奥维德《岁时记》第六卷701-812行

“Ars mihi non tanti est; valeas, mea tibia” dixi:
excipit abiectam caespite ripa suo.
Inventam satyrus primum miratur et usum
nescit; et inflatam sentit habere sonum;
705 et modo dimittit digitis, modo concipit auras,
iamque inter nymphas arte superbus erat:
provocat et Phoebum. Phoebo superante pependit;
caesa recesserunt a cute membra sua.
sum tamen inventrix auctorque ego carminis huius.
710 hoc est cur nostros ars colat ista dies.’
Tertia nox[1] veniet, qua tu, Dodoni Thyone,
stabis Agenorei fronte videnda bovis.
Haec est illa dies qua tu purgamina Vestae,
Thybri, per Etruscas in mare mittis aquas.
715 Si qua fides ventis, Zephyro date carbasa, nautae.
Cras veniet vestris ille secundus aquis.
At pater Heliadum radios ubi tinxerit undis,
et cinget geminos stella serena polos,
tollet humo validos proles Hyriea lacertos:
720 continua Delphin nocte videndus erit.
Scilicet hic olim Volscos Aequosque fugatos
viderat in campis, Algida terra, tuis;
unde suburbano clarus, Tuberte, triumpho
vectus es in niveis postmodo victor equis.
725 Iam sex et totidem luces de mense supersunt,
huic unum numero tu tamen adde diem:
sol abit a Geminis, et Cancri signa rubescunt;
coepit Aventina Pallas in arce coli.
Iam tua, Laomedon, oritur nurus, ortaque noctem
730 pellit, et e pratis uda pruina fugit:
reddita, quisquis is est, Summano templa feruntur,
tum cum Romanis, Pyrrhe, timendus eras.
Hanc quoque cum patriis Galatea receperit undis,
plenaque securae terra quietis erit,
735 surgit humo iuvenis telis adflatus avitis
et gemino nexas porrigit angue manus.
Notus amor Phaedrae, nota est iniuria Thesei:
devovit natum credulus ille suum.
Non impune pius iuvenis Troezena petebat:
740 dividit obstantes pectore taurus aquas.
Solliciti terrentur equi, frustraque retenti
per scopulos dominum duraque saxa trahunt.
exciderat curru, lorisque morantibus artus
Hippolytus lacero corpore raptus erat
745 reddideratque animam, multum indignante Diana.
‘nulla’ Coronides ‘causa doloris’ ait;
‘namque pio iuveni vitam sine volnere reddam,
et cedent arti tristia fata meae.’
Gramina continuo loculis depromit eburnis
750 (profuerant Glauci manibus illa prius,
tum cum observatas augur descendit in herbas,
usus et auxilio est anguis ab angue dato),
pectora ter tetigit, ter verba salubria dixit:
depositum terra sustulit ille caput.
755 Lucus eum nemorisque sui Dictynna recessu
celat: Aricino Virbius ille lacu.
At Clymenus Clothoque dolent: haec, fila teneri[2],
hic, fieri regni iura minora sui.
Iuppiter exemplum veritus derexit in ipsum
760 fulmina, qui nimiae moverat artis opem.
Phoebe, querebaris: deus est, placare parenti:
propter te, fieri quod vetat, ipse facit.
Non ego te, quamvis properabis vincere, Caesar,
si vetet auspicium, signa movere velim.
765 Sint tibi Flaminius Trasimenaque litora testes
per volucres aequos multa monere deos.
Tempora si veteris quaeris temeraria damni,
quintus ab extremo mense bis ille dies.
Postera lux melior: superat Masinissa Syphacem,
770 et cecidit telis Hasdrubal ipse suis.
Tempora labuntur, tacitisque senescimus annis,
et fugiunt freno non remorante dies.
Quam cito venerunt Fortunae Fortis honores!
post septem luces Iunius actus erit.
775 Ite, deam laeti Fortem celebrate, Quirites:
in Tiberis ripa munera regis habet.
Pars pede, pars etiam celeri decurrite cumba,
nec pudeat potos inde redire domum.
Ferte coronatae iuvenum convivia lintres,
780 multaque per medias vina bibantur aquas.
Plebs colit hanc, quia qui posuit de plebe fuisse
fertur et ex humili sceptra tulisse loco.
Convenit et servis, serva quia Tullius ortus
constituit dubiae templa propinqua deae.
785 Ecce suburbana rediens male sobrius aede
ad stellas aliquis talia verba iacit:
‘zona latet tua nunc, et cras fortasse latebit:
dehinc erit, Orion, aspicienda mihi.’
At si non esset potus, dixisset eadem
790 venturum tempus solstitiale die.
Lucifero subeunte Lares delubra tulerunt
hic, ubi fit docta multa corona manu.
Tempus idem Stator aedis habet, quam Romulus olim
ante Palatini condidit ora iugi.
795 Tot restant de mense dies quot nomina Parcis,
cum data sunt trabeae templa, Quirine, tuae.
Tempus Iuleis cras est natale Kalendis:
Pierides, coeptis addite summa meis.
Dicite, Pierides, quis vos addixerit isti,
800 cui dedit invitas victa noverca manus.
Sic ego. Sic Clio: ‘clari monimenta Philippi
aspicis, unde trahit Marcia casta genus,
Marcia, sacrifico deductum nomen ab Anco,
in qua par facies nobilitate sua.
805 Par animo quoque forma suo respondet; in illa
et genus et facies ingeniumque simul.
Nec quod laudamus formam, tu turpe putaris:
laudamus magnas hac quoque parte deas.
Nupta fuit quondam matertera Caesaris illi:
810 o decus, o sacra femina digna domo!’
Sic cecinit Clio. Doctae adsensere sorores;
adnuit Alcides increpuitque lyram.

[1] nox=lux
[2] teneri=reneri

‘我不喜欢这技艺,永别了,我的长笛!’
说完,我将它扔到岸边草地里。
一位萨梯[1]找到它,最初很惊讶,不知道
如何使,但发现能够吹出音调,
705 借手指起落,他时而呼气,时而吸气,
很快就开始在仙女中炫耀技艺,
甚至敢藐视福玻斯。太阳神获胜后吊起
他的身体,又剥去四肢的皮。
然而,我才是这种乐器真正的发明者,
710 所以吹笛人才会在节日纪念我。”
待到第三日来临,多多纳的仙女堤俄涅[2]
将出现在阿革诺耳之牛[3]的前额。
台伯河,你在此日将维斯塔神庙的污秽
卷入图斯坎的流水,运进大海。
715 若能信任风,水手们,就把帆交给西风,[4]
明天它会助你们顺遂地航行。
当赫里俄斯的光芒已经没入波涛,[5]
南北天极被静谧的星辰环绕,
奥里昂[6]会从地面抬起雄健的臂膀,
720 下一夜海豚座也会出现在穹苍。
它当然曾经目睹沃尔斯齐人和埃奎人
在阿尔吉杜斯的原野上溃不成军,
图贝尔图斯,你战胜邻邦获得凯旋礼,
驱驰雪白的驷马,威风快意[7]
725 本月已经只余下十二昼夜,可是你[8]
还应该另外添上一个日子:
太阳离开双子座,巨蟹座焕发光彩,
阿文丁山开始帕拉斯的礼拜。
拉俄墨冬的儿媳黎明女神已来临,[9]
730 她驱走夜色,湿霜从草地逃遁,
此日苏马努斯(无论他是谁)[10]曾获赠
神庙,当罗马震恐于皮洛士之名[11]
等加拉泰娅用父亲的海水拥抱这一天,[12]
大地完全沉入无忧的梦田,
735 地平线会出现曾遭祖父雷霆轰击的
青年,他伸出的双手缠着两条蛇[13]
淮德拉的爱欲、忒修斯的伤害世人皆知,
轻信的父亲竟诅咒自己的儿子[14]
孝顺的年轻人远赴特洛曾[15],却飞来横祸:
740 公牛以胸膛冲开前面的海波,
拉车的马匹受到惊吓,主人虽拼命
挣扎,还是被拽入乱石巉岩中。
希波吕托斯从车上飞出,四肢被缰绳
绞住,遍体鳞伤,在地上拖行,
745 转眼已断气,这让狄安娜[16]愤恨难消。
“不必伤心,”埃斯库拉庇乌斯[17]道,
“我能让虔敬的青年复活,焕然一新,
我的本领能战胜阴森的命运。”
他立刻从象牙箱中取出一些药草
750 (靠它们格劳科斯曾逃离阴曹,
那位先知留意到一条蛇将同伴治愈,
便替儿子采来了这种植物[18]),
三次碰青年的胸膛,三次念疗救的咒语:
他立刻从地上抬起头,已然复苏。
755 狄安娜[19]圣林幽深处是他后来的藏身地,
他变成阿里齐亚的维尔比乌斯[20]
可是冥王和克洛托[21]却心生不满,他因为
权力遭侵犯,她因为断线被接回。
朱庇特担心他强大的技艺开创先例,
760 便降下闪电,将这位医生杀死。
福玻斯,你有怨言,但别责怪你父亲:
为你,他不惜违规擢升他为神。
无论你多么急于去征服,恺撒,我都愿[22]
你别开拔,倘若兆象不平安。
765 且让弗拉米纽斯和特拉西梅诺湖作证,
仁慈的诸神曾反复以飞鸟示警[23]
你若问古昔因莽撞招致的那场大难
发生在何时,离月末恰好十天。
翌日却吉祥:马西尼萨将苏帕克斯
770 击溃,哈斯德鲁巴也伏剑而死[24]
岁月飞逝,我们随沉默的流年变老,[25]
没任何缰辔能遏止日子的奔逃。
时运女神的节日已然到来,多么快!
再过七天,六月便离开舞台。
775 出门为时运女神欢庆吧,奎里特斯人,
她在台伯河边有王室的厚赠[26]
你们或者步行,或者乘快艇赶来,
即使酩酊归家,也不必羞愧。
缀满花环的轻舟,快装载年轻的宴客,
780 任他们在中流痛饮,觥筹交错。
平民礼遇她,因为建庙者[27]据说也出身
底层,却赢得权杖,成为至尊;
奴隶膜拜她,因为让这位任性女神
安居的图利乌斯有奴隶的母亲。
785 你看,一位醉客从郊外的神祠返家,[28]
朝着星空抛出下面几句话:
“奥里昂[29],你的腰带还隐藏,或许明晚
也一样,但那以后我就能看见。”
倘若他没有烂醉如泥,他还会提及,
790 同一天我们也将迎来夏至。
翌日,人们曾向拉里斯献上神殿,[30]
娴熟的手已在此编许多花环。
“拯救者”神庙[31]在同日落成,罗慕路斯
往昔在帕拉丁山前为它奠基。
795 当本月余下的日子与命运神数字相同,[32]
做王的奎里努斯也获赠神宫。
明日是七月朔日的生辰,诸位缪斯,[33]
为我的作品添上最后几笔[34]
告诉我,继母无奈接受的那位天神[35]
800 因为谁而与你们有一层缘分?
“你看见菲利普斯的纪念碑,”克里奥回答[36]
“他的女儿是贞洁的玛尔奇娅,
玛尔奇娅的家族名源自先王安库斯[37]
她的美貌堪匹配她的家世,
805 她的心灵又与外表相呼应,总之,
出身、姿容与天性全相合相契。
别以为我们对容貌的称赞理当轻蔑,
评价女神我们也遵循此原则[38]
恺撒的姨母曾嫁给这位菲利普斯[39]
810 杰出的女人[40],无愧高贵的门第!”
克里奥如此吟唱,博学的姐妹也赞成,
海格力斯颔首,以琴音回应[41]

[1] 指玛绪阿斯(Marsyas),他因为傲慢地向阿波罗挑战音乐技艺,比赛失败后被阿波罗活活剥了皮。
[2] 711-714行是6月15日(罗马标记法为F XVII KAL. IUL. Q. ST. D. F),前面的6月14日标记为E XVIII KAL. IUL. EN。堤俄涅(Thyone)是毕星团七仙女之一,传说她们的家乡是多多纳。
[3] 准确地说,是载着阿革诺耳(腓尼基国王)女儿(欧罗巴)的牛。
[4] 715-716行是6月16日(罗马标记法为G XVI KAL. IUL. C)。
[5] 717-724行是6月17日(罗马标记法为H XV KAL. IUL. C),后面的6月18日标记为A XIV KAL. IUL. C。“赫里俄斯”的原文是pater Heliadum(赫里俄斯的女儿们的父亲),老太阳神赫里俄斯在这里代指太阳。
[6] “奥里昂”(即猎户座)的原文是proles Hyriea(许里俄斯的孩子)。
[7] 公元前431年,罗马独裁官图贝尔图斯(A. Postumius Tubertus)在阿尔吉杜斯山(Algidus)附近击败了沃尔斯齐人(Volsci)和埃奎人(Aequi)的军队。
[8] 725-728行是6月19日(罗马标记法为B XIII KAL. IUL. C)。
[9] 729-732行是6月20日(罗马标记法为C XII KAL. IUL. C)。奥罗拉的丈夫提托诺斯是拉俄墨冬的儿子。
[10] 显然奥维德不知道苏马努斯(Summanus)这位神的身份,通常的观点认为他是普鲁托,因为Summanus是Summus manium变来的,意为“亡灵神之首”。
[11] 伊庇鲁斯国王皮洛士曾长期是罗马的心腹大患。
[12] 733-762行是6月21日(罗马标记法为D XI KAL. IUL. C)。“加拉泰娅”(Galatea)是海神涅柔斯的女儿。
[13] 指蛇夫座(Ophiuchus)。传说它是医神埃斯库拉庇乌斯(Aesculapius)所化,而他是阿波罗的儿子、朱庇特的孙子,故事详情见下文。
[14] 参考本书第三卷第265行的注释。
[15] “孝顺的年轻人”指希波吕托斯(Hippolytus),特洛曾(Troezen)是他父亲忒修斯的故乡。
[16] 希波吕托斯坚持独身,深受处女神狄安娜敬重。
[17] “埃斯库拉庇乌斯”的原文是Coronides(科洛尼丝的儿子),因为他是阿波罗和仙女科洛尼丝所生。
[18] 格劳科斯(Glaucus)是克里特国王米诺斯的儿子,在埃斯库拉庇乌斯寻求复活他的办法时,一条蛇挡住了去路,医神杀死了它,另一条蛇衔来一棵草,碰了一下它的头,它就复活了。埃斯库拉庇乌斯于是发现了起死回生的灵药。
[19] “狄安娜”的原文是Dictynna(狄安娜的另一个名字)。
[20] 维尔比乌斯(Virbius)是希波吕托斯复活后的名字。
[21] “冥王”的原文是Clymenus(普鲁托的另一个名号)。克洛托(Clotho)是命运三女神之一,负责编织纱线。
[22] 763-768行是6月22日(罗马标记法为E X KAL. IUL. C)。
[23] 公元前217年,虽然兆象不祥,执政官弗拉米纽斯(C. Flaminius)却执意开战,结果罗马军队在特拉西梅诺湖(Trasimene)惨遭汉尼拔屠戮。
[24] 769-770行是6月23日(F IX KAL. IUL. C)。在第二次布匿战争中,小西庇阿(Scipio Africanus)和马西尼萨(Masinissa)于公元前203年击败了苏帕克斯(Syphax)率领的迦太基军队,参考李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 30.12)。公元前207年,汉尼拔计划与弟弟哈斯德鲁巴(Hasdrubal)夹击罗马,但信使被罗马执政官C. Claudius Nero拦截,他和另一位执政官M. Livius秘密组织军队,在麦陶鲁斯河(Metaurus)附近奇袭迦太基人,杀死了哈斯德鲁巴。这次战役是第二次布匿战争的转折点。
[25] 771-784行是6月24日(G VIII KAL. IUL. C)。Newlands(1995)觉得,这两行诗暗示诗人和作品都将陷入沉默,换言之,《岁时记》即将收尾,不会继续写下去。但Volk(1997)认为,恰好相反,奥维德突出的是诗歌和时间一起生长,并将继续如此。
[26] 奥维德可能指罗马国王塞尔维乌斯在台伯河边敬献的时运女神(Fors Fortuna)神庙。
[27] 指塞尔维乌斯,参考本卷第479行的注释。
[28] 785-790行是6月25日(罗马标记法为H VII KAL. IUL. C),后面的6月26日标记为A VI KAL. IUL. C。
[29] 指猎户座。
[30] 791-794行是6月27日(罗马标记法为B V KAL. IUL. C),后面的6月28日标记为C IV KAL. IUL. F。
[31] 指罗慕路斯建造的“拯救者”朱庇特(Iuppiter Stator)神庙。
[32] 795-796行是6月29日(罗马标记法为D III KAL. IUL. F),公元前16年,屋大维重建并重新敬献了奎里努斯神庙。
[33] 797-812行是6月30日(罗马标记法为E PR. KAL. IUL. C)。“诸位缪斯”的原文是Pierides,从名词Pieria(皮埃里亚)变来,皮埃里亚位于色雷斯,据说是缪斯神最初的居处。
[34] 认为《岁时记》本只打算写六卷的学者在这行里能找到一条不太可靠的证据。“我的作品”(coeptis meis)既可能指这卷诗(六月),也可能指整部《岁时记》。
[35] “继母”指朱诺,“那位天神”指海格力斯。公元前189年,福尔维乌斯(M. Fulvius Nobilior)得胜归来,向“缪斯的海格力斯”(Hercules Musarum)献上了一座神庙。这座庙里的海格力斯雕像被塑造为弹奏里拉琴的模样。Littlewood(2006)认为,这里的和解主题也暗示,《岁时记》即将收尾。
[36] 克里奥是掌管史诗的缪斯。菲利普斯(L. Marcius Philippus)的儿子翻修了这座海格力斯神庙,并在公元前29年6月30日重新敬献,参考苏埃托尼乌斯《奥古斯都传》(Divus Augustus 29.5)。
[37] 玛尔奇娅(Marcia,屋大维的表妹)对应的阳性名字是Marcius,而相传罗马第二代国王努玛的儿子是安库斯(Ancus Marcius)。奥维德由此将玛尔奇娅家族塑造成了一个尊贵而神圣的家族。
[38] 呼应着全书多次出现的帕里斯评判女神容貌的事。
[39] “恺撒”指屋大维,他的母亲是大阿提娅(Atia),大阿提娅的妹妹小阿提娅嫁给了菲利普斯。
[40] 指玛尔奇娅。
[41] Littlewood(2006)指出,本卷开始出现的三位女神(朱诺、赫柏与和谐女神)都在诗末出现了,并且实现了真正的和谐。我们还可补充说,第五卷开头争吵的缪斯们也终于达成了一致。Volk(1997)认为,之所以很多读者都觉得第六卷的结尾缺乏“完成感”,是因为奥维德在这里打破了在前面几卷建立起来的诗歌与时间一起生长的幻象。