《物性論》第1卷901-1000行

scilicet: et non est lignis tamen insitus ignis,
uerum semina sunt ardoris multa, terendo
quae cum confluxere, creant incendia siluis.
quod si facta foret siluis abscondita flamma,
905 non possent ullum tempus celarier ignes:
conficerent uolgo siluas, arbusta cremarent.
iamne uides igitur—paulo quod diximus ante—
permagni referre eadem primordia saepe
cum quibus et quali positura contineantur
910 et quos inter se dent motus accipiantque,
atque eadem paulo inter se mutata creare
ignes et lignum? quo pacto uerba quoque ipsa
inter se paulo mutatis sunt elementis,
cum ligna atque ignes distincta uoce notemus.
915 denique iam quaecumque in rebus cernis apertis,
si fieri non posse putas, quin materiai
corpora consimili natura praedita fingas,
hac ratione tibi pereunt primordia rerum.
fiet uti risu tremulo concussa cachinnent
920 et lacrimis salsis umectent ora genasque.
NVNC AGE, QVOD SVPEREST cognosce et clarius audi.
nec me animi fallit quam sint obscura, sed acri
percussit thyrso laudis spes magna meum cor
et simul incussit suauem mi in pectus amorem
925 Musarum. quo nunc instinctus mente uigenti
auia Pieridum peragro loca nullius ante
trita solo. iuuat integros accedere fontis
atque haurire, iuuatque nouos decerpere flores
insignemque meo capiti petere inde coronam,
930 unde prius nulli uelarint tempora Musae:
primum quod magnis doceo de rebus et artis
religionum animum nodis exsoluere pergo;
deinde quod obscura de re tam lucida pango
carmina, musaeo contingens cuncta lepore.
935 id quoque enim non ab nulla ratione uidetur;
sed—ueluti pueris absinthia taetra medentes
cum dare conantur, prius oras pocula circum
contingunt mellis dulci flauoque liquore,
ut puerorum aetas inprouida ludificetur
940 labrorum tenus, interea perpotet amarum
absinthi laticem deceptaque non capiatur,
sed potius tali facto recreata ualescat—
sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque uidetur
tristior esse quibus non est tractata, retroque
945 uolgus abhorret ab hac, uolui tibi suauiloquenti
carmine Pierio rationem exponere nostram
et quasi musaeo dulci contingere melle,
si tibi forte animum tali ratione tenere
uersibus in nostris possem, dum perspicis omnem
950 naturam rerum, qua constet compta figura.
950a [ТО ΠΑΝ ΑΠΕΙΡΟΝ . ТО ΓΑΡ
ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΝ ΑΚΡΟΝ ΕΧΕΙ]
sed quoniam docui solidissima materiai
corpora perpetuo uolitare inuicta per aeuom,
nunc age, summai quaedam sit finis eorum
necne sit, euoluamus. item quod inane repertumst
955 seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur,
peruideamus utrum finitum funditus omne
constet an immensum pateat uasteque profundum.
omne quod est igitur nulla regione uiarum
finitumst. namque extremum debebat habere.
960 extremum porro nullius posse uidetur
esse, nisi ultra sit quod finiat—ut uideatur
quo non longius haec sensus natura sequatur.
nunc extra summam quoniam nihil esse fatendum,
non habet extremum: caret ergo fine modoque.
965 nec refert quibus adsistas regionibus eius:
usque adeo, quem quisque locum possedit, in omneis
tantundem partis infinitum omne relinquit.
praeterea si iam finitum constituatur
omne quod est spatium, si quis procurrat ad oras
970 ultimus extremas iaciatque uolatile telum,
id ualidis utrum contortum uiribus ire
quo fuerit missum mauis longeque uolare,
an prohibere aliquid censes obstareque posse?
alterutrum fatearis enim sumasque necessest.
975 quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne
cogit ut exempta concedas fine patere.
nam siue est aliquid quod probeat efficiatque
quo minus quo missum est ueniat finique locet se
siue foras fertur, non est a fine profectum.
980 hoc pacto sequar atque, oras ubicumque locaris
extremas, quaeram quid telo denique fiat.
fiet uti nusquam possit consistere finis,
effugiumque fugae prolatet copia semper.
praeterea spatium summai totius omne
985 undique si inclusum certis consisteret oris
finitumque foret, iam copia materiai
undique ponderibus solidis confluxet ad imum,
nec res ulla geri sub caeli tegmine posset,
nec foret omnino caelum neque lumina solis,
990 quippe ubi materies omnis cumulata iaceret
ex infinito iam tempore subsidendo.
at nunc nimirum requies data principiorum
corporibus nullast, quia nil est funditus imum,
quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.
995 semper in adsiduo motu res quaeque geruntur
partibus e cunctis, infernaque suppeditantur
ex infinito cita corpora materiai.
postremo ante oculos res rem finire uidetur:
aer dissaepit collis atque aera montes;
1000 terra mare et contra mare terras terminat omnis.

的確如此:然而火不是在樹的裡面,
而是有許多生熱的原子,它們通過
摩擦聚集到一起,就引燃林間的大火。
但如果森林內部事先儲存了焰苗,
905 火就必然一刻也不能隱藏自己:
它會到處燃燒,吞噬整片森林。
你應該看到了吧?——如我此前所言——[1]
同樣的原子與什麼混合,處於什麼
位置,彼此之間給予和接受怎樣的
910 運動,經常都會產生很大的差異,
它們稍微變換位置,就完全可能
將木變成火。同樣,詞語之間也只是
略加變化和調整了字母的組合,我們
卻可以為火和木造出相異的名字。[2]
915 總之,無論在可見的東西中看見什麼,
如果你都堅持認為,它們只能由某種
性質與之相似的物質實體構成,
這樣的想法就等於摧毀萬物的始基,
原子們會像人一樣,笑得前仰後合,
920 它們的臉龐也會淌下鹹鹹的淚滴。[3]
現在請凝神傾聽更加高貴的奧義,[4]
我當然知曉它多麼晦暗深邃,但是
榮耀的希望以它的藤杖擊打我的心,[5]
也在我胸中注滿對繆斯的甜蜜眷戀,
925 在它激勵下,我在蓬勃的思緒中穿越
從未有人類踏足的皮埃里亞禁地,[6]
欣喜於造訪不曾被嘴唇玷污的山泉,
盡情啜飲,欣喜於採摘奇異的花朵,
為自己編織尊貴的冠冕,繆斯此前[7]
930 未曾用此處的花裝扮任何人的雙鬢:
首先,因為我傳授偉大的真知,一心
讓人們的靈魂掙脫宗教嚴密的網羅;[8]
其次,因為我用如此明亮的詩歌
包裹玄深的主題,洋溢繆斯的魅力。
935 我如此安排,並非沒有道理——醫生
也與我相仿,當他們試圖餵給孩子
難以入口的苦艾,會先在杯子邊沿[9]
抹上一圈金黃而甘甜的蜂蜜,這樣,
毫無心機的孩子雖然嘴唇受了騙,
940 卻能乖乖地喝完苦艾熬出的汁液,
儘管上了當,卻沒有遭到任何傷害,
反而因這個詭計恢復了活力和健康——
既然在未入門的絕大多數讀者看來,
這套理論都過於苦澀,庸眾看見它,[10]
945 都會驚恐地後退,我現在就已選擇
用悅耳的皮埃里亞詩句來為你講解
我的哲學,也算是抹一些繆斯的蜂蜜,
但願這樣的方式或許能夠吸引你
專心品讀我的詩,不知不覺中游遍
950 整個宇宙,理解其森然有序的構架。


言歸正題,我已經講過,無限緻密的[11]
物質原子永遠穿梭,不臣服於時間,
現在讓我們揭開謎底,它們的總體
是否有極限,同樣,也讓我們查探,
955 已經證實的虛空,或者說萬物得以
運行的空間和場所,究竟是絕對有限,
還是無限伸展,如同荒涼的深淵。
可以斷言,宇宙在任何方向上都是[12]
無垠的,否則它就應該有一個外面,
960 然而,任何東西都不可能有外面,
除非有某種邊界為它設限,這樣,
我們的目光就只能跟隨它到此為止。
可是,既然必須說,無物在宇宙之外,
它就必然沒有邊界,沒有終極。
965 你站在它的任何區域都不會有影響:
所以,無論某人佔據了何處,他總是
無法妨礙這無限的總體向各方推進。
再者,若我們姑且假定現有的全部[13]
空間是有限的,那麼如果誰跑至邊界,
970 站在邊緣,向外擲出飛翔的長矛,
在它被全力投出之後,你是覺得
它會遠遠地射向預想的地方,還是
認定,某物可能出現,擋住其去路?
除了這兩種結局,你再無別的選擇,
975 但它們都會讓你掉進陷阱,你只好
承認,宇宙的確沒有邊,無限延伸。
因為無論是某物阻攔它,禁止它飛向
瞄準的地方,不許它落在預定的位置,
還是它落到遠處,都表明它並非從邊界
980 出發。無論你將邊界推到什麼地方,
我都可如此繼續,問你長矛的命運。
結果就是永遠不可能存在邊界,
飛行的可能總是會拓展飛行的距離。
不僅如此,倘若宇宙的整個空間[14]
985 在各個方向都被確定的終極圍困,
囚禁於其中,那麼所有的物質早已
因為其沉沉的重量匯聚到至低之點,
天穹下也不可能有任何事情發生,
甚至天穹本身和陽光都不會出現,
990 既然一切物質都會在已經逝去的
無窮時間裡沉澱積聚,成一堆雜燴。
可是真實的世界裡,原子一刻不停地
運動,因為根本沒有至低之點
供它們匯聚,沒有地方供它們安睡。
995 萬物永遠在所有方向上運動、變化,
無休無止,物質的原子從無窮的深淵裡
被喚醒,源源不斷地為它們送來給養。
還有,我們能看見一物為另一物設限:[15]
空氣是山的界牆,山也是空氣的界牆;
1000 地是海的涯,海也是所有陸地的涯。

[1] 參考本卷794-802行和817-829行。
[2] 原文的uoce指名字或詞語。從語言的角度看,拉丁文“火”(ignis)和“木”(lignum)的構成字母差別並不大,但它們表達的兩種概念差別卻很大。Stevens(2008)指出,盧克萊修用這個例子說明,人類語言中的差異並非基於自然的差異,而是規約所定義的差異。
[3] 這是典型的歸謬法。如果原子像阿那克薩戈拉所說的種子,那麼構成人的原子就必然具有人的特徵,當然也能像人一樣哭笑了。
[4] 921-1117行是第一卷的第三大部分,盧克萊修討論了宇宙無限這個話題,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.41-42)。其中921-950行是這部分的序詩。Lenaghan(1967)指出,這段文字揭示了詩人的自我觀念、藝術觀念和哲學觀念,並體現了三者之間的關係。在盧克萊修看來,詩人既是神聖靈感的領受者,也是醫治者和修辭的高手。922-930行又構成了序詩的序詩。這幾行詩的風格、措辭、語氣都與上下文非常不同,所以吸引了研究者的目光。通常的解釋是充滿激情的“反盧克萊修”和超然冷靜的伊壁鳩魯式盧克萊修產生了衝突。Kenney (1971)提出,衝突的一個源頭是文學史所暗含的要求:從題材而言,盧克萊修是一位涉足哲學的古羅馬詩人;從文學傳統看,說教詩卻是從赫西俄德到卡利馬科斯的古老傳統;酒神藤杖還代表了德謨克利特和柏拉圖所宣揚的詩人迷狂說。Segal(1989)還發現了一層衝突:盧克萊修一方面沿襲了詩人追求不朽聲名的傳統,一方面又從伊壁鳩魯哲學出發,否定了世間萬事的不朽。這一行的“更加高貴”對應的clarius既可理解為修飾動詞audi(傾聽)的副詞(意思就變成了“更加清晰”),也可理解為比較級形容詞充當的中性名詞,我選擇了後一種。如果作名詞,這行的clarius突出了下文內容的莊嚴與高貴,但它包含的“明亮”之意與下一行的“晦暗深邃”(obscura)形成了對照。Munro(1864)所代表的傳統觀點認為,在公元前1世紀的羅馬詩人中,只有盧克萊修沒受到希臘化時期詩歌美學的影響,他更崇拜古希臘的典範。但Ferrero(1949)、Mendell(1965)、Kenney(1970)、Brown(1982)和Conte(1994)等學者根據922-930行和第四卷的序詩認為,盧克萊修不僅在措辭上受到希臘化時期卡利馬科斯《物因》(Aitia)開篇的影響,而且這些文字也體現了亞歷山大詩派的詩歌美學。但Knox(1999)認為,影響痕迹或許不可否定,但盧克萊修在多大程度上與卡圖盧斯等繼承亞歷山大美學的羅馬新詩派相似,還需謹慎論證。
[5] “藤杖”(thyrso,主格thyrsus)是酒神巴克斯敬拜者手持之物,這裡象徵詩歌的靈感。
[6] 926-950行與本詩第四卷序詩1-25行內容基本相同。Segal(1989)聲稱在這裡發現了盧克萊修的矛盾,他一方面宣揚世界萬物都將滅亡,另一方面卻為自己追求不朽的名聲。但Edwards(1993)認為,盧克萊修只強調了自己的開拓性,並未突出所謂不朽。
[7] 這行的屬格名詞Pieridum意思是“皮埃洛斯的女兒們”,指繆斯,皮埃洛斯是色雷斯境內一座山的名字,附近的地區稱為皮埃里亞(Pieria),據說是繆斯神最初的居處。這裡從調整節奏和避免重複考慮,譯成“皮埃里亞”。
[8] 參考本卷62-79行。
[9] 古羅馬人用苦艾治療喉嚨腫痛和某些胃病。大多數研究者將原文中的contingens理解為“觸碰”,再引申為“塗抹”,但West(1969)和Snyder(1973)等人認為它來自另一個拉丁語詞根,表示“浸透”。
[10] “這套理論”指伊壁鳩魯哲學。
[11] 951-1001行討論了宇宙的廣袤無垠。盧克萊修稱,“我已經講過”(docui),事實上他還沒有正式闡述這些話題,所以按照最初的設計,這部分可能會出現在全詩靠後一些的地方。關於原子的運動,參考第二卷62-332行;關於原子數量的無限,參考第二卷333-729行。在《物性論》抄本中,這裡有一個希臘語的小標題:ТО ΠΑΝ ΑΠΕΙΡΟΝ . ТО ΓΑΡ ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΝ ΑΚΡΟΝ ΕΧΕΙ(宇宙無限,因為有限之物有邊界)。這個小標題在抄本中標記為950a行。
[12] 958-967行是盧克萊修的第一條論證:有限的東西必有邊界,若邊界不存在,則可證明它無限。根據宇宙的定義,它沒有邊界,所以是無限的。
[13] 968-983行是盧克萊修的第二條論證:假定宇宙有邊界,在邊界上出現的奇特情形可以反證宇宙無限。這個例子或者受到了古羅馬投矛宣戰傳統的啟發(參考李維Ab Urbe Condita 1.32.12),或者來自伊壁鳩魯已經失傳的文字。
[14] 984-997行是盧克萊修的第三條論證:宇宙從深度上講也是無限的,否則萬物將彙集到底部。
[15] 在998-1001行,盧克萊修重申了宇宙無限的總體結論。一些學者認為這幾行應該放到983行或者1007行之後。