hac sacrata die Tusco Bellona duello
dicitur, et Latio prospera semper adest.
Appius est auctor, Pyrrho qui pace negata
multum animo vidit, lumine captus erat.
205 Prospicit a templo summum brevis area Circum,
est ibi non parvae parva columna notae:
hinc solet hasta manu, belli praenuntia, mitti,
in regem et gentes cum placet arma capi.
Altera pars Circi Custode sub Hercule tuta est:
210 quod deus Euboico carmine munus habet.
Muneris est tempus qui Nonas Lucifer ante est:
si titulum quaeris, Sulla probavit opus.
Quaerebam, Nonas Sanco Fidione referrem,
an tibi, Semo pater; tum mihi Sancus ait:
215 ‘Cuicumque ex istis dederis, ego munus habebo:
nomina terna fero: sic voluere Cures.’
Hunc igitur veteres donarunt aede Sabini
inque Quirinali constituere iugo.
Est mihi (sitque, precor, nostris diuturnior annis)
220 filia, qua felix sospite semper ero.
Hanc ego cum vellem genero dare, tempora taedis
apta requirebam, quaeque cavenda forent:
tum mihi post sacras monstratus Iunius Idus
utilis et nuptis, utilis esse viris,
225 primaque pars huius thalamis aliena reperta est;
nam mihi sic coniunx sancta Dialis ait:
‘donec ab Iliaca placidus purgamina Vesta
detulerit flavis in mare Thybris aquis,
non mihi detonso[1] crinem depectere buxo,
230 non ungues ferro subsecuisse licet,
non tetigisse virum, quamvis Iovis ille sacerdos,
quamvis perpetua sit mihi lege datus.
Tu quoque ne propera: melius tua filia nubet
ignea cum pura Vesta nitebit humo.’
235 Tertia post Nonas removere Lycaona Phoebe
fertur, et a tergo non habet Ursa metum.
Tunc ego me memini ludos in gramine Campi
aspicere et dici, lubrice Thybri, tuos.
Festa dies illis qui lina madentia ducunt,
240 quique tegunt parvis aera recurva cibis.
Mens quoque numen habet. Mentis delubra videmus
vota metu belli, perfide Poene, tui.
Poene, rebellaras, et leto consulis omnes
attoniti Mauras pertimuere manus.
245 Spem metus expulerat, cum Menti vota senatus
suscipit, et melior protinus illa venit.
Aspicit instantes mediis sex lucibus Idus
illa dies qua sunt vota soluta deae.
Vesta, fave! Tibi nunc operata resolvimus ora,
250 ad tua si nobis sacra venire licet.
In prece totus eram: caelestia numina sensi,
laetaque purpurea luce refulsit humus.
Non equidem vidi (valeant mendacia vatum)
te, dea, nec fueras aspicienda viro;
255 sed quae nescieram quorumque errore tenebar
cognita sunt nullo praecipiente mihi.
Dena quater memorant habuisse Parilia Romam,
cum flammae custos aede recepta dea est,
Regis opus placidi, quo non metuentius ullum
260 numinis ingenium terra Sabina tulit.
Quae nunc aere vides, stipula tum tecta videres,
et paries lento vimine textus erat.
Hic locus exiguus, qui sustinet Atria Vestae,
tunc erat intonsi regia magna Numae.
265 Forma tamen templi, quae nunc manet, ante fuisse
dicitur, et formae causa probanda subest.
Vesta eadem est et terra: subest vigil ignis utrique:
significant sedem terra focusque suam.
Terra pilae similis, nullo fulcimine nixa,
270 aere subiecto tam grave pendet onus.
Ipsa volubilitas libratum sustinet orbem,
quique premat partes angulus omnis abest,
cumque sit in media rerum regione locata
ut tangat nullum plusve minusve latus,
275 ni convexa foret, parti vicinior esset,
nec medium terram mundus haberet onus.
Arte Syracosia suspensus in aere clauso
stat globus, immensi parva figura poli,
et quantum a summis, tantum secessit ab imis
280 terra; quod ut fiat forma rotunda facit.
Par facies templi; nullus procurrit in illo
angulus; a pluvio vindicat imbre tholus.
Cur sit virginibus, quaeris, dea culta ministris?
inveniam causas hac quoque parte suas.
285 Ex Ope Iunonem memorant Cereremque creatas
semine Saturni; tertia Vesta fuit;
Utraque nupserunt, ambae peperisse feruntur.
de tribus impatiens restitit una viri.
Quid mirum, virgo si virgine laeta ministra
290 admittit castas ad sua sacra manus?
Nec tu aliud Vestam quam vivam intellege flammam,
nataque de flamma corpora nulla vides.
Iure igitur virgo est, quae semina nulla remittit
nec capit, et comites virginitatis amat.
295 Esse diu stultus Vestae simulacra putavi,
mox didici curvo nulla subesse tholo:
ignis inexstinctus templo celatur in illo,
effigiem nullam Vesta nec ignis habet.
stat vi terra sua: vi stando Vesta vocatur,
300 causaque par Grai nominis esse potest.
[1] detonso=dentosa
傳說圖斯坎戰爭中,神廟獻給貝羅娜[1]
是在今日,她從此庇佑羅馬。
建造者是阿庇烏斯,他雖然目盲,但拒絕
皮洛士求和時,心中卻一片明澈[2]。
205 神廟前面的空地可眺望賽車場的頂部,
那裡有根小石柱,名聲卻卓著[3]:
宣戰的標誌長矛一貫從此處拋出,
當羅馬決定征討國王和外族[4]。
賽車場的另一部分受海格力斯保護,[5]
210 西比爾的預言[6]賜予他這份禮物。
向他敬獻的時間落在回九日的前日,
銘文寫道:“蘇拉認可此神祠。”[7]
我正問回九日屬於桑庫斯、菲迪烏斯[8]
還是塞摩[9],桑庫斯向我解釋:
215 “無論歸於誰,最後都是我享受祭禮:
因為庫瑞斯人[10]給了我三個名字。”
可見,古代薩賓人是為他建造神廟,
在奎里納爾山豎起他的石雕。
我有一位女兒,願她活到我死後,[11]
220 只要她平安,我便幸福無憂。
昔日我為她尋覓夫婿,曾打探何時
適合婚嫁,何時又應當迴避。
他們告訴我,過了神聖的望日,六月
餘下的時間對新娘新郎都適合,
225 但此前半月卻不宜舉辦婚禮。朱庇特
祭司的高貴妻子[12]如此對我說:
“直到平靜的台伯河將維斯塔神廟的污穢
全部用棕黃的水流運進大海,
我都不可以拿起木梳,整理頭髮,
230 也不可以找鐵器修剪指甲,
不可碰丈夫,儘管他貴為朱庇特祭司,
儘管他理當屬於我一生一世。
你也別心急,維斯塔聖火在潔凈地面
閃耀時,你女兒才應該締結姻緣。”
235 據說回九日降臨第三天,狄安娜會趕走[13]
呂卡翁[14],大熊再不用害怕身後。
我記得那時在戰神廣場的草坪上見過
慶典,是以你命名,暢快的台伯河。
這一天是他們的節日:拽起濕淋淋的釣線,
240 小小的魚餌下面藏銅鉤的陰險。
心靈亦是神。因畏懼狡詐布匿人的戰爭,[15]
我族也曾將神祠獻給“心靈”[16]。
布匿人,你重燃戰火,執政官陣亡[17]震撼
羅馬,毛利人[18]之手令全國膽寒。
245 元老院向“心靈”許願時,恐懼已驅逐希望,
但女神對我們立刻變得慈祥[19]。
向她還願的日子與下一個望日之間
相距六天。請滿足我的祈盼,
維斯塔女神!此刻我為你開啟嘴唇,[20]
250 倘若我可以參加你的節慶。
我全然沉浸在禱告里,感覺天神已到場,
歡悅的大地閃耀着紫色的光芒。
並非我已見到你,女神(詩人的謊言,
走開!),凡人也不能窺你真顏,[21]
255 但我的無知已經被清除,錯誤被更正,
雖然沒有任何人指點迷津。
人們說,當守護聖火的女神被迎進神祠,
羅馬的帕里利亞節已慶祝四十次,
神廟是那位和平的國王[22]所建造,薩賓
260 再沒孕育出比他更敬神的靈魂。
如今的青銅屋頂當年或許是茅草,
昔日的牆或許是編織的柳條。
支撐維斯塔廳堂的這片逼仄地面
那時就是長發努瑪王[23]的宮殿,
265 但神廟今天的形狀[24]據說與從前並無
不同,因為它有充分的理據。
維斯塔與大地相同:內部[25]的火焰都不滅,
大地和壁爐都代表各自的處所[26]。
大地猶如一個球,下方無任何依傍,
270 如此的重量懸浮在空氣之上。
旋轉運動本身保持了球體的平衡,
無任何角度壓迫任何部分,
既然它居於世界的中心區域,每個
方向與它的距離都不少不多,
275 倘若它形狀凹陷,必會靠某方更近,
世界也不會以大地為其重心。[27]
來自敘拉古的小球代表巨大的天穹,
技藝讓它懸浮在封閉的空氣中[28]。
大地與天極和天底的距離完全相等,
280 如此的結果要歸因於它的圓形。
神廟的樣貌也相似,它沒有任何稜角,
穹頂保護它免遭暴雨的淋澆。
你問,侍奉女神的為何是貞女祭司?
我也會在此揭開真實的謎底。
285 人們說朱諾和刻瑞斯都是薩圖爾努斯
和奧普斯所生,維斯塔是第三個孩子。
前兩位都有婚姻,傳說也都有後代,
後一位卻堅決抵制男人的求愛。
這有何奇怪,貞女神喜歡貞女祭司,
290 只允許純潔之手觸碰其聖器?
你應明白,維斯塔無非是火的靈命,
而任何形體都不會在火中誕生。
因此,她理當是貞女,不受孕也不分娩,
自然垂青與自己相似的同伴。
295 我長久愚蠢地以為,維斯塔也有雕塑,
後來才知曉穹頂下並無此物,
唯有終年不熄的火焰被神廟掩藏,
維斯塔和火焰都沒有任何形象。
如同大地,維斯塔憑自身的力量站立[29],
300 她的希臘名或許也源於此義[30]。
[1] 貝羅娜(Bellona)是羅馬的女戰神,阿庇烏斯(Appius Claudius Caecus)在公元前296年擊敗埃特魯里亞和薩莫奈聯軍後,向貝羅娜敬獻了一座神廟。參考李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 10.19.17)。
[2] 伊庇魯斯(Epirus)國王皮洛士(Pyrrhus)是羅馬的強敵,曾逼得元老院準備求和,那時阿庇烏斯已經目盲,便讓人將自己抬進元老院,阻止了議員們的怯懦行為。參考普魯塔克《名人傳》(Pyrrhus 18-19)。
[3] 這行的parvae parva是典型的疊敘法(polyptoton),即同源詞以不同形式(尤其是不同格)重複。
[4] 羅馬傳統的宣戰方式是派一位祭司傳令官(fetialis)到國境線上,將一根長矛扔到敵國境內,並發下誓言。在對皮洛士的戰爭中,羅馬俘獲了他的一名士兵,強迫他在貝羅娜神廟前買了一塊地,稱為“敵土”(Ager Hostilis),象徵著敵國領土。以後宣戰時,祭司傳令官就讓長矛飛過神廟前的小石柱,掉進“敵土”中。貝羅娜神廟前的空地通往弗拉明賽車場(Circus Flaminius)。
[5] 209-212行是6月4日(羅馬標記法為C PR. NON. IVN. C)。弗拉明賽車場有海格力斯神廟。
[6] “西比爾的預言”原文是Euboico carmine(歐卑亞的詩歌),因為這位西比爾來自庫邁,庫邁是希臘的歐卑亞人在意大利建立的定居點。
[7] 蘇拉(L. Cornelius Sulla Felix)擔任審查官時“認可”了此神祠,羅馬審查官負責監督神廟等公共建築的建造,建成之後還負責驗收審核。在羅馬諸神中,蘇拉對海格力斯情有獨鍾,參考普魯塔克《名人傳》(Sulla 35.1)。
[8] 213-218行是6月5日(羅馬標記法為D NON. IVN. N)。
[9] 回九日祭祀的這位神有三個名字:桑庫斯(Sancus)、菲迪烏斯(Fidius)、塞摩(Semo)。
[10] 即薩賓人。
[11] 219-234行是6月6日(羅馬標記法為E VIII EID. IVN. N)。“願她活到我死後”是因為古人經常擔心白髮人送走黑髮人。
[12] 朱庇特祭司和妻子須遵守很多奇怪的禁忌。
[13] 235-240行是6月7日(羅馬標記法為F VII EID. IVN. N)。
[14] 準確地說,是呂卡翁的外孫阿卡斯,參考本書第二卷181-190行。
[15] 241-248行是6月8日(羅馬標記法為G VI EID. IVN. N MENTI. IN. CAPIT)。
[16] 在第二次布匿戰爭中,羅馬軍隊於公元前217年在特拉西梅諾湖(Trasimene)慘敗後,遵照西比爾書的指示,向“心靈”(Mens)女神獻上了神廟。
[17] “布匿人”指迦太基名將漢尼拔,“執政官”指在特拉西梅諾湖戰死的C. Flaminius。
[18] “毛利人”泛指迦太基人等北非人。
[19] 影射隨後羅馬國運的轉折,特別是法比烏斯(Q. Fabius Maximus Cunctator)的拖延戰術有效地化解了漢尼拔的威脅。
[20] 249-468行是6月9日(羅馬標記法為H V EID. IVN. N VEST[ALIA])。這天有維斯塔的節慶。
[21] 這兩行詩嚴重威脅到了《歲時記》中所有人與神面談場景的真實性聲明。
[22] 指羅馬第二任國王努瑪,以虔敬著稱。
[23] 早期羅馬人都不理髮,所以拉丁語常用intonsus形容先祖。
[24] 維斯塔神廟是球形。
[25] 原文的subest似乎不應簡單地理解為“在……下面”,也應理解為“在……裡面”,因為不滅的聖火在維斯塔神廟的中央,正如古人認為地球位於宇宙的中央。
[26] 這句話原文比較費解,如此翻譯的理由參考上一則注釋。Frazer(1959)將此行譯為“大地和爐灶都是家的象徵”,孤立地看似乎成立,但與上下文無關,而且不能解釋原詩中sedem(“處所”或“家”)為何要用suam(各自的)修飾。
[27] Postgate(1918)認為,奧維德的這段描述複製了斯多葛派的理論。
[28] 這是敘拉古科學家阿基米德造的太陽系模型,公元前212年羅馬將軍馬凱盧斯攻佔敘拉古後,將它搶到了羅馬。
[29] 奧維德提出,維斯塔(Vesta)的名字是由拉丁文的vi stare合併成的,原義是“靠(自己的)力量站立”。這種解釋是錯誤的,Vesta來自希臘語Hestia(古希臘灶神赫斯提亞,原義是“爐子”)。
[30] 奧維德將希臘語名詞hestia(爐子)和動詞histēmi(站立)的意義弄混了。