《物性论》第1卷601-700行

iam nequeunt, id nimirum sine partibus extat
et minima constat natura; nec fuit umquam
per se secretum neque post hac esse ualebit,
alterius quoniamst ipsum pars primaque et una.
605 inde aliae atque aliae similes ex ordine partes
agmine condenso naturam corporis explent.
quae quoniam per se nequeunt constare, necessest
haerere unde queant nulla ratione reuelli.
sunt igitur solida primordia simplicitate,
610 quae minimis stipata cohaerent partibus arte.
non ex illorum conuentu conciliata
sed magis aeterna pollentia simplicitate.
unde neque auelli quicquam neque deminui iam
concedit Natura reseruans semina rebus.
615 praeterea nisi erit minimum, paruissima quaeque
corpora constabunt ex partibus infinitis,
quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit
dimidiam partem, nec res praefiniet ulla.
ergo rerum inter summam minimamque quod escit?
620 nil erit ut distet. nam quamuis funditus omnis
summa sit infinita, tamen, paruissima quae sunt,
ex infinitis constabunt partibus aeque.
quod quoniam ratio reclamat uera negatque
credere posse animum, uictus fateare necessest
625 esse ea quae nullis iam praedita partibus extent
et minima constent natura. quae quoniam sunt,
illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.
denique si minimas in partis cuncta resolui
cogere consuesset rerum Natura creatrix,
630 iam nihil ex illis eadem reparare ualeret,
propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta,
non possunt ea quae debet genitalis habere
materies—uarios conexus pondera plagas
concursus motus—per quas res quaeque geruntur.
634a [CONTRA HERACLITVM]
635 quapropter qui materiem rerum esse putarunt
ignem atque ex igni summam consistere solo,
magno opere a uera lapsi ratione uidentur.
Heraclitus init quorum dux proelia primus,
clarus ob obscuram linguam magis inter inanis
640 quamde grauis inter Graios qui uera requirunt.
omnia enim stolidi magis admirantur amantque,
inuersis quae sub uerbis latitantia cernunt,
ueraque constituunt quae belle tangere possunt
auris et lepido quae sunt fucata sonore.
645 nam cur tam uariae res possent esse, requiro,
ex uno si sunt igni puroque creatae?
nil prodesset enim calidum denserier ignem
nec rarefieri, si partes ignis eandem
naturam quam totus habet super ignis haberent.
650 acrior ardor enim conductis partibus esset,
languidior porro disiectis disque supatis.
amplius hoc fieri nihil est quod posse rearis
talibus in causis, nedum uariantia rerum
tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.
655 id quoque: si faciant admixtum rebus inane,
denseri poterunt ignes rarique relinqui.
sed quia multa sibi cernunt contraria Musae[1]
et fugitant in rebus inane relinquere purum,
ardua dum metuunt, amittunt uera uiai.
660 nec rursum cernunt, exempto rebus inane,
omnia denseri fierique ex omnibus unum
corpus, nil ab se quod possit mittere raptim,
aestifer ignis uti lumen iacit atque uaporem—
ut uideas non e stipatis partibus esse.
665 quod si forte alia credunt ratione potesse
ignis in coetu stingui mutareque corpus
(scilicet: ex nulla facere id si parte reparcent),
occidet ad nihilum nimirum funditus ardor
omnis, et e nihilo fient quaecumque creantur.
670 nam quodcumque suis mutatum finibus exit
continuo hoc mors est illius quod fuit ante.
proinde aliquit superare necesse est incolume ollis,
ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes,
de nihiloque renata uigescat copia rerum.
675 nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam
sunt, quae conseruant naturam semper eandem,
quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant
naturam res et conuertunt corpora sese,
scire licet non esse haec ignea corpora rerum.
680 nihil referret enim quaedam decedere, abire,
atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,
si tamen ardoris naturam cuncta tenerent.
ignis enim foret omnimodis quodcumque crearet.
uerum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora quorum
685 concursus motus ordo positura figurae
efficiunt ignis, mutatoque ordine mutant
naturam neque sunt igni simulata neque ulli
praeterea rei quae corpora mittere possit
sensibus et nostros adiectu tangere tactus.
690 dicere porro ignem res omnis esse, neque ullam
rem ueram in numero rerum constare nisi ignem—
quod facit hic idem—perdelirum esse uidetur.
nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat
et labefactat eos unde omnia credita pendent,
695 unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem.
credit enim sensus ignem cognoscere uere,
cetera non credit, quae nihilo clara minus sunt.
quod mihi cum uanum tum delirum esse uidetur.
quo referemus enim? quid nobis certius ipsis
700 sensibus esse potest, qui uera ac falsa notemus?

[1] Musae=densa (Büchner)=sumi (Howard)=mussant (Paladini)=niti (MacGregor)

范围之外,这种微粒就一定没有部分,
而是最小的单一体,但它从来不曾
孤立地存在,以后也永远不会如此,
因为它属于原子,性质原初而单一。[1]
605 然后,它们和无数相似的微粒次第
以紧密的队形填满原子的物质空间。
此微粒既然无法孤立存在,就必然
黏附于一个永不能从其撕裂的东西。
所以,原子仍然具备单一的性质,
610 由最小的微粒构成,紧密压缩在一起。
但不能据此说,它是这些微粒的组合,
而应说,原子是坚固永恒的单一本质。
自然不允许夺走或减少它们的任何
物质,特意将它们用作万物的种子。
615 而且,若没有最小的限度,极小的实体[2]
又会由更小的部分组成,直至无穷,
正如一半的一半永远又会有自己的
一半,任何东西都无法阻止其分裂。
若这样,极小的微粒和宇宙有何差别?[3]
620 全然没有。因为整个浩瀚的宇宙
虽然无穷,但极小的微粒也与它等同,
它的构件同样是无穷的更小部分。
既然真正的理性已经在抗议,心智
不相信此种图景,你就只好承认,
625 存在这样的东西:它们无任何结构,
是最小单一体。既然它们存在,就必须
承认,致密永恒的原子也是现实。
还有一点,如果创生万物的自然
惯于迫使原子分解为最小的微粒,
630 那么靠这些微粒将无法再造万物,
因为它们缺乏别的微粒来滋养,
便无法拥有创生性物质应该拥有的
属性,即各种联系、重量、运动和碰撞,
而万事万物都通过它们变化、发展。[4]

635 所以,那些认为万物的始基是火、[5]
整个宇宙都仅仅由火构成的人,[6]
显而易见,偏离正确的理性太远。
他们的领袖赫拉克利特最先参战,[7]
晦涩的语言为他在蠢夫中赢得名声,[8]
640 诚心追求真理的希腊人却不以为然。[9]
因为愚人总是更愿意崇拜和拥抱[10]
他们发现隐藏在繁复词句下的一切,
什么最能给耳朵以惊奇,用华丽辞藻
包装得最好,他们就认定什么是真理。[11]
645 我要问,这样丰富的世界如何产生,[12]
如果万物全部发源于纯粹的火?
无论让火变得更稠密或者更稀薄,[13]
都无济于事,只要火的部分与它的
整体所拥有的性质根本上并无二致。
650 因为火的微粒越稠密,热就越强烈,
相反,将微粒分散,热就疲软无力。[14]
如此的原因除了产生如此的结果,
还能有什么?不消说,如此多彩的世界[15]
无法脱胎于所谓火的分散与聚集。
655 还有一点:他们若承认物体中有虚空,[16]
就能解释火为什么可以压缩和稀释。
可是,他们的缪斯看见险阻重重,
便不敢前行,将纯粹的虚空留给万物,
于是,他们畏惧艰辛,却远离了正途。[17]
660 他们也没有意识到,如果不存在虚空,
所有物体都能够压缩,万物会挤成
一个实体,它无法突然散发物质,
而火却可以向周围辐射温暖和光明,
所以,火的结构必不是全然致密。
665 但如果他们碰巧相信,火可以重新[18]
安排结构,可以熄灭并改变形体
(如果他们如此做没有任何顾忌),
那么,所有的热就必然走向寂灭,
一切创生之物都只能从无中发源。
670 因为,任何越出自身边界的改变
立刻意味着此前存在之物的终结。[19]
所以,这些火中必定有某物留存,[20]
以免所有的东西彻底归于虚无,
所有重生复长之物以虚无为根。
675 因此,既然事实上毫无疑问地存在
某些永远保持着同样性质的实体,
借助它们的离开、加入和变化的顺序,
宇宙万物都可以改变性质和形体,
这些构成万物的始基就一定不是火。
680 因为,无论有始基分离、远遁,抑或
加入、改变顺序,都不会有任何影响,
倘若它们全部都保持热的本性:
这样无论产生什么,都一定是火。
可是我相信这才是真相:存在某些
685 实体,其碰撞、运动、顺序、位置和形状
产生火,而一旦改变顺序,它们就能
改变性质,不再像火或其他任何
可以向感官发送物质微粒,并且
对我们的触觉直接施加作用的东西。[21]
690 再者,声称万物皆是火,万物之中[22]
唯有火一物才具备真实的存在——此人
如此宣扬——这是彻头彻尾的疯言,
因为他是以感官为武器向感官进攻,
撼动它们的权威,而我们的一切信念,
695 甚至他本人对火的理解都从其发源。
他相信感官真实地觉知火这种东西,
却不相信其余,而它们同样明晰。
我觉得这观点不仅痴傻,而且悖谬。
我们还能靠什么?什么能比感官
700 更值得信赖?通过什么辨别真伪?[23]

[1] 原文的属格alterius(另一物)指微粒所属的原子。
[2] 615-634行继续反驳物质无限可分的观点:如果没有一个不可再分的终极层次,极小的微粒和宇宙本身就没有差别,因为二者都是由无穷多的构件组成的。“极小的实体”指构成原子的微粒。
[3] 原文的escit是系动词esse的开始形式(inceptive),有将来时意味。
[4] 参考第二卷62-332行。
[5] 在635-920行,卢克莱修反驳了赫拉克利特、恩培多克勒和阿那克萨戈拉(Anaxagoras)关于宇宙始基的理论。Munro(1864)、Robin(1925)和Bailey(1947)发现卢克莱修对前两位哲学家的批判与他们的理论多有不符,所以认为这段文字真正的靶子是斯多葛派。Furley(1966)认为,没有充分证据表明卢克莱修在攻击斯多葛派,这里选择的三位哲学家主要用于代表三种观点:物质一元论、四大元素论和物质无限可分论。Bollock(1969)则相信,这段文字的主要目的不是哲学论战,而是为了展现哲学思想的演化。Tatum(1984)指出,这些分析都忽略了卢克莱修的诗学用意。他注意到,卢克莱修在介绍赫拉克利特和恩培多克勒的学说时,特别突出了他们的哲学语言风格,并且明显否定前者,推崇后者。即使在陈述阿那克萨戈拉的观点时,他也在考虑希腊语言的拉丁语翻译。所以,Tatum认为,卢克莱修巧妙地继承了伊壁鸠鲁派思想论战的传统,却以诗学元素加以改造,证明了诗歌阐发哲学的有效性。635-704行抨击的是赫拉克利特的观点,参考Burnet著作《早期希腊哲学》(Early Greek Philosophy 130-168)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题:CONTRA HERACLITVM(驳赫拉克利特)。这个小标题在抄本中标记为634a行。qui省略了先行词ei,指赫拉克利特和追随他的斯多葛派。materiem这里指宇宙的基本元素,译作“始基”。
[6] 这行的summam(主格summa)指宇宙总体,这是《物性论》中的常见用法。
[7] “最先”(primus)并非指时间,而是指在当时的自然哲学讨论中,赫拉克利特万物起源于火的观点往往最先被提及。Kollmann(1971)认为这段文字是对赫拉克利特本人及追随者的人身攻击,而且戏仿了这位哲学家的写作风格。Milanese(1989)却相信,卢克莱修的靶子不是赫拉克利特,而是赞美他的斯多葛派。
[8] “名声”对应的形容词clarus也有“明亮”的意思,它在原文中与obscuram(晦涩、阴暗)并置,显然有讽刺意味。赫拉克利特的文风如同神谕,艰深难懂。“蠢夫”(inanis)和641行的“愚人”(stolidi)可能都指斯多葛派。在抄本中,本行的ob一词缺失。Holtsmark(1968)认为,这段文字有强烈的讽刺色彩,尤其考虑到inanis与卢克莱修所言的虚空(inane)是同源之词。
[9] 指以伊壁鸠鲁派为代表的希腊人。原文的quamde=quam(引导比较状语的连词)。
[10] Marković(2009)发现,641行的词汇很接近赫拉克利特遗存的文本片段(fr. 109)。借助这种手段,卢克莱修既抨击了赫拉克利特对诗歌语言的滥用,也讽刺了追捧他的斯多葛派。
[11] 伊壁鸠鲁推崇平实的文风。
[12] 645-689行是卢克莱修驳斥赫拉克利特的第一重论证:万物不可能发源于火。
[13] 原文的denserier=denseri(变稠密),是被动不定式的古旧形式。词语rarefieri(变稀薄)仅见于卢克莱修的著作中。
[14] disque supatis是典型的拆词格(tmesis),连词que隔开了dissupatis(分散)的两个部分。
[15] 原文的uariantia=uarietas(多样性),后者无法纳入六音步体的格律。
[16] “他们”指斯多葛派。
[17] 斯多葛派认为虚空只存在于世界外部,世界内部没有虚空。
[18] 原文的potesse=posse(能)。
[19] 物体关键性质的改变意味着它的毁灭,这是伊壁鸠鲁派的重要观点,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.39)。卢克莱修在《物性论》中多次采用相同的表述,参考本卷792-793行、第二卷753-754行和第三卷519-520行。
[20] 原文的aliquit=aliquid(不定代词),ollis=illis(指示代词与格)。
[21] 参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 1.54-55)。
[22] 690-704行是卢克莱修驳斥赫拉克利特的第二重论证:万物发源于火的观点与感官证据相悖。赫拉克利特对感官极其不信任(fr. 4),然而卢克莱修认为,以火为万物之源,其实是在感官经验基础上将独特性赋予火这一种物质,是没有逻辑的。
[23] 参考本诗第四卷379-521行。