“Ars mihi non tanti est; valeas, mea tibia” dixi:
excipit abiectam caespite ripa suo.
Inventam satyrus primum miratur et usum
nescit; et inflatam sentit habere sonum;
705 et modo dimittit digitis, modo concipit auras,
iamque inter nymphas arte superbus erat:
provocat et Phoebum. Phoebo superante pependit;
caesa recesserunt a cute membra sua.
sum tamen inventrix auctorque ego carminis huius.
710 hoc est cur nostros ars colat ista dies.’
Tertia nox[1] veniet, qua tu, Dodoni Thyone,
stabis Agenorei fronte videnda bovis.
Haec est illa dies qua tu purgamina Vestae,
Thybri, per Etruscas in mare mittis aquas.
715 Si qua fides ventis, Zephyro date carbasa, nautae.
Cras veniet vestris ille secundus aquis.
At pater Heliadum radios ubi tinxerit undis,
et cinget geminos stella serena polos,
tollet humo validos proles Hyriea lacertos:
720 continua Delphin nocte videndus erit.
Scilicet hic olim Volscos Aequosque fugatos
viderat in campis, Algida terra, tuis;
unde suburbano clarus, Tuberte, triumpho
vectus es in niveis postmodo victor equis.
725 Iam sex et totidem luces de mense supersunt,
huic unum numero tu tamen adde diem:
sol abit a Geminis, et Cancri signa rubescunt;
coepit Aventina Pallas in arce coli.
Iam tua, Laomedon, oritur nurus, ortaque noctem
730 pellit, et e pratis uda pruina fugit:
reddita, quisquis is est, Summano templa feruntur,
tum cum Romanis, Pyrrhe, timendus eras.
Hanc quoque cum patriis Galatea receperit undis,
plenaque securae terra quietis erit,
735 surgit humo iuvenis telis adflatus avitis
et gemino nexas porrigit angue manus.
Notus amor Phaedrae, nota est iniuria Thesei:
devovit natum credulus ille suum.
Non impune pius iuvenis Troezena petebat:
740 dividit obstantes pectore taurus aquas.
Solliciti terrentur equi, frustraque retenti
per scopulos dominum duraque saxa trahunt.
exciderat curru, lorisque morantibus artus
Hippolytus lacero corpore raptus erat
745 reddideratque animam, multum indignante Diana.
‘nulla’ Coronides ‘causa doloris’ ait;
‘namque pio iuveni vitam sine volnere reddam,
et cedent arti tristia fata meae.’
Gramina continuo loculis depromit eburnis
750 (profuerant Glauci manibus illa prius,
tum cum observatas augur descendit in herbas,
usus et auxilio est anguis ab angue dato),
pectora ter tetigit, ter verba salubria dixit:
depositum terra sustulit ille caput.
755 Lucus eum nemorisque sui Dictynna recessu
celat: Aricino Virbius ille lacu.
At Clymenus Clothoque dolent: haec, fila teneri[2],
hic, fieri regni iura minora sui.
Iuppiter exemplum veritus derexit in ipsum
760 fulmina, qui nimiae moverat artis opem.
Phoebe, querebaris: deus est, placare parenti:
propter te, fieri quod vetat, ipse facit.
Non ego te, quamvis properabis vincere, Caesar,
si vetet auspicium, signa movere velim.
765 Sint tibi Flaminius Trasimenaque litora testes
per volucres aequos multa monere deos.
Tempora si veteris quaeris temeraria damni,
quintus ab extremo mense bis ille dies.
Postera lux melior: superat Masinissa Syphacem,
770 et cecidit telis Hasdrubal ipse suis.
Tempora labuntur, tacitisque senescimus annis,
et fugiunt freno non remorante dies.
Quam cito venerunt Fortunae Fortis honores!
post septem luces Iunius actus erit.
775 Ite, deam laeti Fortem celebrate, Quirites:
in Tiberis ripa munera regis habet.
Pars pede, pars etiam celeri decurrite cumba,
nec pudeat potos inde redire domum.
Ferte coronatae iuvenum convivia lintres,
780 multaque per medias vina bibantur aquas.
Plebs colit hanc, quia qui posuit de plebe fuisse
fertur et ex humili sceptra tulisse loco.
Convenit et servis, serva quia Tullius ortus
constituit dubiae templa propinqua deae.
785 Ecce suburbana rediens male sobrius aede
ad stellas aliquis talia verba iacit:
‘zona latet tua nunc, et cras fortasse latebit:
dehinc erit, Orion, aspicienda mihi.’
At si non esset potus, dixisset eadem
790 venturum tempus solstitiale die.
Lucifero subeunte Lares delubra tulerunt
hic, ubi fit docta multa corona manu.
Tempus idem Stator aedis habet, quam Romulus olim
ante Palatini condidit ora iugi.
795 Tot restant de mense dies quot nomina Parcis,
cum data sunt trabeae templa, Quirine, tuae.
Tempus Iuleis cras est natale Kalendis:
Pierides, coeptis addite summa meis.
Dicite, Pierides, quis vos addixerit isti,
800 cui dedit invitas victa noverca manus.
Sic ego. Sic Clio: ‘clari monimenta Philippi
aspicis, unde trahit Marcia casta genus,
Marcia, sacrifico deductum nomen ab Anco,
in qua par facies nobilitate sua.
805 Par animo quoque forma suo respondet; in illa
et genus et facies ingeniumque simul.
Nec quod laudamus formam, tu turpe putaris:
laudamus magnas hac quoque parte deas.
Nupta fuit quondam matertera Caesaris illi:
810 o decus, o sacra femina digna domo!’
Sic cecinit Clio. Doctae adsensere sorores;
adnuit Alcides increpuitque lyram.
‘我不喜歡這技藝,永別了,我的長笛!’
說完,我將它扔到岸邊草地里。
一位薩梯[1]找到它,最初很驚訝,不知道
如何使,但發現能夠吹出音調,
705 藉手指起落,他時而呼氣,時而吸氣,
很快就開始在仙女中炫耀技藝,
甚至敢藐視福玻斯。太陽神獲勝後吊起
他的身體,又剝去四肢的皮。
然而,我才是這種樂器真正的發明者,
710 所以吹笛人才會在節日紀念我。”
待到第三日來臨,多多納的仙女堤俄涅[2]
將出現在阿革諾耳之牛[3]的前額。
台伯河,你在此日將維斯塔神廟的污穢
捲入圖斯坎的流水,運進大海。
715 若能信任風,水手們,就把帆交給西風,[4]
明天它會助你們順遂地航行。
當赫里俄斯的光芒已經沒入波濤,[5]
南北天極被靜謐的星辰環繞,
奧里昂[6]會從地面抬起雄健的臂膀,
720 下一夜海豚座也會出現在穹蒼。
它當然曾經目睹沃爾斯齊人和埃奎人
在阿爾吉杜斯的原野上潰不成軍,
圖貝爾圖斯,你戰勝鄰邦獲得凱旋禮,
驅馳雪白的駟馬,威風快意[7]。
725 本月已經只餘下十二晝夜,可是你[8]
還應該另外添上一個日子:
太陽離開雙子座,巨蟹座煥發光彩,
阿文丁山開始帕拉斯的禮拜。
拉俄墨冬的兒媳黎明女神已來臨,[9]
730 她驅走夜色,濕霜從草地逃遁,
此日蘇馬努斯(無論他是誰)[10]曾獲贈
神廟,當羅馬震恐於皮洛士之名[11]。
等加拉泰婭用父親的海水擁抱這一天,[12]
大地完全沉入無憂的夢田,
735 地平線會出現曾遭祖父雷霆轟擊的
青年,他伸出的雙手纏着兩條蛇[13]。
淮德拉的愛欲、忒修斯的傷害世人皆知,
輕信的父親竟詛咒自己的兒子[14]。
孝順的年輕人遠赴特洛曾[15],卻飛來橫禍:
740 公牛以胸膛沖開前面的海波,
拉車的馬匹受到驚嚇,主人雖拚命
掙扎,還是被拽入亂石巉岩中。
希波呂托斯從車上飛出,四肢被韁繩
絞住,遍體鱗傷,在地上拖行,
745 轉眼已斷氣,這讓狄安娜[16]憤恨難消。
“不必傷心,”埃斯庫拉庇烏斯[17]道,
“我能讓虔敬的青年復活,煥然一新,
我的本領能戰勝陰森的命運。”
他立刻從象牙箱中取出一些藥草
750 (靠它們格勞科斯曾逃離陰曹,
那位先知留意到一條蛇將同伴治癒,
便替兒子采來了這種植物[18]),
三次碰青年的胸膛,三次念療救的咒語:
他立刻從地上抬起頭,已然復蘇。
755 狄安娜[19]聖林幽深處是他後來的藏身地,
他變成阿里齊亞的維爾比烏斯[20]。
可是冥王和克洛托[21]卻心生不滿,他因為
權力遭侵犯,她因為斷線被接回。
朱庇特擔心他強大的技藝開創先例,
760 便降下閃電,將這位醫生殺死。
福玻斯,你有怨言,但別責怪你父親:
為你,他不惜違規擢升他為神。
無論你多麼急於去征服,愷撒,我都願[22]
你別開拔,倘若兆象不平安。
765 且讓弗拉米紐斯和特拉西梅諾湖作證,
仁慈的諸神曾反覆以飛鳥示警[23]。
你若問古昔因莽撞招致的那場大難
發生在何時,離月末恰好十天。
翌日卻吉祥:馬西尼薩將蘇帕克斯
770 擊潰,哈斯德魯巴也伏劍而死[24]。
歲月飛逝,我們隨沉默的流年變老,[25]
沒任何韁轡能遏止日子的奔逃。
時運女神的節日已然到來,多麼快!
再過七天,六月便離開舞台。
775 出門為時運女神歡慶吧,奎里特斯人,
她在台伯河邊有王室的厚贈[26]。
你們或者步行,或者乘快艇趕來,
即使酩酊歸家,也不必羞愧。
綴滿花環的輕舟,快裝載年輕的宴客,
780 任他們在中流痛飲,觥籌交錯。
平民禮遇她,因為建廟者[27]據說也出身
底層,卻贏得權杖,成為至尊;
奴隸膜拜她,因為讓這位任性女神
安居的圖利烏斯有奴隸的母親。
785 你看,一位醉客從郊外的神祠返家,[28]
朝着星空拋出下面幾句話:
“奧里昂[29],你的腰帶還隱藏,或許明晚
也一樣,但那以後我就能看見。”
倘若他沒有爛醉如泥,他還會提及,
790 同一天我們也將迎來夏至。
翌日,人們曾向拉里斯獻上神殿,[30]
嫻熟的手已在此編許多花環。
“拯救者”神廟[31]在同日落成,羅慕路斯
往昔在帕拉丁山前為它奠基。
795 當本月餘下的日子與命運神數字相同,[32]
做王的奎里努斯也獲贈神宮。
明日是七月朔日的生辰,諸位繆斯,[33]
為我的作品添上最後幾筆[34]。
告訴我,繼母無奈接受的那位天神[35]
800 因為誰而與你們有一層緣分?
“你看見菲利普斯的紀念碑,”克里奧回答[36],
“他的女兒是貞潔的瑪爾奇婭,
瑪爾奇婭的家族名源自先王安庫斯[37],
她的美貌堪匹配她的家世,
805 她的心靈又與外表相呼應,總之,
出身、姿容與天性全相合相契。
別以為我們對容貌的稱讚理當輕蔑,
評價女神我們也遵循此原則[38]。
愷撒的姨母曾嫁給這位菲利普斯[39]。
810 傑出的女人[40],無愧高貴的門第!”
克里奧如此吟唱,博學的姐妹也贊成,
海格力斯頷首,以琴音回應[41]。
[1] 指瑪緒阿斯(Marsyas),他因為傲慢地向阿波羅挑戰音樂技藝,比賽失敗後被阿波羅活活剝了皮。
[2] 711-714行是6月15日(羅馬標記法為F XVII KAL. IUL. Q. ST. D. F),前面的6月14日標記為E XVIII KAL. IUL. EN。堤俄涅(Thyone)是畢星團七仙女之一,傳說她們的家鄉是多多納。
[3] 準確地說,是載着阿革諾耳(腓尼基國王)女兒(歐羅巴)的牛。
[4] 715-716行是6月16日(羅馬標記法為G XVI KAL. IUL. C)。
[5] 717-724行是6月17日(羅馬標記法為H XV KAL. IUL. C),後面的6月18日標記為A XIV KAL. IUL. C。“赫里俄斯”的原文是pater Heliadum(赫里俄斯的女兒們的父親),老太陽神赫里俄斯在這裡代指太陽。
[6] “奧里昂”(即獵戶座)的原文是proles Hyriea(許里俄斯的孩子)。
[7] 公元前431年,羅馬獨裁官圖貝爾圖斯(A. Postumius Tubertus)在阿爾吉杜斯山(Algidus)附近擊敗了沃爾斯齊人(Volsci)和埃奎人(Aequi)的軍隊。
[8] 725-728行是6月19日(羅馬標記法為B XIII KAL. IUL. C)。
[9] 729-732行是6月20日(羅馬標記法為C XII KAL. IUL. C)。奧羅拉的丈夫提托諾斯是拉俄墨冬的兒子。
[10] 顯然奧維德不知道蘇馬努斯(Summanus)這位神的身份,通常的觀點認為他是普魯托,因為Summanus是Summus manium變來的,意為“亡靈神之首”。
[11] 伊庇魯斯國王皮洛士曾長期是羅馬的心腹大患。
[12] 733-762行是6月21日(羅馬標記法為D XI KAL. IUL. C)。“加拉泰婭”(Galatea)是海神涅柔斯的女兒。
[13] 指蛇夫座(Ophiuchus)。傳說它是醫神埃斯庫拉庇烏斯(Aesculapius)所化,而他是阿波羅的兒子、朱庇特的孫子,故事詳情見下文。
[14] 參考本書第三卷第265行的注釋。
[15] “孝順的年輕人”指希波呂托斯(Hippolytus),特洛曾(Troezen)是他父親忒修斯的故鄉。
[16] 希波呂托斯堅持獨身,深受處女神狄安娜敬重。
[17] “埃斯庫拉庇烏斯”的原文是Coronides(科洛尼絲的兒子),因為他是阿波羅和仙女科洛尼絲所生。
[18] 格勞科斯(Glaucus)是克里特國王米諾斯的兒子,在埃斯庫拉庇烏斯尋求復活他的辦法時,一條蛇擋住了去路,醫神殺死了它,另一條蛇銜來一棵草,碰了一下它的頭,它就復活了。埃斯庫拉庇烏斯於是發現了起死回生的靈藥。
[19] “狄安娜”的原文是Dictynna(狄安娜的另一個名字)。
[20] 維爾比烏斯(Virbius)是希波呂托斯復活後的名字。
[21] “冥王”的原文是Clymenus(普魯托的另一個名號)。克洛托(Clotho)是命運三女神之一,負責編織紗線。
[22] 763-768行是6月22日(羅馬標記法為E X KAL. IUL. C)。
[23] 公元前217年,雖然兆象不祥,執政官弗拉米紐斯(C. Flaminius)卻執意開戰,結果羅馬軍隊在特拉西梅諾湖(Trasimene)慘遭漢尼拔屠戮。
[24] 769-770行是6月23日(F IX KAL. IUL. C)。在第二次布匿戰爭中,小西庇阿(Scipio Africanus)和馬西尼薩(Masinissa)於公元前203年擊敗了蘇帕克斯(Syphax)率領的迦太基軍隊,參考李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 30.12)。公元前207年,漢尼拔計劃與弟弟哈斯德魯巴(Hasdrubal)夾擊羅馬,但信使被羅馬執政官C. Claudius Nero攔截,他和另一位執政官M. Livius秘密組織軍隊,在麥陶魯斯河(Metaurus)附近奇襲迦太基人,殺死了哈斯德魯巴。這次戰役是第二次布匿戰爭的轉折點。
[25] 771-784行是6月24日(G VIII KAL. IUL. C)。Newlands(1995)覺得,這兩行詩暗示詩人和作品都將陷入沉默,換言之,《歲時記》即將收尾,不會繼續寫下去。但Volk(1997)認為,恰好相反,奧維德突出的是詩歌和時間一起生長,並將繼續如此。
[26] 奧維德可能指羅馬國王塞爾維烏斯在台伯河邊敬獻的時運女神(Fors Fortuna)神廟。
[27] 指塞爾維烏斯,參考本卷第479行的注釋。
[28] 785-790行是6月25日(羅馬標記法為H VII KAL. IUL. C),後面的6月26日標記為A VI KAL. IUL. C。
[29] 指獵戶座。
[30] 791-794行是6月27日(羅馬標記法為B V KAL. IUL. C),後面的6月28日標記為C IV KAL. IUL. F。
[31] 指羅慕路斯建造的“拯救者”朱庇特(Iuppiter Stator)神廟。
[32] 795-796行是6月29日(羅馬標記法為D III KAL. IUL. F),公元前16年,屋大維重建並重新敬獻了奎里努斯神廟。
[33] 797-812行是6月30日(羅馬標記法為E PR. KAL. IUL. C)。“諸位繆斯”的原文是Pierides,從名詞Pieria(皮埃里亞)變來,皮埃里亞位於色雷斯,據說是繆斯神最初的居處。
[34] 認為《歲時記》本只打算寫六卷的學者在這行里能找到一條不太可靠的證據。“我的作品”(coeptis meis)既可能指這卷詩(六月),也可能指整部《歲時記》。
[35] “繼母”指朱諾,“那位天神”指海格力斯。公元前189年,福爾維烏斯(M. Fulvius Nobilior)得勝歸來,向“繆斯的海格力斯”(Hercules Musarum)獻上了一座神廟。這座廟裡的海格力斯雕像被塑造為彈奏里拉琴的模樣。Littlewood(2006)認為,這裡的和解主題也暗示,《歲時記》即將收尾。
[36] 克里奧是掌管史詩的繆斯。菲利普斯(L. Marcius Philippus)的兒子翻修了這座海格力斯神廟,並在公元前29年6月30日重新敬獻,參考蘇埃托尼烏斯《奧古斯都傳》(Divus Augustus 29.5)。
[37] 瑪爾奇婭(Marcia,屋大維的表妹)對應的陽性名字是Marcius,而相傳羅馬第二代國王努瑪的兒子是安庫斯(Ancus Marcius)。奧維德由此將瑪爾奇婭家族塑造成了一個尊貴而神聖的家族。
[38] 呼應着全書多次出現的帕里斯評判女神容貌的事。
[39] “愷撒”指屋大維,他的母親是大阿提婭(Atia),大阿提婭的妹妹小阿提婭嫁給了菲利普斯。
[40] 指瑪爾奇婭。
[41] Littlewood(2006)指出,本卷開始出現的三位女神(朱諾、赫柏與和諧女神)都在詩末出現了,並且實現了真正的和諧。我們還可補充說,第五卷開頭爭吵的繆斯們也終於達成了一致。Volk(1997)認為,之所以很多讀者都覺得第六卷的結尾缺乏“完成感”,是因為奧維德在這裡打破了在前面幾卷建立起來的詩歌與時間一起生長的幻象。