《物性论》第1卷901-1000行

scilicet: et non est lignis tamen insitus ignis,
uerum semina sunt ardoris multa, terendo
quae cum confluxere, creant incendia siluis.
quod si facta foret siluis abscondita flamma,
905 non possent ullum tempus celarier ignes:
conficerent uolgo siluas, arbusta cremarent.
iamne uides igitur—paulo quod diximus ante—
permagni referre eadem primordia saepe
cum quibus et quali positura contineantur
910 et quos inter se dent motus accipiantque,
atque eadem paulo inter se mutata creare
ignes et lignum? quo pacto uerba quoque ipsa
inter se paulo mutatis sunt elementis,
cum ligna atque ignes distincta uoce notemus.
915 denique iam quaecumque in rebus cernis apertis,
si fieri non posse putas, quin materiai
corpora consimili natura praedita fingas,
hac ratione tibi pereunt primordia rerum.
fiet uti risu tremulo concussa cachinnent
920 et lacrimis salsis umectent ora genasque.
NVNC AGE, QVOD SVPEREST cognosce et clarius audi.
nec me animi fallit quam sint obscura, sed acri
percussit thyrso laudis spes magna meum cor
et simul incussit suauem mi in pectus amorem
925 Musarum. quo nunc instinctus mente uigenti
auia Pieridum peragro loca nullius ante
trita solo. iuuat integros accedere fontis
atque haurire, iuuatque nouos decerpere flores
insignemque meo capiti petere inde coronam,
930 unde prius nulli uelarint tempora Musae:
primum quod magnis doceo de rebus et artis
religionum animum nodis exsoluere pergo;
deinde quod obscura de re tam lucida pango
carmina, musaeo contingens cuncta lepore.
935 id quoque enim non ab nulla ratione uidetur;
sed—ueluti pueris absinthia taetra medentes
cum dare conantur, prius oras pocula circum
contingunt mellis dulci flauoque liquore,
ut puerorum aetas inprouida ludificetur
940 labrorum tenus, interea perpotet amarum
absinthi laticem deceptaque non capiatur,
sed potius tali facto recreata ualescat—
sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque uidetur
tristior esse quibus non est tractata, retroque
945 uolgus abhorret ab hac, uolui tibi suauiloquenti
carmine Pierio rationem exponere nostram
et quasi musaeo dulci contingere melle,
si tibi forte animum tali ratione tenere
uersibus in nostris possem, dum perspicis omnem
950 naturam rerum, qua constet compta figura.
950a [ТО ΠΑΝ ΑΠΕΙΡΟΝ . ТО ΓΑΡ
ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΝ ΑΚΡΟΝ ΕΧΕΙ]
sed quoniam docui solidissima materiai
corpora perpetuo uolitare inuicta per aeuom,
nunc age, summai quaedam sit finis eorum
necne sit, euoluamus. item quod inane repertumst
955 seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur,
peruideamus utrum finitum funditus omne
constet an immensum pateat uasteque profundum.
omne quod est igitur nulla regione uiarum
finitumst. namque extremum debebat habere.
960 extremum porro nullius posse uidetur
esse, nisi ultra sit quod finiat—ut uideatur
quo non longius haec sensus natura sequatur.
nunc extra summam quoniam nihil esse fatendum,
non habet extremum: caret ergo fine modoque.
965 nec refert quibus adsistas regionibus eius:
usque adeo, quem quisque locum possedit, in omneis
tantundem partis infinitum omne relinquit.
praeterea si iam finitum constituatur
omne quod est spatium, si quis procurrat ad oras
970 ultimus extremas iaciatque uolatile telum,
id ualidis utrum contortum uiribus ire
quo fuerit missum mauis longeque uolare,
an prohibere aliquid censes obstareque posse?
alterutrum fatearis enim sumasque necessest.
975 quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne
cogit ut exempta concedas fine patere.
nam siue est aliquid quod probeat efficiatque
quo minus quo missum est ueniat finique locet se
siue foras fertur, non est a fine profectum.
980 hoc pacto sequar atque, oras ubicumque locaris
extremas, quaeram quid telo denique fiat.
fiet uti nusquam possit consistere finis,
effugiumque fugae prolatet copia semper.
praeterea spatium summai totius omne
985 undique si inclusum certis consisteret oris
finitumque foret, iam copia materiai
undique ponderibus solidis confluxet ad imum,
nec res ulla geri sub caeli tegmine posset,
nec foret omnino caelum neque lumina solis,
990 quippe ubi materies omnis cumulata iaceret
ex infinito iam tempore subsidendo.
at nunc nimirum requies data principiorum
corporibus nullast, quia nil est funditus imum,
quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.
995 semper in adsiduo motu res quaeque geruntur
partibus e cunctis, infernaque suppeditantur
ex infinito cita corpora materiai.
postremo ante oculos res rem finire uidetur:
aer dissaepit collis atque aera montes;
1000 terra mare et contra mare terras terminat omnis.

的确如此:然而火不是在树的里面,
而是有许多生热的原子,它们通过
摩擦聚集到一起,就引燃林间的大火。
但如果森林内部事先储存了焰苗,
905 火就必然一刻也不能隐藏自己:
它会到处燃烧,吞噬整片森林。
你应该看到了吧?——如我此前所言——[1]
同样的原子与什么混合,处于什么
位置,彼此之间给予和接受怎样的
910 运动,经常都会产生很大的差异,
它们稍微变换位置,就完全可能
将木变成火。同样,词语之间也只是
略加变化和调整了字母的组合,我们
却可以为火和木造出相异的名字。[2]
915 总之,无论在可见的东西中看见什么,
如果你都坚持认为,它们只能由某种
性质与之相似的物质实体构成,
这样的想法就等于摧毁万物的始基,
原子们会像人一样,笑得前仰后合,
920 它们的脸庞也会淌下咸咸的泪滴。[3]
现在请凝神倾听更加高贵的奥义,[4]
我当然知晓它多么晦暗深邃,但是
荣耀的希望以它的藤杖击打我的心,[5]
也在我胸中注满对缪斯的甜蜜眷恋,
925 在它激励下,我在蓬勃的思绪中穿越
从未有人类踏足的皮埃里亚禁地,[6]
欣喜于造访不曾被嘴唇玷污的山泉,
尽情啜饮,欣喜于采摘奇异的花朵,
为自己编织尊贵的冠冕,缪斯此前[7]
930 未曾用此处的花装扮任何人的双鬓:
首先,因为我传授伟大的真知,一心
让人们的灵魂挣脱宗教严密的网罗;[8]
其次,因为我用如此明亮的诗歌
包裹玄深的主题,洋溢缪斯的魅力。
935 我如此安排,并非没有道理——医生
也与我相仿,当他们试图喂给孩子
难以入口的苦艾,会先在杯子边沿[9]
抹上一圈金黄而甘甜的蜂蜜,这样,
毫无心机的孩子虽然嘴唇受了骗,
940 却能乖乖地喝完苦艾熬出的汁液,
尽管上了当,却没有遭到任何伤害,
反而因这个诡计恢复了活力和健康——
既然在未入门的绝大多数读者看来,
这套理论都过于苦涩,庸众看见它,[10]
945 都会惊恐地后退,我现在就已选择
用悦耳的皮埃里亚诗句来为你讲解
我的哲学,也算是抹一些缪斯的蜂蜜,
但愿这样的方式或许能够吸引你
专心品读我的诗,不知不觉中游遍
950 整个宇宙,理解其森然有序的构架。


言归正题,我已经讲过,无限致密的[11]
物质原子永远穿梭,不臣服于时间,
现在让我们揭开谜底,它们的总体
是否有极限,同样,也让我们查探,
955 已经证实的虚空,或者说万物得以
运行的空间和场所,究竟是绝对有限,
还是无限伸展,如同荒凉的深渊。
可以断言,宇宙在任何方向上都是[12]
无垠的,否则它就应该有一个外面,
960 然而,任何东西都不可能有外面,
除非有某种边界为它设限,这样,
我们的目光就只能跟随它到此为止。
可是,既然必须说,无物在宇宙之外,
它就必然没有边界,没有终极。
965 你站在它的任何区域都不会有影响:
所以,无论某人占据了何处,他总是
无法妨碍这无限的总体向各方推进。
再者,若我们姑且假定现有的全部[13]
空间是有限的,那么如果谁跑至边界,
970 站在边缘,向外掷出飞翔的长矛,
在它被全力投出之后,你是觉得
它会远远地射向预想的地方,还是
认定,某物可能出现,挡住其去路?
除了这两种结局,你再无别的选择,
975 但它们都会让你掉进陷阱,你只好
承认,宇宙的确没有边,无限延伸。
因为无论是某物阻拦它,禁止它飞向
瞄准的地方,不许它落在预定的位置,
还是它落到远处,都表明它并非从边界
980 出发。无论你将边界推到什么地方,
我都可如此继续,问你长矛的命运。
结果就是永远不可能存在边界,
飞行的可能总是会拓展飞行的距离。
不仅如此,倘若宇宙的整个空间[14]
985 在各个方向都被确定的终极围困,
囚禁于其中,那么所有的物质早已
因为其沉沉的重量汇聚到至低之点,
天穹下也不可能有任何事情发生,
甚至天穹本身和阳光都不会出现,
990 既然一切物质都会在已经逝去的
无穷时间里沉淀积聚,成一堆杂烩。
可是真实的世界里,原子一刻不停地
运动,因为根本没有至低之点
供它们汇聚,没有地方供它们安睡。
995 万物永远在所有方向上运动、变化,
无休无止,物质的原子从无穷的深渊里
被唤醒,源源不断地为它们送来给养。
还有,我们能看见一物为另一物设限:[15]
空气是山的界墙,山也是空气的界墙;
1000 地是海的涯,海也是所有陆地的涯。

[1] 参考本卷794-802行和817-829行。
[2] 原文的uoce指名字或词语。从语言的角度看,拉丁文“火”(ignis)和“木”(lignum)的构成字母差别并不大,但它们表达的两种概念差别却很大。Stevens(2008)指出,卢克莱修用这个例子说明,人类语言中的差异并非基于自然的差异,而是规约所定义的差异。
[3] 这是典型的归谬法。如果原子像阿那克萨戈拉所说的种子,那么构成人的原子就必然具有人的特征,当然也能像人一样哭笑了。
[4] 921-1117行是第一卷的第三大部分,卢克莱修讨论了宇宙无限这个话题,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.41-42)。其中921-950行是这部分的序诗。Lenaghan(1967)指出,这段文字揭示了诗人的自我观念、艺术观念和哲学观念,并体现了三者之间的关系。在卢克莱修看来,诗人既是神圣灵感的领受者,也是医治者和修辞的高手。922-930行又构成了序诗的序诗。这几行诗的风格、措辞、语气都与上下文非常不同,所以吸引了研究者的目光。通常的解释是充满激情的“反卢克莱修”和超然冷静的伊壁鸠鲁式卢克莱修产生了冲突。Kenney (1971)提出,冲突的一个源头是文学史所暗含的要求:从题材而言,卢克莱修是一位涉足哲学的古罗马诗人;从文学传统看,说教诗却是从赫西俄德到卡利马科斯的古老传统;酒神藤杖还代表了德谟克利特和柏拉图所宣扬的诗人迷狂说。Segal(1989)还发现了一层冲突:卢克莱修一方面沿袭了诗人追求不朽声名的传统,一方面又从伊壁鸠鲁哲学出发,否定了世间万事的不朽。这一行的“更加高贵”对应的clarius既可理解为修饰动词audi(倾听)的副词(意思就变成了“更加清晰”),也可理解为比较级形容词充当的中性名词,我选择了后一种。如果作名词,这行的clarius突出了下文内容的庄严与高贵,但它包含的“明亮”之意与下一行的“晦暗深邃”(obscura)形成了对照。Munro(1864)所代表的传统观点认为,在公元前1世纪的罗马诗人中,只有卢克莱修没受到希腊化时期诗歌美学的影响,他更崇拜古希腊的典范。但Ferrero(1949)、Mendell(1965)、Kenney(1970)、Brown(1982)和Conte(1994)等学者根据922-930行和第四卷的序诗认为,卢克莱修不仅在措辞上受到希腊化时期卡利马科斯《物因》(Aitia)开篇的影响,而且这些文字也体现了亚历山大诗派的诗歌美学。但Knox(1999)认为,影响痕迹或许不可否定,但卢克莱修在多大程度上与卡图卢斯等继承亚历山大美学的罗马新诗派相似,还需谨慎论证。
[5] “藤杖”(thyrso,主格thyrsus)是酒神巴克斯敬拜者手持之物,这里象征诗歌的灵感。
[6] 926-950行与本诗第四卷序诗1-25行内容基本相同。Segal(1989)声称在这里发现了卢克莱修的矛盾,他一方面宣扬世界万物都将灭亡,另一方面却为自己追求不朽的名声。但Edwards(1993)认为,卢克莱修只强调了自己的开拓性,并未突出所谓不朽。
[7] 这行的属格名词Pieridum意思是“皮埃洛斯的女儿们”,指缪斯,皮埃洛斯是色雷斯境内一座山的名字,附近的地区称为皮埃里亚(Pieria),据说是缪斯神最初的居处。这里从调整节奏和避免重复考虑,译成“皮埃里亚”。
[8] 参考本卷62-79行。
[9] 古罗马人用苦艾治疗喉咙肿痛和某些胃病。大多数研究者将原文中的contingens理解为“触碰”,再引申为“涂抹”,但West(1969)和Snyder(1973)等人认为它来自另一个拉丁语词根,表示“浸透”。
[10] “这套理论”指伊壁鸠鲁哲学。
[11] 951-1001行讨论了宇宙的广袤无垠。卢克莱修称,“我已经讲过”(docui),事实上他还没有正式阐述这些话题,所以按照最初的设计,这部分可能会出现在全诗靠后一些的地方。关于原子的运动,参考第二卷62-332行;关于原子数量的无限,参考第二卷333-729行。在《物性论》抄本中,这里有一个希腊语的小标题:ТО ΠΑΝ ΑΠΕΙΡΟΝ . ТО ΓΑΡ ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΝ ΑΚΡΟΝ ΕΧΕΙ(宇宙无限,因为有限之物有边界)。这个小标题在抄本中标记为950a行。
[12] 958-967行是卢克莱修的第一条论证:有限的东西必有边界,若边界不存在,则可证明它无限。根据宇宙的定义,它没有边界,所以是无限的。
[13] 968-983行是卢克莱修的第二条论证:假定宇宙有边界,在边界上出现的奇特情形可以反证宇宙无限。这个例子或者受到了古罗马投矛宣战传统的启发(参考李维Ab Urbe Condita 1.32.12),或者来自伊壁鸠鲁已经失传的文字。
[14] 984-997行是卢克莱修的第三条论证:宇宙从深度上讲也是无限的,否则万物将汇集到底部。
[15] 在998-1001行,卢克莱修重申了宇宙无限的总体结论。一些学者认为这几行应该放到983行或者1007行之后。