At focus a flammis et quod fovet omnia dictus;
qui tamen in primis aedibus ante fuit.
Hinc quoque vestibulum dici reor: inde precando
praefamur Vestam, quae loca prima tenet.
305 Ante focos olim scamnis considere longis
mos erat, et mensae credere adesse deos;
nunc quoque, cum fiunt antiquae sacra Vacunae,
ante Vacunales stantque sedentque focos.
Venit in hos annos aliquid de more vetusto:
310 fert missos Vestae pura patella cibos.
Ecce coronatis panis dependet asellis,
et velant scabras florida serta molas.
Sola prius furnis torrebant farra coloni
(et Fornacali sunt sua sacra deae):
315 subpositum cineri panem focus ipse parabat,
strataque erat tepido tegula quassa solo.
Inde focum servat pistor dominamque focorum
et quae pumiceas versat asella molas.
Praeteream referamne tuum, rubicunde Priape,
320 dedecus? Est multi fabula parva ioci.
Turrigera frontem Cybele redimita corona
convocat aeternos ad sua festa deos.
Convocat et satyros et, rustica numina, nymphas;
Silenus, quamvis nemo vocarat, adest.
325 Nec licet et longum est epulas narrare deorum:
in multo nox est pervigilata mero.
Hi temere errabant in opacae vallibus Idae,
pars iacet et molli gramine membra levat,
hi ludunt, hos somnus habet; pars bracchia nectit
330 et viridem celeri ter pede pulsat humum.
Vesta iacet placidamque capit secura quietem,
sicut erat, positum caespite fulta caput.
At ruber hortorum custos nymphasque deasque
captat, et errantes fertque refertque pedes.
335 Aspicit et Vestam: dubium nymphamne putarit
an scierit Vestam, scisse sed ipse negat.
Spem capit obscenam furtimque accedere temptat
et fert suspensos corde micante gradus.
Forte senex, quo vectus erat, Silenus asellum
340 liquerat ad ripas lene sonantis aquae.
Ibat ut inciperet longi deus Hellesponti,
intempestivo cum rudit ille sono.
Territa voce gravi surgit dea; convolat omnis
turba, per infestas effugit ille manus.
345 Lampsacus hoc animal solita est mactare Priapo
‘apta’ canens ‘flammis indicis exta damus.’
quem tu, diva, memor de pane monilibus ornas;
cessat opus, vacuae conticuere molae.
Nomine quam pretio celebratior arce Tonantis,
350 dicam Pistoris quid velit ara Iovis.
cincta premebantur trucibus Capitolia Gallis:
fecerat obsidio iam diuturna famem.
Iuppiter, ad solium superis regale vocatis,
‘incipe!’ ait Marti. Protinus ille refert:
355 ‘Scilicet ignotum est, quae sit fortuna meorum,
et dolor hic animi voce querentis eget.
Si tamen ut referam breviter mala iuncta pudori,
exigis, Alpino Roma sub hoste iacet.
Haec est cui fuerat promissa potentia rerum,
360 Iuppiter? hanc terris impositurus eras?
Iamque suburbanos Etruscaque contudit arma,
spes erat in cursu: nunc lare pulsa suo est.
Vidimus ornatos aerata per atria picta
veste triumphales occubuisse senes:
365 vidimus Iliacae transferri pignora Vestae
sede: putant aliquos scilicet esse deos.
At si respicerent qua vos habitatis in arce,
totque domos vestras obsidione premi,
nil opis in cura scirent superesse deorum
370 et data sollicita tura perire manu.
Atque utinam pugnae pateat locus! Arma capessant
et, si non poterunt exsuperare, cadant.
Nunc inopes victus ignavaque fata timentes
monte suo clausos barbara turba premit.’
375 Tunc Venus et lituo pulcher trabeaque Quirinus
Vestaque pro Latio multa locuta suo est.
‘Publica’ respondit ‘cura est pro moenibus istis,’
Iuppiter ‘et poenas Gallia victa dabit.
Tu modo, quae desunt fruges, superesse putentur
380 effice, nec sedes desere, Vesta, tuas.
Quodcumque est solidae Cereris, cava machina frangat,
mollitamque manu duret in igne focus.’
iusserat, et fratris virgo Saturnia iussis
adnuit. Et mediae tempora noctis errant,
385 iam ducibus somnum dederat labor: increpat illos
Iuppiter et sacro, quid velit, ore docet:
‘Surgite, et in medios de summis arcibus hostes
mittite, quam minime mittere voltis, opem!’
Somnus abit, quaeruntque, novis ambagibus acti,
390 tradere quam nolint et iubeantur opem.
Esse Ceres visa est; iaciunt Cerialia dona,
iacta super galeas scutaque longa sonant.
Posse fame vinci spes excidit. Hoste repulso
candida Pistori ponitur ara Iovi.
395 Forte revertebar festis Vestalibus illa,
qua Nova Romano nunc Via iuncta foro est.
Huc pede matronam vidi descendere nudo:
obstipui tacitus sustinuique gradum.
Sensit anus vicina loci, iussumque sedere
400 adloquitur, quatiens voce tremente caput:
“壁炉”因火焰得名,也因它“热爱”万物[1],
然而从前它却在房屋入口处[2]。
我猜“门厅”原义是“炉厅”[3],因此,我们
优先祈祷居首的维斯塔女神。
305 古昔,人们习惯共坐于火炉前的长凳,
相信诸神与他们同食同饮;
现在,为古老的瓦库娜女神[4]举行圣礼,
大家仍会在壁炉前或坐或立。
旧日风俗的残余一直流传到如今:
310 纯净的盘子盛放女神的供品。
你看,驮着面包的毛驴身缠花环,
艳丽的花朵将斑驳的石磨遮掩。
从前的农夫在炉膛中唯独炙烤粗麦
(炉灶女神[5]有自己独特的祭拜):
315 面包置于灰烬下,等壁炉将它烘熟,
一些破瓦片在温暖的地面平铺。
因此面包师敬重火炉和火炉的主宰,
转动石磨的驴子也受到优待。
红脸的普里阿波斯,你的丑事,提还是
320 不提?故事虽然短,却很滑稽[6]。
头戴塔形冠冕的库柏勒女神邀请
永生的诸神一起宴饮欢庆,
萨梯和寓居乡野的仙女们同样受了邀,
西勒诺斯也不请自来,凑热闹。
325 讲述众神的宴会,既是亵渎,也无趣:
总之,狂饮一直到黎明才结束。
一些神在幽暗伊达山的谷底胡乱闯荡,
一些舒展肢体,在柔草上闲躺,
一些嬉戏,一些已入睡,一些手挽手,
330 在绿地上舞蹈,踏着轻快的节奏。
维斯塔躺着,无忧地享受宁静的睡梦,
她的头轻轻枕着一片草坪。
可是园丁的红脸守护神[7]正追逐仙女
和女神,杂乱的脚步踩遍各处。
335 他也在窥视维斯塔:他是否知晓其身份,
我们存疑,不过他矢口否认。
他动了不洁的念头,试探着偷偷靠近,
蹑手蹑脚,携一颗狂跳的心。
碰巧,年老的西勒诺斯将驮他的驴子
340 留在了岸边,挨着淙淙的小溪。
赫勒斯庞图斯之神[8]正开始兑现憧憬,
这畜生却发出不合时宜的嘶鸣。
刺耳的叫声惊醒了女神,大家飞奔
而来,他侥幸逃出义愤的手阵。
345 兰普萨科斯[9]总用驴敬拜普里阿波斯,
诵念:“我们燔祭泄密者,它该死。”
女神,你却感激地用面包项链装饰它,
活计停止了,空石磨不再吱嘎。
我将告诉你,山巅的“面包师朱庇特”[10]祭坛
350 是何意,它名声很大,价值却有限。
卡皮托曾陷入凶狠高卢人的重重包围[11],
漫长的封锁造成可怕的饥馁。
朱庇特将众神召集到他的王座旁,吩咐
马尔斯,“讲吧。”他立刻如此回复:
355 “你们竟不知我子民遭受怎样的命运,
我心灵的痛苦竟需要表现为哀吟!
但若非让我简述他们的灾难和耻辱,
那便是,罗马已败给山外的蛮族。
这就是你曾许诺万国权柄的城市,
360 朱庇特?你真会让它统治人世?
它已经击垮邻国和图斯坎的军队,眼看
希望要实现,却被逐出了家园。
我们目睹曾享受凯旋的老人们身披
紫袍,倒在青铜大厅的血泊里;
365 我们目睹祭司们转移维斯塔的圣物[12],
显然相信,仍有神存在于某处。
可如果他们回望诸君居住的堡垒,
发现众多的神殿也深陷重围,
便会知道,信奉神已经不再有回馈,
370 忧惧中献上的乳香全是白费。
多希望他们能痛快厮杀!让他们拿起
武器,纵不能胜利,至少可战死。
可如今,被蛮族的暴民锁在本城的山上,
他们已断粮,唯恐在屈辱中灭亡。”
375 于是,维纳斯、奎里努斯(权杖和王服
不离身)和维斯塔纷纷为罗马呼吁。
朱庇特答道,“此城是我们共同的牵挂,
高卢一定会战败,遭受惩罚。
不过,维斯塔,你要设法让他们以为
380 粮食充足,而且你不可离开。
所有未处理的麦粒,都用石磨碾好,
揉成面团,再放进炉火烘烤。”
祂如此吩咐,萨图尔努斯的女儿听从了
兄长的命令。这时已经是半夜,
385 忙碌整日,将领们已入眠。朱庇特责骂
他们,以神圣的嘴唇告知计划:
“起来,从堡垒之巅,向敌人阵中投掷
你们最不愿放弃的那种物资!”
被奇怪的谜语惊醒,大家睡意顿失,
390 互问受命抛舍的是何种东西。
众将认为是面包,便扔掉刻瑞斯的馈赠[13],
它们与头盔与长盾相撞发声。
用饥荒绞杀抵抗的希望终破灭。退了敌,
面包师朱庇特的大理石祭坛便立起。
395 参加完维斯塔庆典,我碰巧经过的地方
如今连接“新道”[14]和罗马广场。
我看到一位妇女沿街走来,赤着足,
惊诧中,我默不作声,顿然停住。
附近的一位老妪见状,请我在身旁
400 坐下,摇头晃脑,颤声对我讲:
[1] 奥维德认为,focus(壁炉)来自动词fovere(使……温暖,珍爱)。
[2] 这个猜测不合事实。
[3] 奥维德提出,vestibulum(门厅)一词来自Vesta。
[4] 瓦库娜(Vacuna)是闲暇和惰怠女神,很可能是萨宾的一位神。农夫敬拜她,希望一年劳苦之后能得到休息。
[5] 关于炉灶女神,参考本书第二卷第525行的注释。
[6] 这一段和从本书第一卷第391行开始的故事很相似。
[7] 指普里阿波斯。
[8] 仍指普里阿波斯。
[9] 兰普萨科斯(Lampsacus)位于达达尼尔海峡东侧,以丰饶神普里阿波斯的崇拜而闻名,据说也是他的出生地。
[10] 除了奥维德和基督教作家拉克唐修(Lactantius),没有古人提及这个名为“面包师朱庇特”(Iuppiter Pistor)的祭坛。
[11] 指公元前390年高卢人包围罗马的事。
[12] 维斯塔圣火和其他圣物被祭司转移到埃特鲁里亚的凯勒(Caere),因为当地居民善待了罗马人,罗马后来给了凯勒完全的自由。
[13] 谷神刻瑞斯的馈赠即是面包。
[14] “新道”(Via Nova)其实非常古老,在罗马王政时期就建好了。