transire et magnos manibus diuellere montis
multaque uiuendo uitalia uincere saecla,
si non, materies quia rebus reddita certast
gignundis, e qua constat quid possit oriri?
205 nihil igitur fieri de nihilo posse fatendumst,
semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae
aeris in teneras possint proferrier auras.
postremo quoniam incultis praestare uidemus
culta loca et manibus melioris reddere fetus,
210 esse uidelicet in terris primordia rerum,
quae nos, fecundas uertentes uomere glebas
terraique solum subigentes, cimus ad ortus.
quod si nulla forent, nostro sine quaeque labore
sponte sua multo fieri meliora uideres.
214a [NIHIL AD NIHILVM INTERIRE]
215 huc accedit uti quicque in sua corpora rursum
dissoluat Natura neque ad nihilum interemat res.
nam si quid mortale e cunctis partibus esset,
ex oculis res quaeque repente erepta periret.
nulla ui foret usus enim, quae partibus eius
220 discidium parere et nexus exsoluere posset.
quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque,
donec uis obiit quae res diuerberet ictu
aut intus penetret per inania dissoluatque,
nullius exitium patitur Natura uideri.
225 praeterea quaecumque uetustate amouet aetas,
si penitus peremit consumens materiem omnem,
unde animale genus generatim in lumina uitae
redducit Venus, aut redductum daedala tellus
unde alit atque auget generatim pabula praebens?
230 unde mare ingenuei fontes externaque longe[1]
flumina suppeditant? unde aether sidera pascit?
omnia enim debet, mortali corpore quae sunt,
infinita aetas consumpse ante acta diesque.
quod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere
235 e quibus haec rerum consistit summa refecta,
inmortali sunt natura praedita certe.
haud igitur possunt ad nihilum quaeque reuerti.
denique res omnis eadem uis causaque uolgo
conficeret, nisi materies aeterna teneret
240 inter se nexus minus aut magis indupedita.
tactus enim leti satis esset causa profecto,
quippe ubi nulla forent aeterno corpore, quorum
contextum uis deberet dissoluere quaeque.
at nunc, inter se quia nexus principiorum
245 dissimiles constant aeternaque materies est,
incolumi remanent res corpore, dum satis acris
uis obeat pro textura cuiusque reperta.
haud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes
discidio redeunt in corpora materiai.
250 postremo pereunt imbres, ubi eos Pater aether
in gremium Matris terrai praecipitauit.
at nitidae surgunt fruges, ramique uirescunt
arboribus, crescunt ipsae fetuque grauantur.
hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum;
255 hinc laetas urbes pueris florere uidemus ,
frondiferasque nouis auibus canere undique siluas;
hinc fessae pecudes pinguis per pabula laeta
corpora deponent, et candens lacteus umor
uberibus manat distentis; hinc noua proles
260 artubus infirmis teneras lasciua per herbas
ludit lacte mero mentes perculsa nouellas.
haud igitur penitus pereunt quaecumque uidentur,
quando alit ex alio reficit Natura nec ullam
rem gigni patitur, nisi morte adiuta aliena.
265 nunc age, res quoniam docui non posse creari
de nihilo neque item genitas ad nilhi reuocari—
ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis,
quod nequeunt oculis rerum primordia cerni—
268a [CORPORA QVAE NON VINDEANTVR]
accipe praeterea quae corpora tute necessest
270 confiteare esse in rebus nec posse uideri.
principio uenti uis uerberat incita pontum[2]
ingentisque ruit nauis et nubila differt;
interdum rapido percurrens turbine campos
arboribus magnis sternit montisque supremos
275 siluifragis uexat flabris. ita perfurit acri
cum fremitu saeuitque minaci murmure pontus.
276a [DE VENTO]
sunt igitur uenti nimirum corpora caeca,
quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli
uerrunt ac subito uexantia turbine raptant;
280 nec ratione fluunt alia stragemque propagant
et cum mollis aquae fertur natura repente
flumine abundanti, quom largis imbribus auget
montibus ex altis magnus decursus aquai,
fragmina coniciens siluarum arbustaque tota,
285 nec ualidi possunt pontes uenientis aquai
uim subitam tolerare. ita magno turbidus imbri
molibus incurrit ualidis cum uiribus amnis;
dat sonitu magno stragem uoluitque sub undis
grandia saxa; ruit qua quidquid fluctibus obstat.
290 sic igitur debent uenti quoque flamina ferri,
quae ueluti ualidum cum flumen procubuere
quamlibet in partem, trudunt res ante ruuntque
impetibus crebris, interdum uertice torto
corripiunt rapidique rotanti turbine portant. [3]
295 quare etiam atque etiam sunt uenti corpora caeca,
quandoquidem factis et moribus aemula magnis
amnibus inueniuntur, aperto corpore qui sunt.
297a [DE ODORE CALORE FRIGORE VOCE]
tum porro uarios rerum sentimus odores
nec tamen ad naris uenientis cernimus umquam.
300 nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus
[1] externaque=extentaque (Paladini; Lachmann)
[2] pontum=cortus (MSS)=portus (Meurig-Davies)
[3] Smith(1993)認為,rapidoque比rapidique好。
大海,徒手就可以撕開崇山峻岭,[1]
壽命綿長,超過許多世代的總和,
若不是因為創造東西總需要定量的
物質,它能化生的東西也終究有限?
205 所以必須承認,無中斷不能生有,
既然萬物都需要種子才可以誕生,
才能向上生長,沐浴柔和的天風。
還有一條證據是,我們發現耕地[2]
比荒地優越,更好的收成依靠雙手,[3]
210 顯然土壤中存在某些始基或原子,[4]
當犁鏵翻起富饒的土塊,田地屈從
我們的意志,它們的活力便被喚醒。
但倘若它們不存在,無需我們耕作,
原野也會自動變出更喜人的收穫。[5]
215 而且,自然會將萬物分解為各自的[6]
構件,而不會真正將它們全部毀滅。[7]
倘若某物的每個部分都難逃一死,[8]
它就會瞬間在眼前消失,不留痕迹,
因為那樣,就無需任何力量來促成
220 各部分的斷裂,解開連接它們的纜繩。[9]
然而,由於是永恆的原子構成萬物,[10]
直到能分裂物體的力量迎面衝擊,
或者從空虛處滲入,從內部將其瓦解,[11]
自然才允許任何東西走向終結。[12]
225 此外,倘若無論流逝的時間奪去[13]
何物,都徹底摧毀它,耗盡一切物質,[14]
維納斯用什麼將各從其類的生靈帶回
生命的光輝里;一旦帶回,技藝絕倫的
大地用什麼做糧食,滋育這諸般活物?
230 海底的湧泉和陸上遙遠的江河用什麼[15]
供給大洋?天空用什麼牧養眾星辰?
由必死構件造出的一切應當早已被
無窮的時間和逝去的日子啃噬乾淨。
但若在過去漫長的歲月里,整個宇宙
235 都能夠藉助這些構件不斷重生,
這些原子就必然具備不朽的天性。
因此,任何物體都不可能歸於無。
不僅如此,相同的力量和原因也能夠[16]
消滅萬物,若不是永恆的物質彼此
240 連接,嵌在或松或緊的層層網絡里。
如果物體的構件並非不朽,那麼
輕輕一觸已足以成為死亡的原因,
因為任何力都應能讓它們分崩離析。
然而實情是,由於始基之網的構造[17]
245 各不相同,萬物的質料又長存不滅,
它們的形體便安然無虞,除非外力[18]
足夠強大,可以突破結構的防禦。
所以萬物皆不會歸於無,而在死亡時
無一例外重新分解為原子和質料。
250 還有,雨水的確會消失,當天空父親[19]
將它們徑直投入大地母親的懷抱,
但絢麗的莊稼會湧出,枝條翠綠奪目,
樹木也不斷生長,掛滿沉沉的果實。
於是,我們人類和動物得以生存;
255 於是,我們看見孩童遍布幸福的城鎮,
郊區茂盛的森林裡,雛鳥的歌聲縈繞;
於是,肥碩的軀體讓牛羊疲憊,它們
躺在快樂的草場上,白得炫目的奶汁
從鼓脹乳房裡流出;於是,新生的幼崽
260 四肢尚柔弱,已經開始在嫩草間奔逐
嬉戲,飲醉了純乳,稚氣的心智已恍惚。
因此,看似死亡的一切並未真死亡,
自然總是以一物再造另一物,除非
有舊物之死助產,也不許新物誕生。
265 既然我聲稱,無中生有絕對不可能,[20]
誕生之物也不會重返虛無之鄉——
現在,為了讓你不懷疑我的論證,
因為肉眼看不到構成萬物的原子——[21]
請聽我列舉一些物質,就連你也必須
270 承認,雖然不可見,卻在萬物之列。[22]
首先以風為例,當它的力量被喚醒,[23]
能夠抽打海洋,掀翻巨艦,驅散雲陣;
有時狂飆席捲原野,大樹的屍身
遍地枕藉,群山之巔的森林也難逃
275 摧枯拉朽的氣流。如此,風凄厲呼嘯,
肆意泄憤,海陰森咆哮,怒不可遏。
所以,風便是我們無法看見的物質,[24]
它掃蕩海洋、大地甚至天空的流雲,
以突然的漩渦折磨它們,圍困它們。
280 風一路奔涌,在各處製造混亂和廢墟,
正如天性柔靜的水,也可能驟然[25]
變成滔滔的洪流,山頂壯闊的瀑布
傾瀉而下,帶着滂沱大雨的威勢,
裹挾森林的無數碎片和完整的樹木,
285 堅固的橋樑也不能抵擋逼近的驚湍
陡然爆發的衝擊力。因為暴雨而躁動的
河流以驚人的能量一再撞向堤壩,
震耳轟鳴中,巨石已崩潰,捲入浪下,
一切阻礙的物體都被它次第毀滅。
290 因此,勁風的激流也應當這般行進,
當它們如一條大江向任意方向奔騰,
都會推動前面的東西,反覆衝撞,
直至擊毀;有時則變成扭曲的漩渦,
將它們捲走,飛速旋轉,帶到遠方。[26]
295 所以我重申,風是無法看見的物質,[27]
因為可以發現,它的性質和效果
都堪與大河相比,而後者並未隱形。
還有,我們能聞到物體的不同味道,[28]
卻從未見過它們迎面飄向鼻子。
300 我們不曾見灼人的熱,或以眼睛
[1] 類似的巨人在神話中有波呂斐摩斯(參考荷馬Odyssey 9.481)、奧里昂(參考維吉爾Aeneis 10.762-765)和赫拉克勒斯(參考阿波羅多洛斯The Library 2.5.10)。
[2] 208-214行是論證六,盧克萊修以耕地為例說明,農作物的成長必須依賴物質。
[3] 正如許多古羅馬詩歌的例子,這行melioris(更好的)的詞尾is=es,該詞修飾複數名詞fetus(幼崽,這裡指收成)。
[4] 這行的primordia rerum是《物性論》中原子作為術語的標準說法,這裡譯作“始基或原子”,體現這段文字的過渡性。
[5] 這行動詞uideres的第二人稱主語泛指讀者,全詩有很多這樣的例子。
[6] 在215-264行,盧克萊修用四種方法論證不生不滅的宇宙構件——原子——必定存在。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:NIHIL AD NIHILVM INTERIRE(無物徹底毀滅)。這個小標題在抄本中標記為214a行。
[7] 這行的interemat= interimat(毀滅),是盧克萊修特有的拼寫方式。
[8] 217-224行是論證一:如果萬物的構件能徹底毀滅,萬物就會在瞬間消失。
[9] “斷裂”或者“解體”對應的拉丁文是discidium,這也是盧克萊修的術語,特指原子組合的逆過程,它翻譯的是伊壁鳩魯的希臘術語dialysis(Epistle 1.40-41)。
[10] 句首的quod有轉折之意,從這行起,semen除了特指精子的情形外,一般不再像前文譯成“種子”,而直接譯成“原子”。
[11] 這行的複數名詞inania指物體內部沒有原子的“空虛的地方”,並非術語,作為術語的“虛空”一般用單數inane表示,是和原子一起構成宇宙的另一類實體,參考329-448行。
[12] 在《物性論》中,uideri(被看見)經常表示存在(esse)或變化(fieri)。
[13] 225-237行是論證二:如果沒有隱藏的物質儲備(原子),無物能夠誕生。
[14] 這行的peremit=perimit(摧毀)。
[15] 這行的ingenuei=ingenui(在它裡面誕生的)。
[16] 238-249行是論證三:如果萬物不是由某種永恆的構件組成,它們都會被“相同的力量和原因”毀滅。“力量”(uis)或許指外部的衝擊,“原因”(causa)或許指內在的缺陷。Hendren(2012)指出,在這段文字里,盧克萊修使用了nexus、indupedita、contextum、textura等與紡織有關的詞彙來表現原子被“編織”成萬物的主題。
[17] “始基”(principiorum,主格principia)也指原子。
[18] 這行的單數奪格corpore指物體的宏觀形體或者結構,不指原子。
[19] 250-264行是論證四,該論證基於類比。
[20] 在265-328行,盧克萊修用五個例子來證明,原子雖然不可見,但應當存在。nunc age是《物性論》中反覆出現的表示話題轉換的說法。docui(字面意思是“我已教過”)在詩中頻繁使用,體現了作品的說教特徵。Classen(1968)以265-270行為例,解析了盧克萊修的論證套路(其實是修辭套路)。他往往先回顧上一個觀點,宣稱自己已經證明,並在引入下一個論點的論證之前,直接將結論拋給讀者,造成先入為主的印象,然後才展開論述。Classen指出,這也是柏拉圖等古希臘哲學家的套路。
[21] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:CORPORA QVAE NON VIDEANTVR(不可見之物)。這個小標題在抄本中標記為268a行。
[22] 證明這一點對盧克萊修很重要,因為伊壁鳩魯學派認為,感官是形成知識的首要途徑,如果無法解釋為何作為五官之首的眼睛不能看到原子,整個理論都將陷入困境。
[23] 原文行末的pontum(海)文本存疑。271-297行以風為例,說明看不見的東西未必不存在。
[24] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE VENTO(論風)。這個小標題在抄本中標記為276a行。
[25] 這行的et=quam,與上一行的alia呼應,表示比較。
[26] 動詞corripiunt和portant缺賓語,邏輯上292行的res可以充當。
[27] etiam atque etiam是盧克萊修喜歡用的副詞短語,意為“我一再聲言”。
[28] 298-304行以氣味、熱、寒、聲音為例,說明存在的東西可以無形。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE ODORE CALORE FRIGORE VOCE(關於氣味、熱、寒、聲音)。這個小標題在抄本中標記為297a行。