‘Hoc, ubi nunc fora sunt, udae tenuere paludes;
amne redundatis fossa madebat aquis.
Curtius ille lacus, siccas qui sustinet aras,
nunc solida est tellus, sed lacus ante fuit.
405 Qua Velabra solent in Circum ducere pompas,
nil praeter salices cassaque canna fuit;
saepe suburbanas rediens conviva per undas
cantat et ad nautas ebria verba iacit.
nondum conveniens diversis iste figuris
410 nomen ab averso ceperat amne deus.
Hic quoque lucus erat iuncis et harundine densus
et pede velato non adeunda palus.
Stagna recesserunt et aquas sua ripa coercet,
siccaque nunc tellus: mos tamen ille manet.’
415 Reddiderat causam. ‘valeas, anus optima!’ dixi
‘quod superest aevi, molle sit omne tui.’
Cetera iam pridem didici puerilibus annis,
non tamen idcirco praetereunda mihi.
Moenia Dardanides nuper nova fecerat Ilus
420 (Ilus adhuc Asiae dives habebat opes):
Creditur armiferae signum caeleste Minervae
urbis in Iliacae desiluisse iuga.
Cura videre fuit, vidi templumque locumque:
hoc superest illi, Pallada Roma tenet.
425 Consulitur Smintheus, lucoque obscurus opaco
hos non mentito reddidit ore sonos:
‘Aetheriam servate deam, servabitis urbem:
imperium secum transferet illa loci.’
Servat et inclusam summa tenet Ilus in arce,
430 curaque ad heredem Laomedonta redit.
Sub Priamo servata parum: sic ipsa volebat,
ex quo iudicio forma revicta sua est.
Seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulixes,
seu fuit[1] Aeneas eripuisset eam,
435 auctor in incerto, res est Romana: tuetur
Vesta, quod assiduo lumine cuncta videt.
Heu quantum timuere patres, quo tempore Vesta
arsit et est tectis obruta paene suis!
Flagrabant sancti sceleratis ignibus ignes,
440 mixtaque erat flammae flamma profana piae.
Attonitae flebant demisso crine ministrae:
abstulerat vires corporis ipse timor.
Provolat in medium, et magna ‘succurrite!’ voce
‘non est auxilium flere’ Metellus ait.
445 ‘Pignora virgineis fatalia tollite palmis:
non ea sunt voto, sed rapienda manu.
Me miserum! Dubitatis?’ ait. Dubitare videbat
et pavidas posito procubuisse genu.
Haurit aquas tollensque manus, ‘ignoscite,’ dixit
450 ‘sacra! Vir intrabo non adeunda viro.
Si scelus est, in me commissi poena redundet:
sit capitis damno Roma soluta mei.’
Dixit, et inrupit. Factum dea rapta probavit
pontificisque sui munere tuta fuit.
455 Nunc bene lucetis sacrae sub Caesare flammae:
ignis in Iliacis nunc erit estque focis,
nullaque dicetur vittas temerasse sacerdos
hoc duce nec viva defodietur humo.
Sic incesta perit, quia, quam violavit, in illam
460 conditur: est Tellus Vestaque numen idem.
Tum sibi Callaico Brutus cognomen ab hoste
fecit et Hispanam sanguine tinxit humum.
Scilicet interdum miscentur tristia laetis,
ne populum toto pectore festa iuvent:
465 Crassus ad Euphraten aquilas natumque suosque
perdidit, et leto est ultimus ipse datus.
‘Parthe, quid exsultas?’ dixit dea ‘signa remittes,
quique necem Crassi vindicet ultor erit.’
At simul auritis violae demuntur asellis,
470 et Cereris fruges aspera saxa terunt,
navita puppe sedens ‘Delphina videbimus,’ inquit
‘umida cum pulso nox erit orta die.’
Iam, Phryx, a nupta quereris, Tithone, relinqui,
et vigil Eois Lucifer exit aquis:
475 ite, bonae matres (vestrum Matralia festum)
flavaque Thebanae reddite liba deae.
Pontibus et magno iuncta est celeberrima Circo
area, quae posito de bove nomen habet:
hac ibi luce ferunt Matutae sacra parenti
480 sceptriferas Servi templa dedisse manus.
Quae dea sit, quare famulas a limine templi
arceat (arcet enim) libaque tosta petat,
Bacche, racemiferos hedera distincte capillos,
si domus illa tua est, derige vatis opus.
485 Arserat obsequio Semele Iovis: accipit Ino
te, puer, et summa sedula nutrit ope.
Intumuit Iuno, raptum quod paelice natum
educet: at sanguis ille sororis erat.
Hinc agitur furiis Athamas et imagine falsa,
490 tuque cadis patria, parve Learche, manu.
Maesta Learcheas mater tumulaverat umbras
et dederat miseris omnia iusta rogis.
Haec quoque, funestos ut erat laniata capillos,
prosilit et cunis te, Melicerta, rapit.
495 Est spatio contracta brevi, freta bina repellit
unaque pulsatur terra duabus aquis:
huc venit insanis natum complexa lacertis
et secum celso mittit in alta iugo.
excipit inlaesos Panope centumque sorores,
500 et placido lapsu per sua regna ferunt.
[1] seu fuit=seu pius
“如今这里是广场,原来是湿地和沼泽,
一道渠总被溢出的河水淹没。
支撑那些祭坛的地方是库尔提乌斯湖[1],
现在是平地,从前却是水域。
405 现在,游行队伍从维拉布鲁街[2]进入
赛车场的地方曾只有芦苇和柳树。
从郊区水泊回家的宴客,时常一路
哼唱,向水手呼喊醉后的呓语。
你们熟知的善于变化形状的那位神
410 还没因河道的转向获得名称[3]。
此处也有圣林,长满芦苇和灯心草,
穿鞋之足断不可接近泥沼。
水泽已退去,洪流已接受堤岸的约束,
地面已干,但仍存往日的习俗。”
415 她解释了缘由。“再见,善良的婆婆!”我说,
“祝你的晚年一直安逸愉悦!”
故事的其余部分孩提时我早已知悉,
但我不能因此便略过不提。
达尔达诺斯的后裔伊卢斯建造了新城[4]
420 (那时亚细亚的财富仍在他手中),
人们相信,戎装密涅瓦的雕像从天
而降,径直落在伊利昂的山间[5]。
我很想亲睹,也见过神庙和神迹原址;
只余这些了,罗马已拥有帕拉斯[6]。
425 征询神谕时,阿波罗[7]在他幽暗的丛林里
用从不虚言的嘴唇揭开谜底:
“守护好天降的神像,就能守护好城市:
神像若迁徙,帝国的居所也迁徙。”
伊卢斯将它安放,锁于堡垒的至高处,
430 拉俄墨冬继承了保护的任务。
普里阿摩斯却未尽责[8]:女神的意愿
也如此,因为她的美遭到轻看[9]。
扛走女神的是阿德剌斯托斯的后裔[10],
善偷的尤利西斯,或埃涅阿斯[11]?
难以断定,但神像已属于罗马:维斯塔
守护,火光不灭,无事能瞒她。
当神祠着火,维斯塔几乎被自己的屋顶
埋葬,元老院是多么胆战心惊![12]
圣火熊熊燃烧,被邪火喂养,虔敬
440 与亵渎的火焰交会,已无法分清。
惊愕的贞女们披散着头发,泪流不止,
恐惧夺走了她们身体的力气。
梅泰卢斯[13]冲到中间,高声喊道,“快行动!
你们只知道哭泣,能有何用?
445 贞女的手掌快拿起命运交托的圣器,
行动吧,祷告不会创造奇迹!
天哪!你们还犹豫?”他看见她们不敢
下决心,惊恐地跪在祭坛前面。
打来水,他举起双手祈祷,“饶恕我,圣器!
450 饶恕我擅闯男子禁入之地!
倘若这是罪,就让惩罚淹没我一人,
罗马若得救,我愿献出生命!”
他冲进至圣所,扛走神像。女神赞同
大祭司所为,平安仰赖其忠诚[14]。
455 圣火啊,如今在恺撒治下,你灿烂燃烧,
伊利昂的光焰永远不会灭掉,
他的帝国里不会有贞女玷污发带,
不会再有祭司被活埋的记载——
这就是失贞祭司的下场,在亵渎之物中
460 埋葬:大地和维斯塔神性相同[15]。
在此日,布鲁图斯因战胜强敌获得
尊号,将西班牙土地变成血泊[16]。
当然,快乐有时混合着悲伤,节日
带给民众的也并非纯粹的欣喜。
465 克拉苏在幼发拉底河失去了鹰徽、儿子
和士兵,最后自己也难逃一死[17]。
“帕提亚,为何得意?”女神说,“你终将归还
军旗,为克拉苏复仇也不会太远。”
可是,一旦取下驴子身上的紫罗兰,[18]
470 石磨又开始为碾压谷物而旋转,
坐在舵边的水手就会说,“等白昼退却,
夜晚来临,我们将见到海豚座。”
提托诺斯,你已在抱怨,妻子抛下你,[19]
守望的晨星从东方的海中升起,
475 出发吧,善良的母亲们(母亲节属于你们),
把金黄的蛋糕献给忒拜的女神[20]。
一处著名的空地连接河桥与赛车场,
它的名字源于公牛的雕像[21]。
相传在此日,塞尔维乌斯[22]手持权杖,
480 向玛图塔女神奉上神圣的殿堂。
她是谁,为何不允许女奴进入神庙
(的确如此),为何喜欢烤蛋糕,
头缠葡萄束、常青藤的酒神,她的家如果
也是你的家,请你为诗人解惑。
485 朱庇特迁就,塞墨勒化为灰烬[23]:伊诺
把你养大,给你全部的关切。
朱诺愤恨于她竟敢抚育情敌的孩子,
但他毕竟是伊诺姐姐的后嗣。
复仇女神的逼迫让阿塔玛斯发了疯,
490 年幼的勒阿尔科斯被父亲夺命[24]。
悲痛万分的母亲埋葬了稚子的魂灵,
柴堆前行尽祭礼,仍难慰哀心,
绝望地撕扯纷乱的头发,她骤然跃起,
从摇篮里夺走了梅里凯尔特斯[25]。
495 有一条逼仄的地峡[26],两面阻挡着海水,
两面的波涛冲刷,将它合围。
她一直奔到此处,疯狂地抱着婴孩,
母子一起从高崖跳入深海,
却毫发无伤,被帕诺佩和百位姐妹[27]接住,
500 在平稳滑行中送至她们的国度。
[1] 库尔提乌斯湖(Lacus Curtius)在罗马广场。传说公元前362年地震后,罗马广场出现了巨大的深坑,罗马人无论如何填都无用,神谕说只有献上罗马最珍贵的东西,坑才会消失。库尔提乌斯(M. Curtius)认为勇气是罗马最宝贵的资产,于是骑马径直冲入深坑,深坑立刻合上了。
[2] “新道”的起点在两条维拉布鲁街(Velabra),这里是罗马的食品交易区。
[3] 指维尔图努斯(Vertumnus),他是罗马掌管四季变化的神,象征着反复无常。在罗马城塔斯坎街(Vicus Tuscus)附近有他的雕像。他在一次洪水中因为改变了河道而得名,拉丁语动词vertere是“转动、改变”的意思。
[4] 即特洛伊。
[5] 指关系特洛伊国运的密涅瓦神像(Palladium),后来运至罗马,安放在维斯塔神庙的圣火旁。
[6] 指密涅瓦神像。
[7] “阿波罗”的原文是Smitheus(老鼠),这是他的一个名号,因为扑灭一场鼠疫而获得。
[8] 特洛伊陷落发生在普里阿摩斯统治期间。
[9] 帕里斯将金苹果给了维纳斯,判定她是最美的女神。
[10] “阿德剌斯托斯(Adrastus)的后裔”指狄俄墨得斯(Diomedes),他是阿戈斯国王阿德剌斯托斯的外孙。
[11] 这是传统的三种说法。
[12] 此事发生在公元前241年。
[13] 梅泰卢斯(L. Caecilius Metellus)是当时的大祭司。
[14] 他在大火中失去了视力,后来元老院允许他坐马车来议事,卡皮托山上也为他立了雕像。
[15] 这是失贞的维斯塔女祭司以活埋处决的理据。
[16] 布鲁图斯(D. Iunius Brutus)在公元前137年战胜了西班牙西北部(Callaecia或Gallaecia)的一个部落,获得了Callaicus的名号。
[17] 参考本书第五卷第584行的注释。
[18] 469-472行是6月10日(罗马标记法为A IV EID. IVN. N)。
[19] 473-648行是6月11日(罗马标记法为B III EID. IVN. N MATR[ALIA]),这天是母亲节。“妻子”指黎明女神奥罗拉。
[20] 母亲节敬拜的女神是Mater Matuta(母亲玛图塔),奥维德认为她是忒拜创建者卡德摩斯的女儿伊诺(Ino),她成神后的名字叫琉科忒娅(Leucothea,字面意思是“白色女神”)。但这种看法缺乏依据。
[21] 即“牛市”(Forum Boarium)。
[22] 塞尔维乌斯(Servius Tullius)是罗马第六代国王,他的父亲不可知,母亲是一位奴隶。
[23] 关于塞墨勒,参考本书第三卷504行的注释,是塞墨勒非要朱庇特现出真身才导致她死亡的。伊诺是塞墨勒的妹妹。
[24] 由于伊诺抚养了外甥酒神巴克斯,愤恨的朱诺授意复仇女神让阿塔玛斯变疯,杀死了儿子勒阿尔科斯(Learchus)。
[25] 梅里凯尔特斯(Melicertes)是阿塔玛斯和伊诺的另一个儿子。
[26] 指科林斯地峡。
[27] 海洋仙女(Nereides)是海洋神涅柔斯(Nereus)和多丽斯(Doris)的女儿,其中一位是帕诺佩(Panope)。