praeterea quare quisquam magis omnia tollat
et uelit ardoris naturam linquere solam,
quam neget esse ignis, aliam tamen esse relinquat?
aequa uidetur enim dementia dicere utrumque.
704a [NEQVE IGNEM NEQVE AERA NEQVE
VMOREM PRINCIPIA ESSE]
705 quapropter qui materiem rerum esse putarunt
ignem atque ex igni summam consistere posse,
et qui principium gignundis aera rebus
constituere, aut umorem quicumque putarunt
fingere res ipsum per se, terramue creare
710 omnia et in rerum naturas uertier omnis,
magno opere a uero longe derrasse uidentur.
adde etiam qui conduplicant primordia rerum,
aera iungentes igni terramque liquori,
et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur
715 ex igni terra atque anima procrescere et imbri.
715a [CONTRA EMPEDOCLEN]
quorum Acragantinus cum primis Empedocles est,
insula quem triquetris terrarum gessit in oris,
quam fluitans circum magnis anfractibus aequor
Ionium glaucis aspargit uirus ab undis,
720 angustoque fretu rapidum mare diuidit undis[1]
Italiae terrarum oras a finibus eius.[2]
hic est uasta Charybdis, et hic Aetnaea minantur
murmura flammarum rursum se colligere iras,
faucibus eruptos iterum uis ut uomat ignis[3]
725 ad caelumque ferat flammai fulgura rursum.
quae cum magna modis multis miranda uidetur
gentibus humanis regio uisendaque fertur,
rebus opima bonis, multa munita uirum ui,
nil tamen hoc habuisse uiro praeclarius in se
730 nec sanctum magis et mirum carumque uidetur.
carmina quin etiam diuini pectoris eius
uociferantur et exponunt praeclara reperta,
ut uix humana uideatur stirpe creatus.
hic tamen et supra quos diximus inferiores
735 partibus egregie multis multoque minores,
quamquam multa bene ac diuinitus inuenientes
ex adyto tamquam cordis responsa dedere
sanctius et multo certa ratione magis quam
Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur,
740 principiis tamen in rerum fecere ruinas
et grauiter magni magno cecidere ibi casu:
primum quod motus exempto rebus inani
constituunt et res mollis rarasque relinquunt—
aera rorem ignem terras animalia frugis—
745 nec tamen admiscent in eorum corpus inane;
deinde quod omnino finem non esse secandis
corporibus faciunt neque pausam stare fragori
nec prorsum in rebus minimum consistere quicquam
(cum uideamus id extremum cuiusque cacumen
750 esse quod ad sensus nostros minimum esse uidetur—
conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis,
extremum quod habent, minimum consistere in illis);[4]
huc accedit item, quoniam primordia rerum
mollia constituunt, quae nos natiua uidemus
755 esse et mortali cum corpore funditus, ut qui
debeat ad nihilum iam rerum summa reuerti
de nihiloque renata uigescere copia rerum
(quorum utrumque quid a uero iam distet habebis);
deinde inimica modis multis sunt atque uenenum
760 ipsa sibi inter se (quare aut congressa peribunt
aut ita diffugient, ut tempestate coacta
fulmina diffugere atque imbris uentosque uidemus).
denique quattuor ex rebus si cuncta creantur
atque in eas rursum res omnia dissoluontur,
765 qui magis illa queunt ‘rerum primordia’ dici
quam contra res illorum retroque putari?
alternis gignuntur enim mutantque colorem
et totam inter se naturam tempore ab omni.
[fulmina diffugere atque imbris uentosque uidemus]
770 sin ita forte putas ignis terraeque coire
corpus et aerias auras roremque liquoris,
nihil in concilio naturam ut mutet eorum,
nulla tibi ex illis poterit res esse creata,
non animans, non exanimo cum corpore, ut arbos.
775 quippe suam quicque in coetu uariantis acerui
naturam ostendet, mixtusque uidebitur aer
cum terra simul et arbor cum rore manere.
at primordia gignundis in rebus oportet
naturam clandestinam caecamque adhibere,
780 emineat ne quid, quod contra pugnet et obstet,
quo minus esse queat proprie quodcumque creatur.
quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius
et primum faciunt ignem se uertere in auras
aeris, hinc imbrem gigni, terramque creari
785 ex imbri, retroque a terra cuncta reuerti,
umorem primum, post aera, deinde calorem,
nec cessare haec inter se mutare, meare
a caelo ad terram, de terra ad sidera mundi—
quod facere haud ullo debent primordia pacto.
790 immutabile enim quiddam superare necessest,
ne res ad nihilum redigantur funditus omnes.
nam quodcumque suis mutatum finibus exit,
continuo hoc mors est illius quod fuit ante.
quapropter quoniam quae paulo diximus ante
795 in commutatum ueniunt, constare necessest
ex aliis ea, quae nequeant conuertier usquam,
ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnis.
quin potius tali natura praedita quaedam
corpora constituas, ignem si forte crearint,
800 posse eadem, demptis paucis paucisque tributis,
[1] undis=omnis (Orth)
[2] Italiae=haeliar (MSS)
[3] eruptos=e ruptos (Solmsen)
[4] in illis=rebus (MSS)
而且,人为何宁可否定万物的存在,
只愿保留火这种本质,而不是相反,
否定火一物,而让他物原封不动?
在我看来,两种行为都是人发疯。
705 所以,那些认为火是万物的始基、[1]
整个宇宙可以由火构成的人,[2]
还有那些认为风才是万物创生
之源的人,或任何相信水凭自己
就可形成万物,或者土创造万物、
710 并可变化为世间所有存在的人,[3]
看来都远远偏离了通向真理的道路。[4]
还要添上那些选择了两种元素、
在土火风水之间随意组合的人,[5]
以及那些提出宇宙万物都可以
715 用以上四大元素创造出来的人。[6]
阿克拉加斯的恩培多克勒是其代表,[7]
养育他的海岸在形似三角的西西里岛,
伊奥尼亚环绕它,在蜿蜒的宽阔海湾,
灰蓝的浪涛拍击,溅起片片水花。
720 一道湍急狭窄的海峡横在中间,[8]
隔开了意大利土地和这个岛屿的边界。
这里有阴森的卡律布狄斯,还有埃特纳,[9]
轰响似乎在警告,它将再次集结
愤怒的火焰,再次奋力喷出喉管,
725 再次将血红燃烧的闪电射入天空。
尽管这片伟大的土地在很多方面
都激起人类的惊叹,盛传值得游历,
既有富饶的物产,也有充足的民众,[10]
它却没有什么比这位贤哲更著名,
730 也没有什么更受爱戴、敬重和膜拜。[11]
从他神圣的胸膛涌出的诗行也以
洪钟般的声音宣告他惊世的发现,
仿佛他已是神族,而非凡人的后代。
然而,他和上文我刚提及的那些[12]
735 才华和贡献远不能相提并论的人
虽然发现了许多卓异通天的真理,
也从心灵的至圣所传达了许多神谕
(论其神圣性和理性的依据,远远超过
凭借阿波罗祭坛和月桂预言的皮提娅),[13]
740 却在万物始基的问题上猛然失足,
正由于他们是巨人,所以才摔得可怕:
首先,因为他们否定了虚空,却承认[14]
万物的运动,保留了柔软稀薄的实体——
空气、水、火、土、动物和植物——
745 却不允许虚空与它们的物质混合。
其次,因为他们全然不相信实体的[15]
切割有极限,万物的分解过程有穷尽,
某种最小的微粒真实存在于物体里
(而我们却发现,每个物体的终极微粒
750 似乎就是我们能看见的最小微粒——
由此经验可推论,不可见的原子也有
某种最小微粒,就是其终极微粒)。
第三,因为他们选择的始基都是[16]
柔软的始基,而我们知道它们皆原子
755 组成,而且形体会彻底毁灭,宇宙
以它们为基础,理所当然会归于虚无,
千姿百态的世界也需要从虚无重生
(你已经明白这两种观点多么错误)。[17]
再者,这些始基在很多方面彼此[18]
760 敌对和毒害(所以,它们或者因相遇
而湮灭,或者未相遇已逃散,如我们所见,
风暴聚拢的闪电和风雨会各奔前程)。
还有,如果万物都源于这四种东西,[19]
并且最终也要分解为这些东西,[20]
765 为何只有它们可称为“万物的始基”,
而不能反过来,将资格赋予其他物质?
因为它们从彼此诞生,一刻不停地
相互交换它们的颜色甚至性质。
[本行应是七六二行的错误重复,不译][21]
770 但你若碰巧认为,火和土的实体、[22]
天上的空气和水滴可以如此混合,
在此联姻中谁也不改变自己的本性,
那么这样的杂烩将无法造出任何
东西,无论是动物还是无灵的树木,[23]
775 每种成分在这团彼此抵牾的物质中
都会显露其本性,空气将进入土壤,
与它共存,热气则将与水相伴。
可是始基在创生万物时理应提供
一种隐藏的、不会公开显现的物质,
780 不让任何东西太突出,妨碍并阻挡
即将创生之物形成自己的属性。[24]
他们甚至向天空和星火寻求起源,[25]
提出最初是火变成了流动的空气,
然后空气造出水,接着土从水中诞生,
785 最后一切再由土开始,按相反顺序
退回起点,依次变成水、风和火。
它们就这样永远互相转化,从天宇
旅行到地上,又从地上升向星辰——
始基无论如何不会有这样的特征。
790 因为某种不变的物质必须永存,
以免宇宙万物彻底地归于虚无。
然而,任何越出自身边界的改变
立刻意味着此前存在之物的终结,
所以,既然我们刚才提到的元素
795 会相互转化,它们的源头就毫无疑问
是其他东西,而后者永远不能被改变,
以免虚无成为万物最后的归宿。
你何不认定,存在某些实体,它们
具备这样的性质,若已经碰巧造出火,
800 只要去掉和添加一些相似的实体,
[1] 705-829行抨击了所有将火、水、气、土视为宇宙本源的哲学家,在简短的概述(705-715行)后,卢克莱修集中反驳了恩培多克勒的理论。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:NEQVE IGNEM NEQVE AERA NEQVE VMOREM PRINCIPIA ESSE(火气水皆非始基)。这个小标题在抄本中标记为704a行。
[2] 指赫拉克利特和斯多葛派。
[3] 707-710行的三类人分别指阿那克西美尼(Anaximenes)、泰勒斯(Thales)和普通人(当时人们普遍相信,人来自尘土,归于尘土)。
[4] 原文的derrasse=deerravisse(偏离正道)。
[5] Leonard-Smith(1942)认为,这里卢克莱修影射的是欧诺皮德斯(Oenopides of Chios),但Robin(1925)认为,他影射的是毕达哥拉斯和巴门尼德(Parmenides)。
[6] 主要指恩培多克勒。原文的anima在这里指空气,imbri指水。
[7] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:CONTRA EMPEDOCLEN(驳恩培多克勒)。这个小标题在抄本中标记为715a行。阿克拉加斯在西西里,是恩培多克勒的出生地。
[8] 指墨西拿海峡。
[9] 卡律布狄斯(Charybdis)是守卫墨西拿海峡的漩涡怪,海神波塞冬和大地女神盖娅的女儿。埃特纳是西西里岛上的著名火山。
[10] 西西里岛是古罗马和地中海世界的谷仓。
[11] 卢克莱修虽然不完全认同恩培多克勒的观点(他的机械论宇宙观其实与伊壁鸠鲁派相似),但对他非常敬重,或许因为《物性论》的主题和风格都受到了这位哲学家诗人的启发。
[12] 在734-829行,卢克莱修正式反驳了恩培多克勒及其追随者关于宇宙本源的观点。
[13] 皮提娅(Pythia)是德尔斐的阿波罗神庙的女祭司,传说其预言极为灵验。皮提娅在发布神谕前,会先食用月桂叶子,坐在三角凳上,从凳子下面的岩缝吸入致幻的烟雾。卢克莱修借此形象讽刺了以柏拉图为代表的形而上学宇宙论者。
[14] 在742-745行,卢克莱修指出他们的第一个错误:不承认物体的内部和外部存在虚空。参考恩培多克勒(fr. 13)。
[15] 在746-752行,卢克莱修指出他们的第二个错误:相信物质无限可分。这里的论证体现了卢克莱修用可感经验做类比来推论不可感原子的基本方法。752行原文的文本不确定。
[16] 在753-758行,卢克莱修指出他们的第三个错误:将柔软的物质视为宇宙的始基。
[17] “两种观点”指宇宙会复归于无和万物从无中诞生的观点,参考本卷159-264行。
[18] 在759-762行,卢克莱修指出他们的第四个错误:四种始基彼此敌对,无法聚合。值得注意的是,卢克莱修只讨论了恩培多克勒宇宙论中的四大元素,却对“爱”(eros)和“冲突”(eris)这两大力量不置一词。
[19] 763-769行是第五段驳论:这四大元素由于缺乏稳定性,没有充当“万物始基”的资格。
[20] 原文的dissoluontur=dissoluuntur(被分解)。
[21] 《物性论》抄本中有许多讹误,文本状况在流传下来的古罗马黄金时代诗歌中是最差的。
[22] 770-781行是第六段驳论:四大元素混杂的属性使得它们创造的东西难以拥有自己的属性。
[23] 原文的arbos=arbor(树)。
[24] 与四大元素不同,原子只拥有大小、重量、形状和运动的特性,它们组合出的物体可以拥有自己的属性。
[25] 782-802行是第七段驳论,其实与恩培多克勒几乎无关,主要攻击的是赫拉克利特和斯多葛派,延续了上文635-704行的内容,只是因为火涉及水、土、风的变化,所以放在这里。卢克莱修指出,既然他们所言的火会经历上述形态变化,所以必定会朽坏,无法充当宇宙的永恒构件。他所抨击的思想可参考西塞罗《论神性》(De Natura Deorum 2.33.84)。“他们”指斯多葛派,他们相信在地球的大气层外环绕着一圈火,星辰就在这个圈里。在拉丁语中,“火”(ignis)也经常指天上的星辰。