iam nequeunt, id nimirum sine partibus extat
et minima constat natura; nec fuit umquam
per se secretum neque post hac esse ualebit,
alterius quoniamst ipsum pars primaque et una.
605 inde aliae atque aliae similes ex ordine partes
agmine condenso naturam corporis explent.
quae quoniam per se nequeunt constare, necessest
haerere unde queant nulla ratione reuelli.
sunt igitur solida primordia simplicitate,
610 quae minimis stipata cohaerent partibus arte.
non ex illorum conuentu conciliata
sed magis aeterna pollentia simplicitate.
unde neque auelli quicquam neque deminui iam
concedit Natura reseruans semina rebus.
615 praeterea nisi erit minimum, paruissima quaeque
corpora constabunt ex partibus infinitis,
quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit
dimidiam partem, nec res praefiniet ulla.
ergo rerum inter summam minimamque quod escit?
620 nil erit ut distet. nam quamuis funditus omnis
summa sit infinita, tamen, paruissima quae sunt,
ex infinitis constabunt partibus aeque.
quod quoniam ratio reclamat uera negatque
credere posse animum, uictus fateare necessest
625 esse ea quae nullis iam praedita partibus extent
et minima constent natura. quae quoniam sunt,
illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.
denique si minimas in partis cuncta resolui
cogere consuesset rerum Natura creatrix,
630 iam nihil ex illis eadem reparare ualeret,
propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta,
non possunt ea quae debet genitalis habere
materies—uarios conexus pondera plagas
concursus motus—per quas res quaeque geruntur.
634a [CONTRA HERACLITVM]
635 quapropter qui materiem rerum esse putarunt
ignem atque ex igni summam consistere solo,
magno opere a uera lapsi ratione uidentur.
Heraclitus init quorum dux proelia primus,
clarus ob obscuram linguam magis inter inanis
640 quamde grauis inter Graios qui uera requirunt.
omnia enim stolidi magis admirantur amantque,
inuersis quae sub uerbis latitantia cernunt,
ueraque constituunt quae belle tangere possunt
auris et lepido quae sunt fucata sonore.
645 nam cur tam uariae res possent esse, requiro,
ex uno si sunt igni puroque creatae?
nil prodesset enim calidum denserier ignem
nec rarefieri, si partes ignis eandem
naturam quam totus habet super ignis haberent.
650 acrior ardor enim conductis partibus esset,
languidior porro disiectis disque supatis.
amplius hoc fieri nihil est quod posse rearis
talibus in causis, nedum uariantia rerum
tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.
655 id quoque: si faciant admixtum rebus inane,
denseri poterunt ignes rarique relinqui.
sed quia multa sibi cernunt contraria Musae[1]
et fugitant in rebus inane relinquere purum,
ardua dum metuunt, amittunt uera uiai.
660 nec rursum cernunt, exempto rebus inane,
omnia denseri fierique ex omnibus unum
corpus, nil ab se quod possit mittere raptim,
aestifer ignis uti lumen iacit atque uaporem—
ut uideas non e stipatis partibus esse.
665 quod si forte alia credunt ratione potesse
ignis in coetu stingui mutareque corpus
(scilicet: ex nulla facere id si parte reparcent),
occidet ad nihilum nimirum funditus ardor
omnis, et e nihilo fient quaecumque creantur.
670 nam quodcumque suis mutatum finibus exit
continuo hoc mors est illius quod fuit ante.
proinde aliquit superare necesse est incolume ollis,
ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes,
de nihiloque renata uigescat copia rerum.
675 nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam
sunt, quae conseruant naturam semper eandem,
quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant
naturam res et conuertunt corpora sese,
scire licet non esse haec ignea corpora rerum.
680 nihil referret enim quaedam decedere, abire,
atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,
si tamen ardoris naturam cuncta tenerent.
ignis enim foret omnimodis quodcumque crearet.
uerum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora quorum
685 concursus motus ordo positura figurae
efficiunt ignis, mutatoque ordine mutant
naturam neque sunt igni simulata neque ulli
praeterea rei quae corpora mittere possit
sensibus et nostros adiectu tangere tactus.
690 dicere porro ignem res omnis esse, neque ullam
rem ueram in numero rerum constare nisi ignem—
quod facit hic idem—perdelirum esse uidetur.
nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat
et labefactat eos unde omnia credita pendent,
695 unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem.
credit enim sensus ignem cognoscere uere,
cetera non credit, quae nihilo clara minus sunt.
quod mihi cum uanum tum delirum esse uidetur.
quo referemus enim? quid nobis certius ipsis
700 sensibus esse potest, qui uera ac falsa notemus?
[1] Musae=densa (Büchner)=sumi (Howard)=mussant (Paladini)=niti (MacGregor)
範圍之外,這種微粒就一定沒有部分,
而是最小的單一體,但它從來不曾
孤立地存在,以後也永遠不會如此,
因為它屬於原子,性質原初而單一。[1]
605 然後,它們和無數相似的微粒次第
以緊密的隊形填滿原子的物質空間。
此微粒既然無法孤立存在,就必然
黏附於一個永不能從其撕裂的東西。
所以,原子仍然具備單一的性質,
610 由最小的微粒構成,緊密壓縮在一起。
但不能據此說,它是這些微粒的組合,
而應說,原子是堅固永恆的單一本質。
自然不允許奪走或減少它們的任何
物質,特意將它們用作萬物的種子。
615 而且,若沒有最小的限度,極小的實體[2]
又會由更小的部分組成,直至無窮,
正如一半的一半永遠又會有自己的
一半,任何東西都無法阻止其分裂。
若這樣,極小的微粒和宇宙有何差別?[3]
620 全然沒有。因為整個浩瀚的宇宙
雖然無窮,但極小的微粒也與它等同,
它的構件同樣是無窮的更小部分。
既然真正的理性已經在抗議,心智
不相信此種圖景,你就只好承認,
625 存在這樣的東西:它們無任何結構,
是最小單一體。既然它們存在,就必須
承認,緻密永恆的原子也是現實。
還有一點,如果創生萬物的自然
慣於迫使原子分解為最小的微粒,
630 那麼靠這些微粒將無法再造萬物,
因為它們缺乏別的微粒來滋養,
便無法擁有創生性物質應該擁有的
屬性,即各種聯繫、重量、運動和碰撞,
而萬事萬物都通過它們變化、發展。[4]
635 所以,那些認為萬物的始基是火、[5]
整個宇宙都僅僅由火構成的人,[6]
顯而易見,偏離正確的理性太遠。
他們的領袖赫拉克利特最先參戰,[7]
晦澀的語言為他在蠢夫中贏得名聲,[8]
640 誠心追求真理的希臘人卻不以為然。[9]
因為愚人總是更願意崇拜和擁抱[10]
他們發現隱藏在繁複詞句下的一切,
什麼最能給耳朵以驚奇,用華麗辭藻
包裝得最好,他們就認定什麼是真理。[11]
645 我要問,這樣豐富的世界如何產生,[12]
如果萬物全部發源於純粹的火?
無論讓火變得更稠密或者更稀薄,[13]
都無濟於事,只要火的部分與它的
整體所擁有的性質根本上並無二致。
650 因為火的微粒越稠密,熱就越強烈,
相反,將微粒分散,熱就疲軟無力。[14]
如此的原因除了產生如此的結果,
還能有什麼?不消說,如此多彩的世界[15]
無法脫胎於所謂火的分散與聚集。
655 還有一點:他們若承認物體中有虛空,[16]
就能解釋火為什麼可以壓縮和稀釋。
可是,他們的繆斯看見險阻重重,
便不敢前行,將純粹的虛空留給萬物,
於是,他們畏懼艱辛,卻遠離了正途。[17]
660 他們也沒有意識到,如果不存在虛空,
所有物體都能夠壓縮,萬物會擠成
一個實體,它無法突然散發物質,
而火卻可以向周圍輻射溫暖和光明,
所以,火的結構必不是全然緻密。
665 但如果他們碰巧相信,火可以重新[18]
安排結構,可以熄滅並改變形體
(如果他們如此做沒有任何顧忌),
那麼,所有的熱就必然走向寂滅,
一切創生之物都只能從無中發源。
670 因為,任何越出自身邊界的改變
立刻意味着此前存在之物的終結。[19]
所以,這些火中必定有某物留存,[20]
以免所有的東西徹底歸於虛無,
所有重生復長之物以虛無為根。
675 因此,既然事實上毫無疑問地存在
某些永遠保持着同樣性質的實體,
藉助它們的離開、加入和變化的順序,
宇宙萬物都可以改變性質和形體,
這些構成萬物的始基就一定不是火。
680 因為,無論有始基分離、遠遁,抑或
加入、改變順序,都不會有任何影響,
倘若它們全部都保持熱的本性:
這樣無論產生什麼,都一定是火。
可是我相信這才是真相:存在某些
685 實體,其碰撞、運動、順序、位置和形狀
產生火,而一旦改變順序,它們就能
改變性質,不再像火或其他任何
可以向感官發送物質微粒,並且
對我們的觸覺直接施加作用的東西。[21]
690 再者,聲稱萬物皆是火,萬物之中[22]
唯有火一物才具備真實的存在——此人
如此宣揚——這是徹頭徹尾的瘋言,
因為他是以感官為武器向感官進攻,
撼動它們的權威,而我們的一切信念,
695 甚至他本人對火的理解都從其發源。
他相信感官真實地覺知火這種東西,
卻不相信其餘,而它們同樣明晰。
我覺得這觀點不僅痴傻,而且悖謬。
我們還能靠什麼?什麼能比感官
700 更值得信賴?通過什麼辨別真偽?[23]
[1] 原文的屬格alterius(另一物)指微粒所屬的原子。
[2] 615-634行繼續反駁物質無限可分的觀點:如果沒有一個不可再分的終極層次,極小的微粒和宇宙本身就沒有差別,因為二者都是由無窮多的構件組成的。“極小的實體”指構成原子的微粒。
[3] 原文的escit是系動詞esse的開始形式(inceptive),有將來時意味。
[4] 參考第二卷62-332行。
[5] 在635-920行,盧克萊修反駁了赫拉克利特、恩培多克勒和阿那克薩戈拉(Anaxagoras)關於宇宙始基的理論。Munro(1864)、Robin(1925)和Bailey(1947)發現盧克萊修對前兩位哲學家的批判與他們的理論多有不符,所以認為這段文字真正的靶子是斯多葛派。Furley(1966)認為,沒有充分證據表明盧克萊修在攻擊斯多葛派,這裡選擇的三位哲學家主要用於代表三種觀點:物質一元論、四大元素論和物質無限可分論。Bollock(1969)則相信,這段文字的主要目的不是哲學論戰,而是為了展現哲學思想的演化。Tatum(1984)指出,這些分析都忽略了盧克萊修的詩學用意。他注意到,盧克萊修在介紹赫拉克利特和恩培多克勒的學說時,特別突出了他們的哲學語言風格,並且明顯否定前者,推崇後者。即使在陳述阿那克薩戈拉的觀點時,他也在考慮希臘語言的拉丁語翻譯。所以,Tatum認為,盧克萊修巧妙地繼承了伊壁鳩魯派思想論戰的傳統,卻以詩學元素加以改造,證明了詩歌闡發哲學的有效性。635-704行抨擊的是赫拉克利特的觀點,參考Burnet著作《早期希臘哲學》(Early Greek Philosophy 130-168)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:CONTRA HERACLITVM(駁赫拉克利特)。這個小標題在抄本中標記為634a行。qui省略了先行詞ei,指赫拉克利特和追隨他的斯多葛派。materiem這裡指宇宙的基本元素,譯作“始基”。
[6] 這行的summam(主格summa)指宇宙總體,這是《物性論》中的常見用法。
[7] “最先”(primus)並非指時間,而是指在當時的自然哲學討論中,赫拉克利特萬物起源於火的觀點往往最先被提及。Kollmann(1971)認為這段文字是對赫拉克利特本人及追隨者的人身攻擊,而且戲仿了這位哲學家的寫作風格。Milanese(1989)卻相信,盧克萊修的靶子不是赫拉克利特,而是讚美他的斯多葛派。
[8] “名聲”對應的形容詞clarus也有“明亮”的意思,它在原文中與obscuram(晦澀、陰暗)並置,顯然有諷刺意味。赫拉克利特的文風如同神諭,艱深難懂。“蠢夫”(inanis)和641行的“愚人”(stolidi)可能都指斯多葛派。在抄本中,本行的ob一詞缺失。Holtsmark(1968)認為,這段文字有強烈的諷刺色彩,尤其考慮到inanis與盧克萊修所言的虛空(inane)是同源之詞。
[9] 指以伊壁鳩魯派為代表的希臘人。原文的quamde=quam(引導比較狀語的連詞)。
[10] Marković(2009)發現,641行的詞彙很接近赫拉克利特遺存的文本片段(fr. 109)。藉助這種手段,盧克萊修既抨擊了赫拉克利特對詩歌語言的濫用,也諷刺了追捧他的斯多葛派。
[11] 伊壁鳩魯推崇平實的文風。
[12] 645-689行是盧克萊修駁斥赫拉克利特的第一重論證:萬物不可能發源於火。
[13] 原文的denserier=denseri(變稠密),是被動不定式的古舊形式。詞語rarefieri(變稀薄)僅見於盧克萊修的著作中。
[14] disque supatis是典型的拆詞格(tmesis),連詞que隔開了dissupatis(分散)的兩個部分。
[15] 原文的uariantia=uarietas(多樣性),後者無法納入六音步體的格律。
[16] “他們”指斯多葛派。
[17] 斯多葛派認為虛空只存在於世界外部,世界內部沒有虛空。
[18] 原文的potesse=posse(能)。
[19] 物體關鍵性質的改變意味着它的毀滅,這是伊壁鳩魯派的重要觀點,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.39)。盧克萊修在《物性論》中多次採用相同的表述,參考本卷792-793行、第二卷753-754行和第三卷519-520行。
[20] 原文的aliquit=aliquid(不定代詞),ollis=illis(指示代詞與格)。
[21] 參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.54-55)。
[22] 690-704行是盧克萊修駁斥赫拉克利特的第二重論證:萬物發源於火的觀點與感官證據相悖。赫拉克利特對感官極其不信任(fr. 4),然而盧克萊修認為,以火為萬物之源,其實是在感官經驗基礎上將獨特性賦予火這一種物質,是沒有邏輯的。
[23] 參考本詩第四卷379-521行。