奥维德《岁时记》第六卷201-300行

hac sacrata die Tusco Bellona duello
dicitur, et Latio prospera semper adest.
Appius est auctor, Pyrrho qui pace negata
multum animo vidit, lumine captus erat.
205 Prospicit a templo summum brevis area Circum,
est ibi non parvae parva columna notae:
hinc solet hasta manu, belli praenuntia, mitti,
in regem et gentes cum placet arma capi.
Altera pars Circi Custode sub Hercule tuta est:
210 quod deus Euboico carmine munus habet.
Muneris est tempus qui Nonas Lucifer ante est:
si titulum quaeris, Sulla probavit opus.
Quaerebam, Nonas Sanco Fidione referrem,
an tibi, Semo pater; tum mihi Sancus ait:
215 ‘Cuicumque ex istis dederis, ego munus habebo:
nomina terna fero: sic voluere Cures.’
Hunc igitur veteres donarunt aede Sabini
inque Quirinali constituere iugo.
Est mihi (sitque, precor, nostris diuturnior annis)
220 filia, qua felix sospite semper ero.
Hanc ego cum vellem genero dare, tempora taedis
apta requirebam, quaeque cavenda forent:
tum mihi post sacras monstratus Iunius Idus
utilis et nuptis, utilis esse viris,
225 primaque pars huius thalamis aliena reperta est;
nam mihi sic coniunx sancta Dialis ait:
‘donec ab Iliaca placidus purgamina Vesta
detulerit flavis in mare Thybris aquis,
non mihi detonso[1] crinem depectere buxo,
230 non ungues ferro subsecuisse licet,
non tetigisse virum, quamvis Iovis ille sacerdos,
quamvis perpetua sit mihi lege datus.
Tu quoque ne propera: melius tua filia nubet
ignea cum pura Vesta nitebit humo.’
235 Tertia post Nonas removere Lycaona Phoebe
fertur, et a tergo non habet Ursa metum.
Tunc ego me memini ludos in gramine Campi
aspicere et dici, lubrice Thybri, tuos.
Festa dies illis qui lina madentia ducunt,
240 quique tegunt parvis aera recurva cibis.
Mens quoque numen habet. Mentis delubra videmus
vota metu belli, perfide Poene, tui.
Poene, rebellaras, et leto consulis omnes
attoniti Mauras pertimuere manus.
245 Spem metus expulerat, cum Menti vota senatus
suscipit, et melior protinus illa venit.
Aspicit instantes mediis sex lucibus Idus
illa dies qua sunt vota soluta deae.
Vesta, fave! Tibi nunc operata resolvimus ora,
250 ad tua si nobis sacra venire licet.
In prece totus eram: caelestia numina sensi,
laetaque purpurea luce refulsit humus.
Non equidem vidi (valeant mendacia vatum)
te, dea, nec fueras aspicienda viro;
255 sed quae nescieram quorumque errore tenebar
cognita sunt nullo praecipiente mihi.
Dena quater memorant habuisse Parilia Romam,
cum flammae custos aede recepta dea est,
Regis opus placidi, quo non metuentius ullum
260 numinis ingenium terra Sabina tulit.
Quae nunc aere vides, stipula tum tecta videres,
et paries lento vimine textus erat.
Hic locus exiguus, qui sustinet Atria Vestae,
tunc erat intonsi regia magna Numae.
265 Forma tamen templi, quae nunc manet, ante fuisse
dicitur, et formae causa probanda subest.
Vesta eadem est et terra: subest vigil ignis utrique:
significant sedem terra focusque suam.
Terra pilae similis, nullo fulcimine nixa,
270 aere subiecto tam grave pendet onus.
Ipsa volubilitas libratum sustinet orbem,
quique premat partes angulus omnis abest,
cumque sit in media rerum regione locata
ut tangat nullum plusve minusve latus,
275 ni convexa foret, parti vicinior esset,
nec medium terram mundus haberet onus.
Arte Syracosia suspensus in aere clauso
stat globus, immensi parva figura poli,
et quantum a summis, tantum secessit ab imis
280 terra; quod ut fiat forma rotunda facit.
Par facies templi; nullus procurrit in illo
angulus; a pluvio vindicat imbre tholus.
Cur sit virginibus, quaeris, dea culta ministris?
inveniam causas hac quoque parte suas.
285 Ex Ope Iunonem memorant Cereremque creatas
semine Saturni; tertia Vesta fuit;
Utraque nupserunt, ambae peperisse feruntur.
de tribus impatiens restitit una viri.
Quid mirum, virgo si virgine laeta ministra
290 admittit castas ad sua sacra manus?
Nec tu aliud Vestam quam vivam intellege flammam,
nataque de flamma corpora nulla vides.
Iure igitur virgo est, quae semina nulla remittit
nec capit, et comites virginitatis amat.
295 Esse diu stultus Vestae simulacra putavi,
mox didici curvo nulla subesse tholo:
ignis inexstinctus templo celatur in illo,
effigiem nullam Vesta nec ignis habet.
stat vi terra sua: vi stando Vesta vocatur,
300 causaque par Grai nominis esse potest.

[1] detonso=dentosa

传说图斯坎战争中,神庙献给贝罗娜[1]
是在今日,她从此庇佑罗马。
建造者是阿庇乌斯,他虽然目盲,但拒绝
皮洛士求和时,心中却一片明澈[2]
205 神庙前面的空地可眺望赛车场的顶部,
那里有根小石柱,名声却卓著[3]
宣战的标志长矛一贯从此处抛出,
当罗马决定征讨国王和外族[4]
赛车场的另一部分受海格力斯保护,[5]
210 西比尔的预言[6]赐予他这份礼物。
向他敬献的时间落在回九日的前日,
铭文写道:“苏拉认可此神祠。”[7]
我正问回九日属于桑库斯、菲迪乌斯[8]
还是塞摩[9],桑库斯向我解释:
215 “无论归于谁,最后都是我享受祭礼:
因为库瑞斯人[10]给了我三个名字。”
可见,古代萨宾人是为他建造神庙,
在奎里纳尔山竖起他的石雕。
我有一位女儿,愿她活到我死后,[11]
220 只要她平安,我便幸福无忧。
昔日我为她寻觅夫婿,曾打探何时
适合婚嫁,何时又应当回避。
他们告诉我,过了神圣的望日,六月
余下的时间对新娘新郎都适合,
225 但此前半月却不宜举办婚礼。朱庇特
祭司的高贵妻子[12]如此对我说:
“直到平静的台伯河将维斯塔神庙的污秽
全部用棕黄的水流运进大海,
我都不可以拿起木梳,整理头发,
230 也不可以找铁器修剪指甲,
不可碰丈夫,尽管他贵为朱庇特祭司,
尽管他理当属于我一生一世。
你也别心急,维斯塔圣火在洁净地面
闪耀时,你女儿才应该缔结姻缘。”
235 据说回九日降临第三天,狄安娜会赶走[13]
吕卡翁[14],大熊再不用害怕身后。
我记得那时在战神广场的草坪上见过
庆典,是以你命名,畅快的台伯河。
这一天是他们的节日:拽起湿淋淋的钓线,
240 小小的鱼饵下面藏铜钩的阴险。
心灵亦是神。因畏惧狡诈布匿人的战争,[15]
我族也曾将神祠献给“心灵”[16]
布匿人,你重燃战火,执政官阵亡[17]震撼
罗马,毛利人[18]之手令全国胆寒。
245 元老院向“心灵”许愿时,恐惧已驱逐希望,
但女神对我们立刻变得慈祥[19]
向她还愿的日子与下一个望日之间
相距六天。请满足我的祈盼,
维斯塔女神!此刻我为你开启嘴唇,[20]
250 倘若我可以参加你的节庆。
我全然沉浸在祷告里,感觉天神已到场,
欢悦的大地闪耀着紫色的光芒。
并非我已见到你,女神(诗人的谎言,
走开!),凡人也不能窥你真颜,[21]
255 但我的无知已经被清除,错误被更正,
虽然没有任何人指点迷津。
人们说,当守护圣火的女神被迎进神祠,
罗马的帕里利亚节已庆祝四十次,
神庙是那位和平的国王[22]所建造,萨宾
260 再没孕育出比他更敬神的灵魂。
如今的青铜屋顶当年或许是茅草,
昔日的墙或许是编织的柳条。
支撑维斯塔厅堂的这片逼仄地面
那时就是长发努玛王[23]的宫殿,
265 但神庙今天的形状[24]据说与从前并无
不同,因为它有充分的理据。
维斯塔与大地相同:内部[25]的火焰都不灭,
大地和壁炉都代表各自的处所[26]
大地犹如一个球,下方无任何依傍,
270 如此的重量悬浮在空气之上。
旋转运动本身保持了球体的平衡,
无任何角度压迫任何部分,
既然它居于世界的中心区域,每个
方向与它的距离都不少不多,
275 倘若它形状凹陷,必会靠某方更近,
世界也不会以大地为其重心。[27]
来自叙拉古的小球代表巨大的天穹,
技艺让它悬浮在封闭的空气中[28]
大地与天极和天底的距离完全相等,
280 如此的结果要归因于它的圆形。
神庙的样貌也相似,它没有任何棱角,
穹顶保护它免遭暴雨的淋浇。
你问,侍奉女神的为何是贞女祭司?
我也会在此揭开真实的谜底。
285 人们说朱诺和刻瑞斯都是萨图尔努斯
和奥普斯所生,维斯塔是第三个孩子。
前两位都有婚姻,传说也都有后代,
后一位却坚决抵制男人的求爱。
这有何奇怪,贞女神喜欢贞女祭司,
290 只允许纯洁之手触碰其圣器?
你应明白,维斯塔无非是火的灵命,
而任何形体都不会在火中诞生。
因此,她理当是贞女,不受孕也不分娩,
自然垂青与自己相似的同伴。
295 我长久愚蠢地以为,维斯塔也有雕塑,
后来才知晓穹顶下并无此物,
唯有终年不熄的火焰被神庙掩藏,
维斯塔和火焰都没有任何形象。
如同大地,维斯塔凭自身的力量站立[29]
300 她的希腊名或许也源于此义[30]

[1] 贝罗娜(Bellona)是罗马的女战神,阿庇乌斯(Appius Claudius Caecus)在公元前296年击败埃特鲁里亚和萨莫奈联军后,向贝罗娜敬献了一座神庙。参考李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 10.19.17)。
[2] 伊庇鲁斯(Epirus)国王皮洛士(Pyrrhus)是罗马的强敌,曾逼得元老院准备求和,那时阿庇乌斯已经目盲,便让人将自己抬进元老院,阻止了议员们的怯懦行为。参考普鲁塔克《名人传》(Pyrrhus 18-19)。
[3] 这行的parvae parva是典型的叠叙法(polyptoton),即同源词以不同形式(尤其是不同格)重复。
[4] 罗马传统的宣战方式是派一位祭司传令官(fetialis)到国境线上,将一根长矛扔到敌国境内,并发下誓言。在对皮洛士的战争中,罗马俘获了他的一名士兵,强迫他在贝罗娜神庙前买了一块地,称为“敌土”(Ager Hostilis),象征着敌国领土。以后宣战时,祭司传令官就让长矛飞过神庙前的小石柱,掉进“敌土”中。贝罗娜神庙前的空地通往弗拉明赛车场(Circus Flaminius)。
[5] 209-212行是6月4日(罗马标记法为C PR. NON. IVN. C)。弗拉明赛车场有海格力斯神庙。
[6] “西比尔的预言”原文是Euboico carmine(欧卑亚的诗歌),因为这位西比尔来自库迈,库迈是希腊的欧卑亚人在意大利建立的定居点。
[7] 苏拉(L. Cornelius Sulla Felix)担任审查官时“认可”了此神祠,罗马审查官负责监督神庙等公共建筑的建造,建成之后还负责验收审核。在罗马诸神中,苏拉对海格力斯情有独钟,参考普鲁塔克《名人传》(Sulla 35.1)。
[8] 213-218行是6月5日(罗马标记法为D NON. IVN. N)。
[9] 回九日祭祀的这位神有三个名字:桑库斯(Sancus)、菲迪乌斯(Fidius)、塞摩(Semo)。
[10] 即萨宾人。
[11] 219-234行是6月6日(罗马标记法为E VIII EID. IVN. N)。“愿她活到我死后”是因为古人经常担心白发人送走黑发人。
[12] 朱庇特祭司和妻子须遵守很多奇怪的禁忌。
[13] 235-240行是6月7日(罗马标记法为F VII EID. IVN. N)。
[14] 准确地说,是吕卡翁的外孙阿卡斯,参考本书第二卷181-190行。
[15] 241-248行是6月8日(罗马标记法为G VI EID. IVN. N MENTI. IN. CAPIT)。
[16] 在第二次布匿战争中,罗马军队于公元前217年在特拉西梅诺湖(Trasimene)惨败后,遵照西比尔书的指示,向“心灵”(Mens)女神献上了神庙。
[17] “布匿人”指迦太基名将汉尼拔,“执政官”指在特拉西梅诺湖战死的C. Flaminius。
[18] “毛利人”泛指迦太基人等北非人。
[19] 影射随后罗马国运的转折,特别是法比乌斯(Q. Fabius Maximus Cunctator)的拖延战术有效地化解了汉尼拔的威胁。
[20] 249-468行是6月9日(罗马标记法为H V EID. IVN. N VEST[ALIA])。这天有维斯塔的节庆。
[21] 这两行诗严重威胁到了《岁时记》中所有人与神面谈场景的真实性声明。
[22] 指罗马第二任国王努玛,以虔敬著称。
[23] 早期罗马人都不理发,所以拉丁语常用intonsus形容先祖。
[24] 维斯塔神庙是球形。
[25] 原文的subest似乎不应简单地理解为“在……下面”,也应理解为“在……里面”,因为不灭的圣火在维斯塔神庙的中央,正如古人认为地球位于宇宙的中央。
[26] 这句话原文比较费解,如此翻译的理由参考上一则注释。Frazer(1959)将此行译为“大地和炉灶都是家的象征”,孤立地看似乎成立,但与上下文无关,而且不能解释原诗中sedem(“处所”或“家”)为何要用suam(各自的)修饰。
[27] Postgate(1918)认为,奥维德的这段描述复制了斯多葛派的理论。
[28] 这是叙拉古科学家阿基米德造的太阳系模型,公元前212年罗马将军马凯卢斯攻占叙拉古后,将它抢到了罗马。
[29] 奥维德提出,维斯塔(Vesta)的名字是由拉丁文的vi stare合并成的,原义是“靠(自己的)力量站立”。这种解释是错误的,Vesta来自希腊语Hestia(古希腊灶神赫斯提亚,原义是“炉子”)。
[30] 奥维德将希腊语名词hestia(炉子)和动词histēmi(站立)的意义弄混了。