《物性论》第1卷801-900行

ordine mutato et motu, facere aeris auras,
sic alias aliis rebus mutarier omnis?
‘at manifesta palam res indicat’ inquis ‘in auras
aeris e terra res omnis crescere alique;
805 et nisi tempestas indulget tempore fausto
imbribus, ut tabe nimborum arbusta uacillent,
solque sua pro parte fouet tribuitque calorem,
crescere non possint fruges arbusta animantis.’
scilicet: et nisi nos cibus aridus et tener umor
810 adiuuet, amisso iam corpore uita quoque omnis
omnibus e neruis atque ossibus exsoluatur.
adiutamur enim dubio procul atque alimur nos
certis ab rebus, certis aliae atque aliae res.
nimirum quia multa modis communia multis
815 multarum rerum in rebus primordia mixta
sunt, ideo uariis uariae res rebus aluntur.
atque eadem magni refert primordia saepe
cum quibus et quali positura contineantur
et quos inter se dent motus accipiantque.
820 namque eadem caelum mare terras flumina solem
constituunt, eadem fruges arbusta animantis,
uerum aliis alioque modo commixta mouentur.
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
825 cum tamen inter se uersus ac uerba necessest
confiteare et re et sonitu distare sonanti:
tantum elementa queunt permutato ordine solo.
at rerum quae sunt primordia, plura adhibere
possunt, unde queant uariae res quaeque creari.
829a [CONTRA ANAXAGORAN]
830 nunc et Anaxagorae scrutemur ‘homoeomerian,’
quam Grai memorant nec nostra dicere lingua
concedit nobis patrii sermonis egestas,
sed tamen ipsam rem facilest exponere uerbis.
principio, ‘rerum’ quam dicit ‘homoeomerian,’
835 ossa uidelicet e pauxillis atque minutis
ossibus hic et de pauxillis atque minutis
uisceribus uiscus gigni sanguenque creari
sanguinis inter se multis coeuntibus guttis
ex aurique putat micis consistere posse
840 aurum et de terris terram concrescere paruis,
ignibus ex ignis, umorem umoribus esse.
cetera consimili fingit ratione putatque.
nec tamen esse ulla de parte in rebus inane
concedit neque corporibus finem esse secandis.
845 quare in utraque mihi pariter ratione uidetur
errare atque illi, supra quos diximus ante.
adde quod inbecilla nimis primordia fingit—
si primordia sunt, simili quae praedita constant
natura atque ipsae res sunt, aequeque laborant
850 et pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat.
nam quid in oppressu ualido durabit eorum,
ut mortem effugiat, Leti sub dentibus ipsis?
ignis, an umor, an aura? quid horum? sanguen an ossa?
nihil, ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis
855 tam mortalis erit quam quae manifesta uidemus
ex oculis nostris aliqua ui uicta perire.
at neque reccidere ad nihilum res posse neque autem
crescere de nihilo testor res ante probatas.
praeterea quoniam cibus auget corpus alitque,
860 scire licet nobis uenas et sanguen et ossa . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
861 siue cibos omnis commixto corpore dicent
esse et habere in se neruorum corpora parua
ossaque et omnino uenas partisque cruoris,
fiet uti cibus omnis, et aridus et liquor, ipse
865 ex alienigenis rebus constare putetur,
ossibus et neruis sanieque et sanguine mixto.
praeterea quaecumque e terra corpora crescunt
si sunt in terris, terram constare necessest
ex alienigenis, quae terris exoriuntur.
870 transfer item: totidem uerbis utare licebit.
in lignis si flamma latet fumusque cinisque,
ex alienigenis consistant ligna necessest,
874 ex alienigenis, quae lignis exoriuntur.
873 praeterea tellus quae corpora cumque alit auget
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
875 linquitur hic quaedam latitandi copia tenuis—
id quod Anaxagoras sibi sumit—ut omnibus omnis
res putet inmixtas rebus latitare, sed illud
apparere unum, cuius sint plurima mixta
et magis in promptu primaque in fronte locata.
880 quod tamen a uera longe ratione repulsumst.
conueniebat enim fruges quoque saepe, minaci
robore cum [in] saxi franguntur, mittere signum[1]
sanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur.
885 consimili ratione herbis quoque saepe decebat,[2]
884 cum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem;
et latices dulcis guttas similique sapore
mittere, lanigerae quali sunt ubere lactis;
scilicet, et glebis terrarum saepe friatis
herbarum genera et fruges frondesque uideri
890 dispertita inter terram latitare minute;
postremo in lignis cinerem fumumque uideri,
cum praefracta forent, ignisque latere minutos.
quorum nihil fieri quoniam manifesta docet res,
scire licet non esse in rebus res ita mixtas,
895 uerum semina multimodis inmixta latere
multarum rerum in rebus communia debent.
‘at saepe in magnis fit montibus,’ inquis, ‘ut altis
arboribus uicina cacumina summa terantur
inter se, ualidis facere id cogentibus austris,
900 donec flammai fulserunt flore coorto.’

[1] 882-883 omitted (Jacobson)
[2] herbis=herbas (Jacobson)

改变顺序和运动,就又能立刻造出风,
其他东西也以此方式彼此变换?
“但周遭的事实何其昭然,”你说,“万物[1]
都向空气中生长,土壤则滋养它们,
805 而且,除非季节在恰当的时候恩赐[2]
充沛的雨水,让树木不堪风暴而震颤,
太阳也尽职尽责地呵护,输送热量,
庄稼、草木和动物都将无法生长。”[3]
的确如此:若没有柔软的水和干食
810 维系,我们的身体早已消失,整个
生命都已与所有的肌腱骨骼相分离。
毫无疑问,是某些物质滋育和维持着
我们,而其他东西又依靠其他物质。
由于许多物体中共有的许多原子
815 会以许多不同的方式相互混合,
不同的东西自然需要不同的营养。
这些原子与什么混合,处于什么
位置,彼此之间给予和接受怎样的
运动,经常都会产生很大的影响,[4]
820 因为就是它们构成了河海、天地,
还有太阳,构成庄稼、草木和动物,
但结合的东西不同,运动方式也不同。
就连在我的这部作品里,你也会发现,
分散的许多词语共享许多字母,
825 然而你必须承认,这些诗行和词语
无论声音还是意义都彼此相去甚远:
仅仅靠改变顺序,字母就有此神通。[5]
可是万物的原子能提供更多的可能性,
从而可以创造出多姿多彩的世界。

830 现在让我们审视阿那克萨戈拉的理论——[6]
希腊人将其称为“种子说”,词汇的贫乏
让我们难以找到对应的拉丁语说法。[7]
但这个概念本身很容易用语言解释。
首先,当他提出“自然的同构种子”时,
835 显然认为,骨骼由非常微小的骨骼
颗粒组成,非常微小的肌肉颗粒[8]
组成了肌肉,血同样是由许多血滴[9]
聚集在一起才得以形成;与此相似,
他相信黄金能够用细小的金沙造出,
840 微小的土壤颗粒聚集就形成大地,
火来自火的种子,水来自水的种子,
如法炮制,便可以造出世间万物。
但他却绝对不允许虚空进入物体,[10]
也不为实体的分割设定最后的边界。[11]
845 所以我认为,在这两点上他和前文
我已提及的那些人犯了同样的错误。[12]
而且,他所设计的始基过于脆弱——[13]
倘若可算作始基,它们和自己构成的
物体具备相同的性质,都会遭厄、
850 死亡,无物能遏止它们冲向毁灭。
它们中谁能承受死亡可怕的巨颚,
顶住强大的碾压,最终逃过一劫?
火,水,空气?谁能?血还是骨头?
我相信,谁也不能,既然每种都彻底
855 受制于死亡,如同我们所见的东西
因外力摧残,显明无疑地从眼前消失。
而我在上文已经论证,无物能够[14]
归于虚无,或者以无为根基诞生,
而且,既然是食物滋养我们的身体,[15]
860 我们应当能推断,骨骼、血液和血脉
[都是由不同于它们本身的物质构成],[16]
861 但如果他们辩称,食物都是混合体,[17]
已经预先包含了肌腱的微小颗粒、
微型的骨骼、血脉和血液粒子,那么
无论干食流食,所有食物自己
865 就都需要由与之异质的东西组成,
需要与骨骼、肌腱、脓血之类混合。
还有,如果一切从土里长出的东西[18]
已经存在于土里,那么土也必然是
这些从土里诞生的异质之物的混合体。
870 以此类推,你可以一直套用此说辞。
如果火、烟、灰全都藏身在木头里,
那么木头必然也是由他物构成,
874 而这些异质之物又是从木头造出。[19]
873 同理,无论大地养育了什么东西,
[它们也必定包含与自己相异之物。][20]
875 这里存在一个可以躲藏的缝隙——[21]
阿那克萨戈拉已经发现——他提出,
与万物混合的所有微粒都会隐匿,
唯有数量最大的那种微粒显现,
更容易加以利用,也被置于最前面。[22]
880 然而,此说法与正确的解释相去甚远。
如果这样,当谷物被狰狞的石磨压碎,
就也应当时不时显露血迹,或吐出[23]
滋养我们身体的某种其他物质。
885 与此相应,当我们在石盘之间碾磨
884 青草,血也应该经常渗出草叶;
水应该献上甘甜的液滴,它的滋味
与绵羊乳房挤出的奶汁庶几相似;
还有,当泥块碾成泥渣,也应能看见,
各种草卉、庄稼和树叶的极小颗粒
890 悄悄躲在里面,分散在各个位置;
最后,当树枝折断,我们也应发现,
微型的灰、烟、火静静躺在木头里。
既然实情是,上述现象从未出现,[24]
以这种方式混合的物质就并不存在,
895 而许多东西共有的原子却必定藏身于
万物中,并以多种方式与它们混合。
“可是高山上常发生这种现象,”你说,[25]
“相邻的两棵大树相互摩擦顶部
(因为强劲的南风迫使它们摇摆),
900 最后也能制造出火苗,并猛烈燃烧。”

[1] 803-829行是第八段驳论:用四大元素解释万物的形成过于肤浅,停留于表面。
[2] “季节”(tempestas)也可译成“天气”,tempestas兼有这两种意思。
[3] 这是卢克莱修想象的恩培多克勒支持者的反驳。
[4] 817-819行的内容在《物性论》中多次重复,参考本卷908-910行、第二卷760-762行和第二卷1007-1009行。
[5] 这个类比卢克莱修多次使用,参考本卷197行、本卷912-914行、第二卷688-694行和第二卷1013-1014行。但字母组合和原子组合并不完全相同,原子与字母相比,前者具备主动性,并且受自然法则管辖,后者则是被动的,并且是随机的。
[6] 在830-920行,卢克莱修驳斥了阿那克萨戈拉的“种子说”(homoeomeria)。关于阿那克萨戈拉的理论,参考Robin专著《古希腊思想》(La Pensée Grecque 147-154)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:CONTRA ANAXAGORAN(驳阿那克萨戈拉)。这个小标题在抄本中标记为829a行。
[7] 卢克莱修在第830行被迫使用了“种子说”的希腊语转写形式,而没有翻译成拉丁词语。homoeomeria的字面意思是“相同的部分”,即万物的构件与万物本身是相似的,这种构件就像种子,决定了万物各自不同的特征。
[8] “肌肉”对应的拉丁语uiscus在这里不是“内脏”的意思。
[9] 原文的sanguen=sanguis(血)。
[10] 843行指出“种子说”的第一个错误:排斥虚空。
[11] 844行指出“种子说”的第二个错误:相信万物无限可分。
[12] 指赫拉克利特、恩培多克勒及其追随者。
[13] 847-858行指出“种子说”的第三个错误:“种子”过于脆弱,无力充当万物的始基。卢克卡修经常用命令式adde表示追加的理由。
[14] 参考本卷159-264行。Roberts(1972)认为,857-858行展示了卢克莱修被评论者低估的哲学技巧。他发现,857行中的res指的是物质性存在,858行的res指的是一系列论证或证据,后者接近斯多葛派著作中的pragmata。卢克莱修故意模仿斯多葛派的论证方式来嘲笑他们。
[15] 859-873行(实际的874行)继续反驳阿那克萨戈拉:如果将他的逻辑推到极致,会非常荒谬。
[16] 此处原文缺失,为了读起来更连贯,我根据上下文补充了这行诗。
[17] “他们”指阿那克萨戈拉的追随者。
[18] 指植物和动物。
[19] 抄本中这一行位置有误,挪到此处。
[20] 此处原文缺失,为了读起来更连贯,我根据上下文补充了这行诗。
[21] 875-896行先介绍了阿那克萨戈拉为摆脱逻辑困境而抛出的说法,然后指出,它与人类的感官经验相抵触。
[22] 卢克莱修对阿那克萨戈拉观点的复述是很不准确的,尤其没有提及“精神”(nous)在宇宙创生和变化中的重要作用。关于阿那克萨戈拉,参考Burnet专著《早期希腊哲学》(Early Greek Philosophy 259-260, 267-269)。
[23] 抄本中的in是多余的词。
[24] 原文quorum的先行词是上文的一系列不定式。
[25] 897-920行否定了阿那克萨戈拉对森林大火成因的解释,参考本诗第五卷1096-1100行。“你”指阿那克萨戈拉的某位追随者。