
de nihilo quoniam fieri nihil posse uidemus.
pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant
externa quasi ui. sed ne mens ipsa necessum[6]
290 intestinum habeat cunctis in rebus agendis
et deuicta quasi cogatur ferre patique,
id facit exiguum clinamen principiorum
nec regione loci certa nec tempore certo.
nec stipata magis fuit umquam materiai
295 copia nec porro maioribus interuallis.
nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde.
quapropter quo nunc in motu principiorum
corpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere
et post haec semper simili ratione ferentur.
300 et quae consuerint gigni gignentur eadem

[1] debent flammae quoque=quoque debent flammae (MSS)=flammae debent quoque (West)
[2] caeli=mundi (Howard; Meurig-Davies)
[3] sese=posse (MacKay)
[4] uoluntas=potestas (Büchner; Lachmann)=uoluptas (MSS)
[5] uoluptas=uoluntas (Leonard-Smith)
[6] mens=res (Avotins)

但毫無疑問,若無外力的干擾,所有
這些東西都會在虛空中一路向下。
同理,當火焰受到擠壓,它們也能夠
穿越空氣向上爬升,儘管自身的
205 重量會向下拖拽,試圖與升力爭鬥。
還有,你沒見過夜晚的流星穿行
在高空,身後拖着一條長長的火徑,
奔赴自然為它們指定的任何方向?
你不曾目睹各種天體墜落到地上?
210 太陽也從蒼穹的巔峰向四面八方
散發熱量,在田野播下光的種子
(所以,太陽之熱也會到達大地),
你也應看見閃電飛跨漫天的暴雨,
雲中火球時而從這裡,時而從那裡
215 爆發,相互碰撞,雷霆轟擊各處。

還有相關的一點我也希望你理解:[1]
當原子因為自身的重量在虛空徑直
向下行進,它們總會在不確定的時刻、
不確定的地點稍微讓自己發生偏斜,[2]
220 僅僅在這個程度上,它們可改變運動。[3]
若非有此偏斜的傾向,所有原子[4]
就會像雨點落下,徑直穿過虛空,
就不會出現原子之間的碰撞和衝擊,
自然就永遠不可能創生任何東西。
225 有人或許會相信,由於較重的原子[5]
總是以更快速度向虛空深處下墜,
它們會追上較輕的原子,於是產生
碰撞,從而引發創造物體的運動,
但這種觀點遠遠偏離了真正的理性。
230 因為在水或空氣中下墜的任何物體,
都必然按其重量的比例加快速度,
這是由於水的身體和稀薄的空氣
無法以同等的力量將所有物體攔阻,
而是更快地屈服於較重物體的力量。
235 與此不同,沒有物質的虛空在任意[6]
時刻、任意方向上都沒有任何阻力,
只能按本性要求,始終為萬物讓路。
因此,所有的物體雖然重量不同,
卻會以相同速度穿越無阻的虛空。
240 所以,較重的原子永遠不能從上方
落在較輕的原子上,或自行產生碰撞,[7]
從而產生自然造物所需要的運動。
因此,我一再重申,原子必須稍微
偏斜,但只是稍微——我們不應想象
245 斜向的運動,這是事實所否定的情形。[8]
至少這一點我們覺得顯而易見:
所有重物,按照其本性,從高處下墜
都無法斜行,至少你所見便是如此。[9]
可是誰保證看見,任何東西下墜時
250 都不會絲毫偏離自己筆直的路線?
再者,如果所有的運動總彼此相連,[10]
新運動總按特定順序誕生於舊運動,
原子也從不通過偏斜來製造某種
變化,衝破命運鐵律編織的牢籠——
255 不允許因果的鏈條自無窮伸向無窮——
世界上所有生靈都具備的、從命運
手中奪來的自由意志如何能產生?[11]
依靠它,我們去往愉悅引領的地方,[12]
也是依靠它,我們不是在規定的某時、
260 某地改變方向,而聽從心靈的渴望。
無疑,是每人的意志觸發了這些運動,
一旦湧起,它們就彌散到全部肢體。
難道你不曾看見,起跑的圍欄一打開,[13]
賽馬就爭先恐後地湧出,但動作再快、
265 再急切,也總比不上它們的慾望本身?
因為全身所有的物質儲備都應該
喚醒,這樣肢體調動起來的力量
才能匯聚到一起,緊隨心靈的熱情——
由此你可以看見,運動發源於心靈,
270 靈魂的意志是它最初的起點和溫床,
然後它才蔓延到身體的各個部分。[14]
當我們因為別人的強力推搡而被迫
往前運動,情形則與此全然不同。
那時明顯能看出,整個身體的全部
275 物質是違逆我們的意志被外力裹挾,
而最後意志也通過肢體止住運動。
難道你沒看出來,雖然外力能推搡
人們,經常迫使他們身不由己地
往前沖,但我們胸中卻有某種力量
280 能夠與之抗衡,不肯輕易屈服?
依從它的選擇,身體的物質也時常
能通過肢體的行為改變運動的方向,
並在向前的時候,向後收回並停步。
所以,你必須承認,原子也是一樣:
285 除了重力和撞擊,運動還有另一種
原因,既然我們已知道,無不能生有,
它就應當是我們的自由意志的源頭。
重量的存在不允許一切變化都由
撞擊的外力造成,但為了不讓心靈
290 在任何事上都向內在的必然性稱臣,
彷彿被征服,被迫忍受它的統治,
原子會在不確定的時間、不確定的地點
發生運動的微小偏斜,作為補救。
宇宙的物質不曾更密集地聚合在一起,[15]
295 也不曾更稀疏,留出更大更多的空間,
因為它永遠沒有任何增加和消減。
所以,萬物的原子現在如何運動,
在已逝去的時間裡自然也如何運動,
此後也將始終以相似的方式運動。
300 過去一直在誕生的萬物將來在同樣

[1] 216-293行闡發了原子的偏斜(clinamen)理論,該理論是伊壁鳩魯對古代原子論的重要貢獻,突破了留基伯和德謨克利特原子學說的決定論局限,但流傳下來的伊壁鳩魯本人的文獻中已經沒有相關討論,所以盧克萊修這段文字彌足珍貴,此外,西塞羅的轉述(De Finibus 1.6.18-20)也可參考。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE CLINATIONE MOTVS(論運動之偏斜)。這個小標題在抄本中標記為215a行。
[2] 在這行里,盧克萊修用動詞depellere表達“偏斜”之意,這個主動語態不定式用作中間語態。
[3] 西塞羅在《論命運》(De Fato 20.46)中對此觀點有嘲諷。
[4] 這行的declinare是拉丁語中“偏斜”更標準的表達方式。
[5] 在225-237行,盧克萊修反駁了據稱是德謨克利特的觀點:重的原子比輕的原子下墜快,因而會追上後者,發生碰撞並形成聚合。參考Bailey專著《古希臘原子論者與伊壁鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus, 129-134)。
[6] 本行的nulli修飾下一行末的rei。
[7] 在這裡,“自行”意味着“在沒有偏斜的情況下”。
[8] 這在邏輯上是不成立的,再輕微的“偏斜”也是“斜向的運動”。
[9] 原文的quod=quoad(在……的程度上)。
[10] 在251-293行,盧克萊修將原子的偏斜運動與自由意志聯繫在一起。關於這個話題,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 3.133-134)。以Bailey(1928)為代表的傳統觀點認為,偏斜是自由意志的決定性因素,但Furley(1967)提出,偏斜與自由意志沒有必然關聯,它只是改變了靈魂的原有結構,避免了意志的必然性而已。Russell(2000)也相信,偏斜本身並不足以產生自由意志,它只是為自由意志保留了一個空間,必須有包括偏斜在內的眾多條件同時具備,自由意志才能產生。Long(1974)覺得按照傳統見解,這段文字更容易解釋。Avotins(1980)認為,傳統的觀點是成立的。盧克萊修在263-283行明確區分了被迫的行為和意志驅動的行為,而在256-260行更明確承認自由意志的存在。至於意志驅動的行為不可預測,那是對觀察者而言的,對意志發動者而言並非如此。Barra(1964)相信,盧克萊修在維納斯和偏斜之間划上了等號,維納斯為動物和人類注入了交合繁衍的衝動,就如同偏斜改變了原子的命運。在這個意義上,第一卷開篇“人與神的愉悅”就獲得了一種新的解讀:在盧克萊修的宇宙里,人和神都是原子構成的,他們共同受控於性衝動帶來的愉悅,進而改變了原子本來的無序運動。
[11] 參考第四卷877-906行。
[12] Beye(1963)評論道,雖然盧克萊修在這裡將愉悅視為人類的首要心理動機,但全詩給人的整體感受卻是人類的行為是被恐懼(尤其是死亡恐懼)驅動的。
[13] 這裡carceribus的意思不是監獄,而是古羅馬賽馬起點用障礙物隔開的區域。
[14] 這裡的說法可以參考第四卷886-891行。
[15] 294-307行討論了物質和運動的守恆,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.39)。