奧維德《歲時記》第六卷401-500行

‘Hoc, ubi nunc fora sunt, udae tenuere paludes;
amne redundatis fossa madebat aquis.
Curtius ille lacus, siccas qui sustinet aras,
nunc solida est tellus, sed lacus ante fuit.
405 Qua Velabra solent in Circum ducere pompas,
nil praeter salices cassaque canna fuit;
saepe suburbanas rediens conviva per undas
cantat et ad nautas ebria verba iacit.
nondum conveniens diversis iste figuris
410 nomen ab averso ceperat amne deus.
Hic quoque lucus erat iuncis et harundine densus
et pede velato non adeunda palus.
Stagna recesserunt et aquas sua ripa coercet,
siccaque nunc tellus: mos tamen ille manet.’
415 Reddiderat causam. ‘valeas, anus optima!’ dixi
‘quod superest aevi, molle sit omne tui.’
Cetera iam pridem didici puerilibus annis,
non tamen idcirco praetereunda mihi.
Moenia Dardanides nuper nova fecerat Ilus
420 (Ilus adhuc Asiae dives habebat opes):
Creditur armiferae signum caeleste Minervae
urbis in Iliacae desiluisse iuga.
Cura videre fuit, vidi templumque locumque:
hoc superest illi, Pallada Roma tenet.
425 Consulitur Smintheus, lucoque obscurus opaco
hos non mentito reddidit ore sonos:
‘Aetheriam servate deam, servabitis urbem:
imperium secum transferet illa loci.’
Servat et inclusam summa tenet Ilus in arce,
430 curaque ad heredem Laomedonta redit.
Sub Priamo servata parum: sic ipsa volebat,
ex quo iudicio forma revicta sua est.
Seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulixes,
seu fuit[1] Aeneas eripuisset eam,
435 auctor in incerto, res est Romana: tuetur
Vesta, quod assiduo lumine cuncta videt.
Heu quantum timuere patres, quo tempore Vesta
arsit et est tectis obruta paene suis!
Flagrabant sancti sceleratis ignibus ignes,
440 mixtaque erat flammae flamma profana piae.
Attonitae flebant demisso crine ministrae:
abstulerat vires corporis ipse timor.
Provolat in medium, et magna ‘succurrite!’ voce
‘non est auxilium flere’ Metellus ait.
445 ‘Pignora virgineis fatalia tollite palmis:
non ea sunt voto, sed rapienda manu.
Me miserum! Dubitatis?’ ait. Dubitare videbat
et pavidas posito procubuisse genu.
Haurit aquas tollensque manus, ‘ignoscite,’ dixit
450 ‘sacra! Vir intrabo non adeunda viro.
Si scelus est, in me commissi poena redundet:
sit capitis damno Roma soluta mei.’
Dixit, et inrupit. Factum dea rapta probavit
pontificisque sui munere tuta fuit.
455 Nunc bene lucetis sacrae sub Caesare flammae:
ignis in Iliacis nunc erit estque focis,
nullaque dicetur vittas temerasse sacerdos
hoc duce nec viva defodietur humo.
Sic incesta perit, quia, quam violavit, in illam
460 conditur: est Tellus Vestaque numen idem.
Tum sibi Callaico Brutus cognomen ab hoste
fecit et Hispanam sanguine tinxit humum.
Scilicet interdum miscentur tristia laetis,
ne populum toto pectore festa iuvent:
465 Crassus ad Euphraten aquilas natumque suosque
perdidit, et leto est ultimus ipse datus.
‘Parthe, quid exsultas?’ dixit dea ‘signa remittes,
quique necem Crassi vindicet ultor erit.’
At simul auritis violae demuntur asellis,
470 et Cereris fruges aspera saxa terunt,
navita puppe sedens ‘Delphina videbimus,’ inquit
‘umida cum pulso nox erit orta die.’
Iam, Phryx, a nupta quereris, Tithone, relinqui,
et vigil Eois Lucifer exit aquis:
475 ite, bonae matres (vestrum Matralia festum)
flavaque Thebanae reddite liba deae.
Pontibus et magno iuncta est celeberrima Circo
area, quae posito de bove nomen habet:
hac ibi luce ferunt Matutae sacra parenti
480 sceptriferas Servi templa dedisse manus.
Quae dea sit, quare famulas a limine templi
arceat (arcet enim) libaque tosta petat,
Bacche, racemiferos hedera distincte capillos,
si domus illa tua est, derige vatis opus.
485 Arserat obsequio Semele Iovis: accipit Ino
te, puer, et summa sedula nutrit ope.
Intumuit Iuno, raptum quod paelice natum
educet: at sanguis ille sororis erat.
Hinc agitur furiis Athamas et imagine falsa,
490 tuque cadis patria, parve Learche, manu.
Maesta Learcheas mater tumulaverat umbras
et dederat miseris omnia iusta rogis.
Haec quoque, funestos ut erat laniata capillos,
prosilit et cunis te, Melicerta, rapit.
495 Est spatio contracta brevi, freta bina repellit
unaque pulsatur terra duabus aquis:
huc venit insanis natum complexa lacertis
et secum celso mittit in alta iugo.
excipit inlaesos Panope centumque sorores,
500 et placido lapsu per sua regna ferunt.

[1] seu fuit=seu pius

“如今這裡是廣場,原來是濕地和沼澤,
一道渠總被溢出的河水淹沒。
支撐那些祭壇的地方是庫爾提烏斯湖[1]
現在是平地,從前卻是水域。
405 現在,遊行隊伍從維拉布魯街[2]進入
賽車場的地方曾只有蘆葦和柳樹。
從郊區水泊回家的宴客,時常一路
哼唱,向水手呼喊醉後的囈語。
你們熟知的善於變化形狀的那位神
410 還沒因河道的轉向獲得名稱[3]
此處也有聖林,長滿蘆葦和燈心草,
穿鞋之足斷不可接近泥沼。
水澤已退去,洪流已接受堤岸的約束,
地面已干,但仍存往日的習俗。”
415 她解釋了緣由。“再見,善良的婆婆!”我說,
“祝你的晚年一直安逸愉悅!”
故事的其餘部分孩提時我早已知悉,
但我不能因此便略過不提。
達爾達諾斯的後裔伊盧斯建造了新城[4]
420 (那時亞細亞的財富仍在他手中),
人們相信,戎裝密涅瓦的雕像從天
而降,徑直落在伊利昂的山間[5]
我很想親睹,也見過神廟和神跡原址;
只余這些了,羅馬已擁有帕拉斯[6]
425 徵詢神諭時,阿波羅[7]在他幽暗的叢林里
用從不虛言的嘴唇揭開謎底:
“守護好天降的神像,就能守護好城市:
神像若遷徙,帝國的居所也遷徙。”
伊盧斯將它安放,鎖於堡壘的至高處,
430 拉俄墨冬繼承了保護的任務。
普里阿摩斯卻未盡責[8]:女神的意願
也如此,因為她的美遭到輕看[9]
扛走女神的是阿德剌斯托斯的後裔[10]
善偷的尤利西斯,或埃涅阿斯[11]
難以斷定,但神像已屬於羅馬:維斯塔
守護,火光不滅,無事能瞞她。
當神祠着火,維斯塔幾乎被自己的屋頂
埋葬,元老院是多麼膽戰心驚![12]
聖火熊熊燃燒,被邪火餵養,虔敬
440 與褻瀆的火焰交會,已無法分清。
驚愕的貞女們披散着頭髮,淚流不止,
恐懼奪走了她們身體的力氣。
梅泰盧斯[13]衝到中間,高聲喊道,“快行動!
你們只知道哭泣,能有何用?
445 貞女的手掌快拿起命運交託的聖器,
行動吧,禱告不會創造奇蹟!
天哪!你們還猶豫?”他看見她們不敢
下決心,驚恐地跪在祭壇前面。
打來水,他舉起雙手祈禱,“饒恕我,聖器!
450 饒恕我擅闖男子禁入之地!
倘若這是罪,就讓懲罰淹沒我一人,
羅馬若得救,我願獻出生命!”
他衝進至聖所,扛走神像。女神贊同
大祭司所為,平安仰賴其忠誠[14]
455 聖火啊,如今在愷撒治下,你燦爛燃燒,
伊利昂的光焰永遠不會滅掉,
他的帝國里不會有貞女玷污髮帶,
不會再有祭司被活埋的記載——
這就是失貞祭司的下場,在褻瀆之物中
460 埋葬:大地和維斯塔神性相同[15]
在此日,布魯圖斯因戰勝強敵獲得
尊號,將西班牙土地變成血泊[16]
當然,快樂有時混合著悲傷,節日
帶給民眾的也並非純粹的欣喜。
465 克拉蘇在幼發拉底河失去了鷹徽、兒子
和士兵,最後自己也難逃一死[17]
“帕提亞,為何得意?”女神說,“你終將歸還
軍旗,為克拉蘇復仇也不會太遠。”
可是,一旦取下驢子身上的紫羅蘭,[18]
470 石磨又開始為碾壓穀物而旋轉,
坐在舵邊的水手就會說,“等白晝退卻,
夜晚來臨,我們將見到海豚座。”
提托諾斯,你已在抱怨,妻子拋下你,[19]
守望的晨星從東方的海中升起,
475 出發吧,善良的母親們(母親節屬於你們),
把金黃的蛋糕獻給忒拜的女神[20]
一處著名的空地連接河橋與賽車場,
它的名字源於公牛的雕像[21]
相傳在此日,塞爾維烏斯[22]手持權杖,
480 向瑪圖塔女神奉上神聖的殿堂。
她是誰,為何不允許女奴進入神廟
(的確如此),為何喜歡烤蛋糕,
頭纏葡萄束、常青藤的酒神,她的家如果
也是你的家,請你為詩人解惑。
485 朱庇特遷就,塞墨勒化為灰燼[23]:伊諾
把你養大,給你全部的關切。
朱諾憤恨於她竟敢撫育情敵的孩子,
但他畢竟是伊諾姐姐的後嗣。
復仇女神的逼迫讓阿塔瑪斯發了瘋,
490 年幼的勒阿爾科斯被父親奪命[24]
悲痛萬分的母親埋葬了稚子的魂靈,
柴堆前行盡祭禮,仍難慰哀心,
絕望地撕扯紛亂的頭髮,她驟然躍起,
從搖籃里奪走了梅里凱爾特斯[25]
495 有一條逼仄的地峽[26],兩面阻擋着海水,
兩面的波濤沖刷,將它合圍。
她一直奔到此處,瘋狂地抱着嬰孩,
母子一起從高崖跳入深海,
卻毫髮無傷,被帕諾佩和百位姐妹[27]接住,
500 在平穩滑行中送至她們的國度。

[1] 庫爾提烏斯湖(Lacus Curtius)在羅馬廣場。傳說公元前362年地震後,羅馬廣場出現了巨大的深坑,羅馬人無論如何填都無用,神諭說只有獻上羅馬最珍貴的東西,坑才會消失。庫爾提烏斯(M. Curtius)認為勇氣是羅馬最寶貴的資產,於是騎馬徑直衝入深坑,深坑立刻合上了。
[2] “新道”的起點在兩條維拉布魯街(Velabra),這裡是羅馬的食品交易區。
[3] 指維爾圖努斯(Vertumnus),他是羅馬掌管四季變化的神,象徵著反覆無常。在羅馬城塔斯坎街(Vicus Tuscus)附近有他的雕像。他在一次洪水中因為改變了河道而得名,拉丁語動詞vertere是“轉動、改變”的意思。
[4] 即特洛伊。
[5] 指關係特洛伊國運的密涅瓦神像(Palladium),後來運至羅馬,安放在維斯塔神廟的聖火旁。
[6] 指密涅瓦神像。
[7] “阿波羅”的原文是Smitheus(老鼠),這是他的一個名號,因為撲滅一場鼠疫而獲得。
[8] 特洛伊陷落髮生在普里阿摩斯統治期間。
[9] 帕里斯將金蘋果給了維納斯,判定她是最美的女神。
[10] “阿德剌斯托斯(Adrastus)的後裔”指狄俄墨得斯(Diomedes),他是阿戈斯國王阿德剌斯托斯的外孫。
[11] 這是傳統的三種說法。
[12] 此事發生在公元前241年。
[13] 梅泰盧斯(L. Caecilius Metellus)是當時的大祭司。
[14] 他在大火中失去了視力,後來元老院允許他坐馬車來議事,卡皮托山上也為他立了雕像。
[15] 這是失貞的維斯塔女祭司以活埋處決的理據。
[16] 布魯圖斯(D. Iunius Brutus)在公元前137年戰勝了西班牙西北部(Callaecia或Gallaecia)的一個部落,獲得了Callaicus的名號。
[17] 參考本書第五卷第584行的注釋。
[18] 469-472行是6月10日(羅馬標記法為A IV EID. IVN. N)。
[19] 473-648行是6月11日(羅馬標記法為B III EID. IVN. N MATR[ALIA]),這天是母親節。“妻子”指黎明女神奧羅拉。
[20] 母親節敬拜的女神是Mater Matuta(母親瑪圖塔),奧維德認為她是忒拜創建者卡德摩斯的女兒伊諾(Ino),她成神後的名字叫琉科忒婭(Leucothea,字面意思是“白色女神”)。但這種看法缺乏依據。
[21] 即“牛市”(Forum Boarium)。
[22] 塞爾維烏斯(Servius Tullius)是羅馬第六代國王,他的父親不可知,母親是一位奴隸。
[23] 關於塞墨勒,參考本書第三卷504行的注釋,是塞墨勒非要朱庇特現出真身才導致她死亡的。伊諾是塞墨勒的妹妹。
[24] 由於伊諾撫養了外甥酒神巴克斯,憤恨的朱諾授意復仇女神讓阿塔瑪斯變瘋,殺死了兒子勒阿爾科斯(Learchus)。
[25] 梅里凱爾特斯(Melicertes)是阿塔瑪斯和伊諾的另一個兒子。
[26] 指科林斯地峽。
[27] 海洋仙女(Nereides)是海洋神涅柔斯(Nereus)和多麗斯(Doris)的女兒,其中一位是帕諾佩(Panope)。