Ipse sub Esquiliis, ubi erat sua regia, caesus
concidit in dura sanguinulentus humo.
Filia carpento patrios initura penates
ibat per medias alta feroxque vias.
605 Corpus ut aspexit, lacrimis auriga profusis
restitit. Hunc tali corripit illa sono:
‘Vadis, an exspectas pretium pietatis amarum?
duc, inquam, invitas ipsa per ora rotas.’
Certa fides facti: dictus Sceleratus ab illa
610 vicus, et aeterna res ea pressa nota.
Post tamen hoc ausa est templum, monimenta parentis,
tangere: mira quidem, sed tamen acta loquar.
Signum erat in solio residens sub imagine Tulli;
dicitur hoc oculis opposuisse manum,
615 et vox audita est ‘voltus abscondite nostros,
ne natae videant ora nefanda meae.’
Veste data tegitur, vetat hanc Fortuna moveri,
et sic e templo est ipsa locuta suo:
‘ore revelato qua primum luce patebit
620 Servius, haec positi prima pudoris erit.’
Parcite, matronae, vetitas attingere vestes
(sollemni satis est voce movere preces),
sitque caput semper Romano tectus amictu,
qui rex in nostra septimus urbe fuit.
625 Arserat hoc templum: signo tamen ille pepercit
ignis; opem nato Mulciber ipse tulit.
Namque pater Tulli Volcanus, Ocresia mater
praesignis facie Corniculana fuit.
Hanc secum Tanaquil sacris de more peractis
630 iussit in ornatum fundere vina focum:
hinc[1] inter cineres obsceni forma virilis
aut fuit aut visa est, sed fuit illa magis.
Iussa foco captiva sedet: conceptus ab illa
Servius a caelo semina gentis habet.
635 signa dedit genitor tunc cum caput igne corusco
contigit, inque comis flammeus arsit apex.
Te quoque magnifica, Concordia, dedicat aede
Livia, quam caro praestitit ipsa viro.
Disce tamen, veniens aetas: ubi Livia nunc est
640 porticus, immensae tecta fuere domus;
urbis opus domus una fuit spatiumque tenebat,
quo brevius muris oppida multa tenent.
Haec aequata solo est, nullo sub crimine regni,
sed quia luxuria visa nocere sua.
645 Sustinuit tantas operum subvertere moles
totque suas heres perdere Caesar opes.
Sic agitur censura et sic exempla parantur,
cum vindex[2], alios quod monet, ipse facit.
Nulla nota est veniente die, quam dicere possis.
650 Idibus Invicto sunt data templa Iovi.
Et iam Quinquatrus iubeor narrare minores.
Nunc ades o coeptis, flava Minerva, meis.
‘Cur vagus incedit tota tibicen in Urbe?
quid sibi personae, quid stola longa volunt?’
655 Sic ego. Sic posita Tritonia cuspide dixit
(possim utinam doctae verba referre deae!):
‘Temporibus veterum tibicinis usus avorum
magnus et in magno semper honore fuit.
Cantabat fanis, cantabat tibia ludis,
660 cantabat maestis tibia funeribus:
dulcis erat mercede labor. Tempusque secutum
quod subito gratae[3] frangeret artis opus.
Adde quod aedilis, pompam qui funeris irent,
artifices solos iusserat esse decem.
665 Exilio mutant Urbem Tiburque recedunt.
exilium quodam tempore Tibur erat!
Quaeritur in scaena cava tibia, quaeritur aris;
ducit supremos nenia nulla toros.
Servierat quidam, quantolibet ordine dignus,
670 Tibure, sed longo tempore liber erat.
Rure dapes parat ille suo, turbamque canoram
Convocat; ad festas convenit illa dapes.
Nox erat, et vinis oculique animique natabant,
cum praecomposito nuntius ore venit,
675 atque ita ‘quid cessas convivia solvere?’ dixit
‘auctor vindictae nam venit ecce tuae.’
Nec mora, convivae valido titubantia vino
membra movent: dubii stantque labantque pedes.
At dominus “discedite” ait plaustroque morantes
680 sustulit; in plaustro scirpea lata fuit.
Adliciunt somnos tempus motusque merumque,
potaque se Tibur turba redire putat.
Iamque per Esquilias Romanam intraverat urbem,
et mane in medio plaustra fuere foro.
685 Plautius, ut posset specie numeroque senatum
fallere, personis imperat ora tegi,
admiscetque alios et, ut hunc tibicina coetum
augeat, in longis vestibus esse iubet;
sic reduces bene posse tegi, ne forte notentur
690 contra collegi[4] iussa venire sui.
Res placuit, cultuque novo licet Idibus uti
et canere ad veteres verba iocosa modos.’
Haec ubi perdocuit, ‘superest mihi discere’ dixi
‘cur sit Quinquatrus illa vocata dies.’
695 ‘Martius’ inquit ‘agit tali mea nomine festa,
estque sub inventis haec quoque turba meis.
Prima, terebrato per rara foramina buxo,
ut daret, effeci, tibia longa sonos.
Vox placuit: faciem liquidis referentibus undis
700 vidi virgineas intumuisse genas.
[1] hinc=hic
[2] vindex=iudex
[3] gratae=Graiae
[4] collegi=collegae
在埃斯奎林山下的王宮前,塞爾維烏斯
被殘忍謀殺,血浸透干硬的土地。
女兒乘馬車正準備駛入父親家裡,
穿過街心,一臉跋扈的神氣,
605 駕車的塔克文看見屍體,淚頓然湧出,
不忍再前行,妻子卻叱罵丈夫:
“你是走,還是等着收這份孝心的苦果?
聽我的,狠心讓車輪從臉上碾過。”
此事可驗證,這條街因為她得名“罪街”,
610 任時光流逝,恥辱都不會湮沒。
然而,她竟然敢觸碰紀念父親的神殿:
下面的傳說雖奇妙,卻非杜撰。
王座上放着一尊圖利烏斯的塑像,
據稱它用手遮住了自己的臉龐,
615 在場者還聽到聲音:“請你們給我蒙面,
以免女兒的惡容再污我的眼。”
於是它蓋上了衣服,時運神禁止挪去,
她從自己的神廟中如此叮囑:
“塑像的眼睛第一次看見天光之日
620 就是羅馬忘卻了羞恥之時。”
婦女們,千萬別動這些被禁的衣袍
(只應以恭肅之聲獻上禱告),
就讓我們城市的第七任國王[1]永遠
將頭藏在羅馬的布料裡面。
625 此廟曾經遭過火[2],但塑像依然如故,
伏爾甘親自給兒子提供幫助,
圖利烏斯[3]的父親是火神,美貌的母親
歐克里西婭來自科爾尼庫倫[4]。
塔娜奎爾[5]和她一起恭行聖禮後,
630 吩咐她往裝飾華貴的祭壇倒酒:
餘燼中或者果真出現了一根陰莖,
或者只是幻象,但前者更可能。
女戰俘聽命坐於爐上:她因此懷孕,
包含了天種[6]的塞維爾烏斯便降生。
635 父親提供了確證,當他以閃耀的火焰
觸碰其頭顱,在發間點亮光冕[7]。
利維婭也將你,“和諧”神,迎入輝煌的神祠,
這是她獻給珍愛夫君的重禮[8]。
然而,後世當知曉:利維婭柱廊今日
640 所在的地方曾矗立宏偉的宅邸。
這處莊園複雜如一座城,它的廣闊
讓許多市鎮的空間頓顯逼仄。
它夷為平地,並不是因為權力的野心,
而是其豪奢不合道德的標準。
645 愷撒有魄力拆毀如此壯麗的宮殿,
甘願失去如此豐厚的遺產。
他這樣擔任審查官,這樣樹立典範,
這樣言行一致,親身實踐。
下一日沒有任何值得提及的特色。[9]
650 望日有神廟獻給無敵的朱庇特。[10]
我已經受命,該講述小五日節[11]的儀禮。
金髮密涅瓦,請助我書寫此詩。
“吹笛人為什麼要在全城各處遊盪?
面具和長袍背後是否有文章?”
655 我問。密涅瓦[12]放下標槍,如此回答
(多希望能複述博學女神的話!):
“在古代,你們先祖很喜歡聘請吹笛人,
他們也總是受到大家的尊敬。
神廟裡有人吹笛,慶典中有人吹笛,
660 悲傷的葬禮上笛音也不會缺席。
辛苦因酬勞而甘甜。可隨後一段時期,
這項怡人的技藝突然被終止。
雪上加霜,市政官規定,葬禮遊行
僱傭的樂師斷不可超過十人。
665 他們自發退至提布爾,放棄了羅馬,
那時,提布爾就是放逐者的天涯![13]
空舞台懷念笛聲,祭壇懷念笛聲,
送葬的棺材也沒有哀樂隨行。
提布爾有位奴隸,才華本不遜王侯,
670 多年的苦役後終於獲得自由。
他在自己的農場擺酒席,召集樂隊
助興,眾人聚一起,共享宴會。
夜已深,他們眼神已迷離,神志已混沌,
信使忽前來,報告預設的警訊,
675 他催促,“為何還不撤掉這宴席?趕緊!
馬上就到了,給你自由[14]的那人。”
賓客們不敢拖延,但烈酒令四肢發軟,
搖晃着起身,轉眼又癱作一團。
可是主人喊“快走!”,將諸位磨蹭的樂師
680 抬上馬車,關在寬條的護欄里。
時辰、顛簸和酒勁誘他們進入夢鄉,
醉客以為正在回提布爾的路上。
車已經穿過埃斯奎林,進入羅馬城,
天亮時直接停在廣場的中心。
685 為防元老院發現樂師的真容和人數,
普勞提烏斯[15]命他們戴上面具,
又換上女式長袍,混入一群女笛師
中間,好壯大這支樂隊的聲勢,
他如此改扮返城者,是怕萬一有人
690 察覺,說他們違反同事[16]的禁令。
計謀成功了,從此望日便允許這裝束,
吹笛人伴古調,唱出歡謔的詩句。”
聽完解釋,我說,“然後我只需了解
那個節日為何叫做五日節[17]。”
695 她說,“我在三月有一個同名的節慶,
吹笛的樂隊也仰賴我的發明。
我最先在黃楊木上鑿出相間的小孔,
笛子悠長的音調由此誕生。
音樂很動人,但我看見水中的倒影,
700 少女的臉頰鼓脹,讓我心驚。
[1] 除非把與羅慕路斯共同統治的薩賓國王塔提烏斯也算上,否則塞爾維烏斯就是第六位國王。
[2] 在公元前217年。
[3] 即塞爾維烏斯。
[4] 歐克里西婭(Ocresia)是小城科爾尼庫倫(Corniculum)的人,該城被羅馬攻佔後,她成了俘虜。
[5] 塔娜奎爾是羅馬第五任國王老塔克文(Tarquinius Pricus)的王后。
[6] 按照奧維德的看法,此陽具是火神伏爾甘所化。
[7] 傳說塞爾維烏斯出生時,頭頂出現了一個火圈。
[8] 波利歐(Vedius Pollio)曾在此地建造了一座豪華的莊園,並作為遺產贈給屋大維,屋大維拆毀了它,以利維婭的名義建了一座“利維婭柱廊”。利維婭敬獻的“和諧”女神神廟離柱廊不遠。
[9] 649行是6月12日(羅馬標記法為C PR. EID. IVN. N)。
[10] 650-710行是6月13日(羅馬標記法為D. EID. IVN. NP)。
[11] 關於小五日節(Quinquatrus),參考本書第三卷第809行和第810行的注釋。
[12] “密涅瓦”的原文是Tritonia(特利托尼婭),因為在某個神話版本中,密涅瓦是海王涅普頓和湖神特利托尼婭的女兒。
[13] 熟悉奧維德流放詩歌的讀者知道,這是奧維德隱晦的感慨:古人移居到鄰近羅馬的提布爾就算流放,自己的流放地托密斯卻與羅馬相距超過兩千公里。
[14] 原文的vindicta是古羅馬奴隸解放儀式中主人用來表示給奴隸自由的棍子。
[15] 普勞提烏斯(C. Plautius Venox)和阿庇烏斯(Appius Claudius Caecus)是公元前312年-前307年的審查官。
[16] 指阿庇烏斯。
[17] 參考本書第三卷第810行的注釋。