奧維德《歲時記》第六卷301-400行

At focus a flammis et quod fovet omnia dictus;
qui tamen in primis aedibus ante fuit.
Hinc quoque vestibulum dici reor: inde precando
praefamur Vestam, quae loca prima tenet.
305 Ante focos olim scamnis considere longis
mos erat, et mensae credere adesse deos;
nunc quoque, cum fiunt antiquae sacra Vacunae,
ante Vacunales stantque sedentque focos.
Venit in hos annos aliquid de more vetusto:
310 fert missos Vestae pura patella cibos.
Ecce coronatis panis dependet asellis,
et velant scabras florida serta molas.
Sola prius furnis torrebant farra coloni
(et Fornacali sunt sua sacra deae):
315 subpositum cineri panem focus ipse parabat,
strataque erat tepido tegula quassa solo.
Inde focum servat pistor dominamque focorum
et quae pumiceas versat asella molas.
Praeteream referamne tuum, rubicunde Priape,
320 dedecus? Est multi fabula parva ioci.
Turrigera frontem Cybele redimita corona
convocat aeternos ad sua festa deos.
Convocat et satyros et, rustica numina, nymphas;
Silenus, quamvis nemo vocarat, adest.
325 Nec licet et longum est epulas narrare deorum:
in multo nox est pervigilata mero.
Hi temere errabant in opacae vallibus Idae,
pars iacet et molli gramine membra levat,
hi ludunt, hos somnus habet; pars bracchia nectit
330 et viridem celeri ter pede pulsat humum.
Vesta iacet placidamque capit secura quietem,
sicut erat, positum caespite fulta caput.
At ruber hortorum custos nymphasque deasque
captat, et errantes fertque refertque pedes.
335 Aspicit et Vestam: dubium nymphamne putarit
an scierit Vestam, scisse sed ipse negat.
Spem capit obscenam furtimque accedere temptat
et fert suspensos corde micante gradus.
Forte senex, quo vectus erat, Silenus asellum
340 liquerat ad ripas lene sonantis aquae.
Ibat ut inciperet longi deus Hellesponti,
intempestivo cum rudit ille sono.
Territa voce gravi surgit dea; convolat omnis
turba, per infestas effugit ille manus.
345 Lampsacus hoc animal solita est mactare Priapo
‘apta’ canens ‘flammis indicis exta damus.’
quem tu, diva, memor de pane monilibus ornas;
cessat opus, vacuae conticuere molae.
Nomine quam pretio celebratior arce Tonantis,
350 dicam Pistoris quid velit ara Iovis.
cincta premebantur trucibus Capitolia Gallis:
fecerat obsidio iam diuturna famem.
Iuppiter, ad solium superis regale vocatis,
‘incipe!’ ait Marti. Protinus ille refert:
355 ‘Scilicet ignotum est, quae sit fortuna meorum,
et dolor hic animi voce querentis eget.
Si tamen ut referam breviter mala iuncta pudori,
exigis, Alpino Roma sub hoste iacet.
Haec est cui fuerat promissa potentia rerum,
360 Iuppiter? hanc terris impositurus eras?
Iamque suburbanos Etruscaque contudit arma,
spes erat in cursu: nunc lare pulsa suo est.
Vidimus ornatos aerata per atria picta
veste triumphales occubuisse senes:
365 vidimus Iliacae transferri pignora Vestae
sede: putant aliquos scilicet esse deos.
At si respicerent qua vos habitatis in arce,
totque domos vestras obsidione premi,
nil opis in cura scirent superesse deorum
370 et data sollicita tura perire manu.
Atque utinam pugnae pateat locus! Arma capessant
et, si non poterunt exsuperare, cadant.
Nunc inopes victus ignavaque fata timentes
monte suo clausos barbara turba premit.’
375 Tunc Venus et lituo pulcher trabeaque Quirinus
Vestaque pro Latio multa locuta suo est.
‘Publica’ respondit ‘cura est pro moenibus istis,’
Iuppiter ‘et poenas Gallia victa dabit.
Tu modo, quae desunt fruges, superesse putentur
380 effice, nec sedes desere, Vesta, tuas.
Quodcumque est solidae Cereris, cava machina frangat,
mollitamque manu duret in igne focus.’
iusserat, et fratris virgo Saturnia iussis
adnuit. Et mediae tempora noctis errant,
385 iam ducibus somnum dederat labor: increpat illos
Iuppiter et sacro, quid velit, ore docet:
‘Surgite, et in medios de summis arcibus hostes
mittite, quam minime mittere voltis, opem!’
Somnus abit, quaeruntque, novis ambagibus acti,
390 tradere quam nolint et iubeantur opem.
Esse Ceres visa est; iaciunt Cerialia dona,
iacta super galeas scutaque longa sonant.
Posse fame vinci spes excidit. Hoste repulso
candida Pistori ponitur ara Iovi.
395 Forte revertebar festis Vestalibus illa,
qua Nova Romano nunc Via iuncta foro est.
Huc pede matronam vidi descendere nudo:
obstipui tacitus sustinuique gradum.
Sensit anus vicina loci, iussumque sedere
400 adloquitur, quatiens voce tremente caput:

“壁爐”因火焰得名,也因它“熱愛”萬物[1]
然而從前它卻在房屋入口處[2]
我猜“門廳”原義是“爐廳”[3],因此,我們
優先祈禱居首的維斯塔女神。
305 古昔,人們習慣共坐於火爐前的長凳,
相信諸神與他們同食同飲;
現在,為古老的瓦庫娜女神[4]舉行聖禮,
大家仍會在壁爐前或坐或立。
舊日風俗的殘餘一直流傳到如今:
310 純凈的盤子盛放女神的供品。
你看,馱着麵包的毛驢身纏花環,
艷麗的花朵將斑駁的石磨遮掩。
從前的農夫在爐膛中唯獨炙烤粗麥
(爐灶女神[5]有自己獨特的祭拜):
315 麵包置於灰燼下,等壁爐將它烘熟,
一些破瓦片在溫暖的地面平鋪。
因此麵包師敬重火爐和火爐的主宰,
轉動石磨的驢子也受到優待。
紅臉的普里阿波斯,你的醜事,提還是
320 不提?故事雖然短,卻很滑稽[6]
頭戴塔形冠冕的庫柏勒女神邀請
永生的諸神一起宴飲歡慶,
薩梯和寓居鄉野的仙女們同樣受了邀,
西勒諾斯也不請自來,湊熱鬧。
325 講述眾神的宴會,既是褻瀆,也無趣:
總之,狂飲一直到黎明才結束。
一些神在幽暗伊達山的谷底胡亂闖蕩,
一些舒展肢體,在柔草上閑躺,
一些嬉戲,一些已入睡,一些手挽手,
330 在綠地上舞蹈,踏着輕快的節奏。
維斯塔躺着,無憂地享受寧靜的睡夢,
她的頭輕輕枕着一片草坪。
可是園丁的紅臉守護神[7]正追逐仙女
和女神,雜亂的腳步踩遍各處。
335 他也在窺視維斯塔:他是否知曉其身份,
我們存疑,不過他矢口否認。
他動了不潔的念頭,試探着偷偷靠近,
躡手躡腳,攜一顆狂跳的心。
碰巧,年老的西勒諾斯將馱他的驢子
340 留在了岸邊,挨着淙淙的小溪。
赫勒斯龐圖斯之神[8]正開始兌現憧憬,
這畜生卻發出不合時宜的嘶鳴。
刺耳的叫聲驚醒了女神,大家飛奔
而來,他僥倖逃出義憤的手陣。
345 蘭普薩科斯[9]總用驢敬拜普里阿波斯,
誦念:“我們燔祭泄密者,它該死。”
女神,你卻感激地用麵包項鏈裝飾它,
活計停止了,空石磨不再吱嘎。
我將告訴你,山巔的“麵包師朱庇特”[10]祭壇
350 是何意,它名聲很大,價值卻有限。
卡皮托曾陷入兇狠高盧人的重重包圍[11]
漫長的封鎖造成可怕的飢餒。
朱庇特將眾神召集到他的王座旁,吩咐
馬爾斯,“講吧。”他立刻如此回復:
355 “你們竟不知我子民遭受怎樣的命運,
我心靈的痛苦竟需要表現為哀吟!
但若非讓我簡述他們的災難和恥辱,
那便是,羅馬已敗給山外的蠻族。
這就是你曾許諾萬國權柄的城市,
360 朱庇特?你真會讓它統治人世?
它已經擊垮鄰國和圖斯坎的軍隊,眼看
希望要實現,卻被逐出了家園。
我們目睹曾享受凱旋的老人們身披
紫袍,倒在青銅大廳的血泊里;
365 我們目睹祭司們轉移維斯塔的聖物[12]
顯然相信,仍有神存在於某處。
可如果他們回望諸君居住的堡壘,
發現眾多的神殿也深陷重圍,
便會知道,信奉神已經不再有回饋,
370 憂懼中獻上的乳香全是白費。
多希望他們能痛快廝殺!讓他們拿起
武器,縱不能勝利,至少可戰死。
可如今,被蠻族的暴民鎖在本城的山上,
他們已斷糧,唯恐在屈辱中滅亡。”
375 於是,維納斯、奎里努斯(權杖和王服
不離身)和維斯塔紛紛為羅馬呼籲。
朱庇特答道,“此城是我們共同的牽掛,
高盧一定會戰敗,遭受懲罰。
不過,維斯塔,你要設法讓他們以為
380 糧食充足,而且你不可離開。
所有未處理的麥粒,都用石磨碾好,
揉成麵糰,再放進爐火烘烤。”
祂如此吩咐,薩圖爾努斯的女兒聽從了
兄長的命令。這時已經是半夜,
385 忙碌整日,將領們已入眠。朱庇特責罵
他們,以神聖的嘴唇告知計劃:
“起來,從堡壘之巔,向敵人陣中投擲
你們最不願放棄的那種物資!”
被奇怪的謎語驚醒,大家睡意頓失,
390 互問受命拋舍的是何種東西。
眾將認為是麵包,便扔掉刻瑞斯的饋贈[13]
它們與頭盔與長盾相撞發聲。
用饑荒絞殺抵抗的希望終破滅。退了敵,
麵包師朱庇特的大理石祭壇便立起。
395 參加完維斯塔慶典,我碰巧經過的地方
如今連接“新道”[14]和羅馬廣場。
我看到一位婦女沿街走來,赤着足,
驚詫中,我默不作聲,頓然停住。
附近的一位老嫗見狀,請我在身旁
400 坐下,搖頭晃腦,顫聲對我講:

[1] 奧維德認為,focus(壁爐)來自動詞fovere(使……溫暖,珍愛)。
[2] 這個猜測不合事實。
[3] 奧維德提出,vestibulum(門廳)一詞來自Vesta。
[4] 瓦庫娜(Vacuna)是閑暇和惰怠女神,很可能是薩賓的一位神。農夫敬拜她,希望一年勞苦之後能得到休息。
[5] 關於爐灶女神,參考本書第二卷第525行的注釋。
[6] 這一段和從本書第一卷第391行開始的故事很相似。
[7] 指普里阿波斯。
[8] 仍指普里阿波斯。
[9] 蘭普薩科斯(Lampsacus)位於達達尼爾海峽東側,以豐饒神普里阿波斯的崇拜而聞名,據說也是他的出生地。
[10] 除了奧維德和基督教作家拉克唐修(Lactantius),沒有古人提及這個名為“麵包師朱庇特”(Iuppiter Pistor)的祭壇。
[11] 指公元前390年高盧人包圍羅馬的事。
[12] 維斯塔聖火和其他聖物被祭司轉移到埃特魯里亞的凱勒(Caere),因為當地居民善待了羅馬人,羅馬後來給了凱勒完全的自由。
[13] 穀神刻瑞斯的饋贈即是麵包。
[14] “新道”(Via Nova)其實非常古老,在羅馬王政時期就建好了。