奥维德《岁时记》第六卷601-700行

Ipse sub Esquiliis, ubi erat sua regia, caesus
concidit in dura sanguinulentus humo.
Filia carpento patrios initura penates
ibat per medias alta feroxque vias.
605 Corpus ut aspexit, lacrimis auriga profusis
restitit. Hunc tali corripit illa sono:
‘Vadis, an exspectas pretium pietatis amarum?
duc, inquam, invitas ipsa per ora rotas.’
Certa fides facti: dictus Sceleratus ab illa
610 vicus, et aeterna res ea pressa nota.
Post tamen hoc ausa est templum, monimenta parentis,
tangere: mira quidem, sed tamen acta loquar.
Signum erat in solio residens sub imagine Tulli;
dicitur hoc oculis opposuisse manum,
615 et vox audita est ‘voltus abscondite nostros,
ne natae videant ora nefanda meae.’
Veste data tegitur, vetat hanc Fortuna moveri,
et sic e templo est ipsa locuta suo:
‘ore revelato qua primum luce patebit
620 Servius, haec positi prima pudoris erit.’
Parcite, matronae, vetitas attingere vestes
(sollemni satis est voce movere preces),
sitque caput semper Romano tectus amictu,
qui rex in nostra septimus urbe fuit.
625 Arserat hoc templum: signo tamen ille pepercit
ignis; opem nato Mulciber ipse tulit.
Namque pater Tulli Volcanus, Ocresia mater
praesignis facie Corniculana fuit.
Hanc secum Tanaquil sacris de more peractis
630 iussit in ornatum fundere vina focum:
hinc[1] inter cineres obsceni forma virilis
aut fuit aut visa est, sed fuit illa magis.
Iussa foco captiva sedet: conceptus ab illa
Servius a caelo semina gentis habet.
635 signa dedit genitor tunc cum caput igne corusco
contigit, inque comis flammeus arsit apex.
Te quoque magnifica, Concordia, dedicat aede
Livia, quam caro praestitit ipsa viro.
Disce tamen, veniens aetas: ubi Livia nunc est
640 porticus, immensae tecta fuere domus;
urbis opus domus una fuit spatiumque tenebat,
quo brevius muris oppida multa tenent.
Haec aequata solo est, nullo sub crimine regni,
sed quia luxuria visa nocere sua.
645 Sustinuit tantas operum subvertere moles
totque suas heres perdere Caesar opes.
Sic agitur censura et sic exempla parantur,
cum vindex[2], alios quod monet, ipse facit.
Nulla nota est veniente die, quam dicere possis.
650 Idibus Invicto sunt data templa Iovi.
Et iam Quinquatrus iubeor narrare minores.
Nunc ades o coeptis, flava Minerva, meis.
‘Cur vagus incedit tota tibicen in Urbe?
quid sibi personae, quid stola longa volunt?’
655 Sic ego. Sic posita Tritonia cuspide dixit
(possim utinam doctae verba referre deae!):
‘Temporibus veterum tibicinis usus avorum
magnus et in magno semper honore fuit.
Cantabat fanis, cantabat tibia ludis,
660 cantabat maestis tibia funeribus:
dulcis erat mercede labor. Tempusque secutum
quod subito gratae[3] frangeret artis opus.
Adde quod aedilis, pompam qui funeris irent,
artifices solos iusserat esse decem.
665 Exilio mutant Urbem Tiburque recedunt.
exilium quodam tempore Tibur erat!
Quaeritur in scaena cava tibia, quaeritur aris;
ducit supremos nenia nulla toros.
Servierat quidam, quantolibet ordine dignus,
670 Tibure, sed longo tempore liber erat.
Rure dapes parat ille suo, turbamque canoram
Convocat; ad festas convenit illa dapes.
Nox erat, et vinis oculique animique natabant,
cum praecomposito nuntius ore venit,
675 atque ita ‘quid cessas convivia solvere?’ dixit
‘auctor vindictae nam venit ecce tuae.’
Nec mora, convivae valido titubantia vino
membra movent: dubii stantque labantque pedes.
At dominus “discedite” ait plaustroque morantes
680 sustulit; in plaustro scirpea lata fuit.
Adliciunt somnos tempus motusque merumque,
potaque se Tibur turba redire putat.
Iamque per Esquilias Romanam intraverat urbem,
et mane in medio plaustra fuere foro.
685 Plautius, ut posset specie numeroque senatum
fallere, personis imperat ora tegi,
admiscetque alios et, ut hunc tibicina coetum
augeat, in longis vestibus esse iubet;
sic reduces bene posse tegi, ne forte notentur
690 contra collegi[4] iussa venire sui.
Res placuit, cultuque novo licet Idibus uti
et canere ad veteres verba iocosa modos.’
Haec ubi perdocuit, ‘superest mihi discere’ dixi
‘cur sit Quinquatrus illa vocata dies.’
695 ‘Martius’ inquit ‘agit tali mea nomine festa,
estque sub inventis haec quoque turba meis.
Prima, terebrato per rara foramina buxo,
ut daret, effeci, tibia longa sonos.
Vox placuit: faciem liquidis referentibus undis
700 vidi virgineas intumuisse genas.

[1] hinc=hic
[2] vindex=iudex
[3] gratae=Graiae
[4] collegi=collegae

在埃斯奎林山下的王宫前,塞尔维乌斯
被残忍谋杀,血浸透干硬的土地。
女儿乘马车正准备驶入父亲家里,
穿过街心,一脸跋扈的神气,
605 驾车的塔克文看见尸体,泪顿然涌出,
不忍再前行,妻子却叱骂丈夫:
“你是走,还是等着收这份孝心的苦果?
听我的,狠心让车轮从脸上碾过。”
此事可验证,这条街因为她得名“罪街”,
610 任时光流逝,耻辱都不会湮没。
然而,她竟然敢触碰纪念父亲的神殿:
下面的传说虽奇妙,却非杜撰。
王座上放着一尊图利乌斯的塑像,
据称它用手遮住了自己的脸庞,
615 在场者还听到声音:“请你们给我蒙面,
以免女儿的恶容再污我的眼。”
于是它盖上了衣服,时运神禁止挪去,
她从自己的神庙中如此叮嘱:
“塑像的眼睛第一次看见天光之日
620 就是罗马忘却了羞耻之时。”
妇女们,千万别动这些被禁的衣袍
(只应以恭肃之声献上祷告),
就让我们城市的第七任国王[1]永远
将头藏在罗马的布料里面。
625 此庙曾经遭过火[2],但塑像依然如故,
伏尔甘亲自给儿子提供帮助,
图利乌斯[3]的父亲是火神,美貌的母亲
欧克里西娅来自科尔尼库伦[4]
塔娜奎尔[5]和她一起恭行圣礼后,
630 吩咐她往装饰华贵的祭坛倒酒:
余烬中或者果真出现了一根阴茎,
或者只是幻象,但前者更可能。
女战俘听命坐于炉上:她因此怀孕,
包含了天种[6]的塞维尔乌斯便降生。
635 父亲提供了确证,当他以闪耀的火焰
触碰其头颅,在发间点亮光冕[7]
利维娅也将你,“和谐”神,迎入辉煌的神祠,
这是她献给珍爱夫君的重礼[8]
然而,后世当知晓:利维娅柱廊今日
640 所在的地方曾矗立宏伟的宅邸。
这处庄园复杂如一座城,它的广阔
让许多市镇的空间顿显逼仄。
它夷为平地,并不是因为权力的野心,
而是其豪奢不合道德的标准。
645 恺撒有魄力拆毁如此壮丽的宫殿,
甘愿失去如此丰厚的遗产。
他这样担任审查官,这样树立典范,
这样言行一致,亲身实践。
下一日没有任何值得提及的特色。[9]
650 望日有神庙献给无敌的朱庇特。[10]
我已经受命,该讲述小五日节[11]的仪礼。
金发密涅瓦,请助我书写此诗。
“吹笛人为什么要在全城各处游荡?
面具和长袍背后是否有文章?”
655 我问。密涅瓦[12]放下标枪,如此回答
(多希望能复述博学女神的话!):
“在古代,你们先祖很喜欢聘请吹笛人,
他们也总是受到大家的尊敬。
神庙里有人吹笛,庆典中有人吹笛,
660 悲伤的葬礼上笛音也不会缺席。
辛苦因酬劳而甘甜。可随后一段时期,
这项怡人的技艺突然被终止。
雪上加霜,市政官规定,葬礼游行
雇佣的乐师断不可超过十人。
665 他们自发退至提布尔,放弃了罗马,
那时,提布尔就是放逐者的天涯![13]
空舞台怀念笛声,祭坛怀念笛声,
送葬的棺材也没有哀乐随行。
提布尔有位奴隶,才华本不逊王侯,
670 多年的苦役后终于获得自由。
他在自己的农场摆酒席,召集乐队
助兴,众人聚一起,共享宴会。
夜已深,他们眼神已迷离,神志已混沌,
信使忽前来,报告预设的警讯,
675 他催促,“为何还不撤掉这宴席?赶紧!
马上就到了,给你自由[14]的那人。”
宾客们不敢拖延,但烈酒令四肢发软,
摇晃着起身,转眼又瘫作一团。
可是主人喊“快走!”,将诸位磨蹭的乐师
680 抬上马车,关在宽条的护栏里。
时辰、颠簸和酒劲诱他们进入梦乡,
醉客以为正在回提布尔的路上。
车已经穿过埃斯奎林,进入罗马城,
天亮时直接停在广场的中心。
685 为防元老院发现乐师的真容和人数,
普劳提乌斯[15]命他们戴上面具,
又换上女式长袍,混入一群女笛师
中间,好壮大这支乐队的声势,
他如此改扮返城者,是怕万一有人
690 察觉,说他们违反同事[16]的禁令。
计谋成功了,从此望日便允许这装束,
吹笛人伴古调,唱出欢谑的诗句。”
听完解释,我说,“然后我只需了解
那个节日为何叫做五日节[17]。”
695 她说,“我在三月有一个同名的节庆,
吹笛的乐队也仰赖我的发明。
我最先在黄杨木上凿出相间的小孔,
笛子悠长的音调由此诞生。
音乐很动人,但我看见水中的倒影,
700 少女的脸颊鼓胀,让我心惊。

[1] 除非把与罗慕路斯共同统治的萨宾国王塔提乌斯也算上,否则塞尔维乌斯就是第六位国王。
[2] 在公元前217年。
[3] 即塞尔维乌斯。
[4] 欧克里西娅(Ocresia)是小城科尔尼库伦(Corniculum)的人,该城被罗马攻占后,她成了俘虏。
[5] 塔娜奎尔是罗马第五任国王老塔克文(Tarquinius Pricus)的王后。
[6] 按照奥维德的看法,此阳具是火神伏尔甘所化。
[7] 传说塞尔维乌斯出生时,头顶出现了一个火圈。
[8] 波利欧(Vedius Pollio)曾在此地建造了一座豪华的庄园,并作为遗产赠给屋大维,屋大维拆毁了它,以利维娅的名义建了一座“利维娅柱廊”。利维娅敬献的“和谐”女神神庙离柱廊不远。
[9] 649行是6月12日(罗马标记法为C PR. EID. IVN. N)。
[10] 650-710行是6月13日(罗马标记法为D. EID. IVN. NP)。
[11] 关于小五日节(Quinquatrus),参考本书第三卷第809行和第810行的注释。
[12] “密涅瓦”的原文是Tritonia(特利托尼娅),因为在某个神话版本中,密涅瓦是海王涅普顿和湖神特利托尼娅的女儿。
[13] 熟悉奥维德流放诗歌的读者知道,这是奥维德隐晦的感慨:古人移居到邻近罗马的提布尔就算流放,自己的流放地托密斯却与罗马相距超过两千公里。
[14] 原文的vindicta是古罗马奴隶解放仪式中主人用来表示给奴隶自由的棍子。
[15] 普劳提乌斯(C. Plautius Venox)和阿庇乌斯(Appius Claudius Caecus)是公元前312年-前307年的审查官。
[16] 指阿庇乌斯。
[17] 参考本书第三卷第810行的注释。