Prima dies tibi, Carna, datur. Dea cardinis haec est:
numine clausa aperit, claudit aperta suo.
Unde datas habeat vires, obscurior aevo
Fama, sed e nostro carmine certus eris.
105 Adiacet antiquus Tiberino lucus Helerni[1]:
pontifices illuc nunc quoque sacra ferunt.
Inde sata est nymphe (Cranen[2] dixere priores)
nequiquam multis saepe petita procis.
Rura sequi iaculisque feras agitare solebat
110 nodosasque cava tendere valle plagas.
Non habuit pharetram, Phoebi tamen esse sororem
credebant; nec erat, Phoebe, pudenda tibi.
Huic aliquis iuvenum dixisset amantia verba,
reddebat tales protinus illa sonos:
115 ‘Haec loca lucis habent nimis et cum luce pudoris:
si secreta magis ducis in antra, sequor.’
Credulus ante ut iit, frutices haec nacta resistit
et latet et nullo est invenienda modo.
Viderat hanc Ianus visaeque cupidine captus
120 ad duram verbis mollibus usus erat.
Nympha iubet quaeri de more remotius antrum
utque comes sequitur, destituitque ducem.
Stulta! videt Ianus quae post sua terga gerantur:
nil agis, et latebras respicit ille tuas.
125 Nil agis, en! dixi: nam te sub rupe latentem
occupat amplexu speque potitus ait:
‘Ius pro concubitu nostro tibi cardinis esto:
hoc pretium positae virginitatis habe.’
Sic fatus spinam, qua tristes pellere posset
130 a foribus noxas (haec erat alba), dedit.
Sunt avidae volucres, non quae Phineia mensis
guttura fraudabant, sed genus inde trahunt:
Grande caput, stantes oculi, rostra apta rapinis,
canities pennis, unguibus hamus inest;
135 Nocte volant puerosque petunt nutricis egentes
et vitiant cunis corpora rapta suis.
Carpere dicuntur lactentia viscera rostris
et plenum poto sanguine guttur habent.
Est illis strigibus nomen; sed nominis huius
140 causa, quod horrenda stridere nocte solent.
Sive igitur nascuntur aves, seu carmine fiunt
neniaque in volucres Marsa figurat anus,
in thalamos venere Procae. Proca natus in illis
praeda recens avium quinque diebus erat,
145 pectoraque exsorbent avidis infantia linguis;
at puer infelix vagit opemque petit.
Territa voce sui nutrix accurrit alumni
et rigido sectas invenit ungue genas.
Quid faceret? Color oris erat qui frondibus olim
150 esse solet seris, quas nova laesit hiems.
Pervenit ad Cranaen et rem docet. Illa ‘timorem
pone: tuus sospes’ dixit ‘alumnus erit.’
Venerat ad cunas: flebant materque paterque:
‘sistite vos lacrimas, ipsa medebor’ ait.
155 Protinus arbutea postes ter in ordine tangit
fronde, ter arbutea limina fronde notat;
spargit aquis aditus (et aquae medicamen habebant)
extaque de porca cruda bimenstre tenet;
atque ita ‘noctis aves, extis puerilibus’ inquit
160 ‘Parcite: pro parvo victima parva cadit.
Cor pro corde, precor, pro fibris sumite fibras.
Hanc animam vobis pro meliore damus.’
Sic ubi libavit, prosecta sub aethere ponit,
quique adsint sacris respicere illa vetat;
165 virgaque Ianalis de spina subditur alba,
qua lumen thalamis parva fenestra dabat.
Post illud nec aves cunas violasse feruntur,
et rediit puero, qui fuit ante, color.
Pinguia cur illis gustentur larda Kalendis,
170 mixtaque cum calido sit faba farre, rogas?
Prisca dea est, aliturque cibis, quibus ante solebat,
nec petit adscitas luxuriosa dapes.
Piscis adhuc illi populo sine fraude natabat,
ostreaque in conchis tuta fuere suis.
175 Nec Latium norat quam praebet Ionia dives
nec quae Pygmaeo sanguine gaudet avis;
et praeter pennas nihil in pavone placebat,
nec tellus captas miserat ante feras.
Sus erat in pretio, caesa sue festa colebant;
180 terra fabas tantum duraque farra dabat.
Quae duo mixta simul sextis quicumque Kalendis
ederit, huic laedi viscera posse negant.
Arce quoque in summa Iunoni templa Monetae
ex voto memorant facta, Camille, tuo:
185 ante domus Manli fuerat, qui Gallica quondam
a Capitolino reppulit arma Iove.
Quam bene, di magni, pugna cecidisset in illa
defensor solii, Iuppiter alte, tui!
Vixit, ut occideret damnatus crimine regni:
190 hunc illi titulum longa senecta dabat.
Lux eadem Marti festa est, quem prospicit extra
adpositum Tectae porta Capena Viae.
Te quoque, Tempestas, meritam delubra fatemur,
cum paene est Corsis obruta classis aquis.
195 Haec hominum monimenta patent. Si quaeritis astra,
tunc oritur magni praepes adunca Iovis.
Postera lux Hyadas, Taurinae cornua frontis,
evocat, et multa terra madescit aqua.
Mane ubi bis fuerit Phoebusque iteraverit ortus
200 factaque erit posito rore bis uda seges,
[1] Helerni =Elerni= Alerni
[2] Cranen= Cranaen= Grannen=Granen=Gramen=Ganien
第一天属于卡尔娜,她是掌户枢的女神,[1]
所有的开启和关闭皆是她职分。
她如何获此力量,传说已经随岁月
变模糊,但我将用诗为你解惑。
105 台伯河附近有一处古老的圣林[2],今日
祭司们仍会将法器带往那里。
一位仙女生于此(古人称她为克拉涅[3]),
许多男子追求她,却没有结果。
她喜欢在野外浪游,用投枪追逐野物,
110 张开诱捕的猎网,在空旷的山谷。
她没有箭囊,人们却相信她是福玻斯
之妹,太阳神也不会以她为耻。
如果哪位年轻人向她说爱慕的蜜语,
她立刻用下面的话作为答复:
115 “此地太明亮,明亮我就会感觉羞愧,
你若去幽僻的岩洞,我必跟随。”
轻信者走在前面,她却一到达丛林
便止步藏身,再也寻不见踪影。
雅努斯曾见她,她的美让他念念不忘,
120 神试图用甜言感化她铁石心肠。
仙女和平素一样,让他找隐秘的洞穴,
她仍假意跟随,却抛下领路者。
傻瓜!雅努斯已看见背后表演的伎俩[4],
别费力,他目睹你在何处躲藏。
125 我说过没用,瞧!岩石下藏身的你
已然被抱住,他满足心愿后发誓:
“因为我们的欢爱,你将掌户枢之权,
拿去吧,这是你失去童贞的价钱。”
说完他送上一根白色的荆棘,依赖
130 它之力,她可将灾祸拒于门外。
有一种贪婪的猛禽,并非偷走菲纽斯
食物的鸟身女妖[5],却是其后裔:
头巨大,目光锐利,嘴喙天生善劫掠,
翅膀灰白,爪子的弯钩如铁;
135 暗夜里飞出,专觅无乳母看护的婴孩,
从摇篮中叼走身体,肆意残害。
传说它们会用嘴撕扯稚子的内脏,
喉咙因为饮下的鲜血而鼓胀。
人们称其为鸣枭[6],它们的这个名称
140 盖源于夜里令人怵惕的哀鸣。
无论是自然所生,抑或是巫术所造
(马尔西咒语将老妇变成禽鸟)[7],
总之它们飞进了普洛卡[8]的卧室,他诞出
才五天,就沦为它们的新鲜猎物。
145 众枭急切的舌头吮吸着婴儿的胸脯,
男孩痛苦的尖叫招来了援助。
乳母被稚子的声音惊吓,赶紧冲来,
发现他双颊已被利爪撕开。
她该怎么办?他的脸色像冬日初至
150 树上残留的那些被击伤的叶子。
她找到克拉涅,告知实情。仙女说,“不必
恐惧,你的孩子必平安无事。”
她来到摇篮边,婴儿的父母都在哀哭,
“收起眼泪,”她喊道,“我自有法术!”
155 她立刻用杨梅叶子三次触碰门柱,
又三次用杨梅叶子拂过门槛处,
在入口洒上水(但水里添了一种秘方),
手持一头两月乳猪的内脏,
念念有词:“夜禽们,放过这男孩的脏腑,
160 为替换稚子,稚嫩的祭物已死去,
请你们享用,以肝换肝,以心换心,
我们献上这生命,换更好的生命。”
如此祷告完,她切碎牺牲,置于旷野间,
禁止参加祭礼的众人回头看。
165 而且,在卧室透进光亮的那扇小窗旁,
放着雅努斯白荆棘制成的手杖。
人们说,从此再没有袭扰摇篮的恶鸟,
婴孩也恢复了从前健康的色调。
你问,多脂的培根肉为何在朔日品尝,
170 大豆为何要混合烫嘴的粗粮?
卡尔娜是古昔的女神,仍习惯从前的食物,
她不喜奢侈,将异国的珍馐追逐。
那时,鱼自在游泳,没人诱捕它们,
牡蛎也无忧无虑在贝壳里栖身;
175 罗马也不知富饶的伊奥尼亚有何
飞禽,何种鸟喜好侏儒族的血[9];
那时,孔雀仅仅靠羽毛将他们引诱[10],
大地也还未送来捕获的野兽。
猪肉受珍视,人们以杀猪庆祝节日,
180 田野只出产大豆和粗粝的麦子。
传说,谁若在六月的朔日混食这两样
东西,就会有百毒不侵的内脏。
他们还说,峰顶的朱诺·莫奈塔神庙,
是因为卡米卢斯的诺言而建造[11]。
185 它原是曼尼乌斯的宅邸,此人曾击溃
侵犯朱庇特圣山的高卢军队[12]。
诸神啊,他若在那场大战中捐躯,反能
永保朱庇特王座捍卫者的美名;
他却没阵亡,最终因企图独裁的指控
190 被处决,耻辱长存于漫漫岁月中[13]。
同一天也是马尔斯的节庆,卡丕纳城门
看见其神像在郊外拱廊里安身[14]。
风暴神,我们说,科西嘉巨浪险些灭亡
罗马舰队时,为你造神祠太应当[15]。
195 此等人类纪念物一目了然。若探寻
星辰,你可见神王弯爪的雄鹰[16]。
翌日会唤来毕星团,它在金牛的前额[17]
做犄角,大地湿漉漉,淫雨难歇。
当早晨两度来临,福玻斯两度升起,[18]
200 庄稼两度被凝结的露水浸湿,
[1] 101-196行是6月1日(罗马标记法为H KAL. IVN. N),这天是卡尔娜节(Carnaria)。驱逐塔克文家族之后,布鲁图斯(L. Iunius Brutus)在当年的6月1日敬献了一座卡尔娜神祠。“卡尔娜”(Carna)很可能源自拉丁语名词caro(肉体,属格carnis),所以墨高庇说,卡尔娜是保护人体脏腑的神。奥维德则认为这个名字来自cardo(户枢),这种变化在词源学上难以成立。但奥古斯丁(De Doctrina Christiana 4.8)称这位女神为Cardea,如果是这样拼写,那么奥维德的说法就合乎情理。
[2] 这处圣林叫赫勒尔努斯(Helernus)。
[3] 在所有西方古代作家中,只有奥维德提到过克拉涅(Crane),所以这个故事极可能是他杜撰。
[4] 因为雅努斯是双面神。
[5] 菲纽斯(Phineus)的两个儿子都是前妻所生,在后妻的欺骗下,他弄瞎了他们的眼睛。为了惩罚他,朱诺派出鸟身女妖哈耳庇埃(Harpyiae)去污染他的食物。
[6] 鸣枭(strix)的名字来自希腊语动词strizō(尖叫),根据奥维德的描述,它们非常像吸血蝙蝠(vespertilio vampyrus)。
[7] 马尔西人(Marsi)是意大利一个擅长巫术的部落,传说他们是喀耳刻儿子马尔索斯(Marsus)的后代。
[8] 普洛卡(Proca)是罗马建国前长白城的一位国王。
[9] 伊奥尼亚的松鸡是罗马人心目中的美味,参考贺拉斯《长短句集》(Epodes)第二首第54行。侏儒族(Pygmaei)传说生活在北非,身长一呎半,经常与鹤争斗,参考《伊利亚特》(Iliad 3.3)。
[10] 孔雀是罗马人喜爱吃的贵重食物,参考贺拉斯《闲谈集》(Sermones 2.2.26-30)。
[11] 参考本书第一卷637-642行。在拉丁语中,莫奈塔(Moneta)的名字也用来翻译希腊神话中的记忆女神(Mnemosyne,缪斯之母)。
[12] 公元前390年,高卢人攻陷罗马,曼尼乌斯(M. Manius)率军驻守最后的堡垒卡皮托山,成功击退敌人,获得了“卡皮托”(Capitolinus)的名号。
[13] 曼尼乌斯因为脾气火爆,深为元老院所不喜,贵族们最后以觊觎独裁权力的罪名处决了他,将他从著名的塔尔皮亚岩扔下。
[14] 高卢战争期间,昆克提乌斯(T. Quinctius)于公元前388年6月1日在卡丕纳城门附近敬献了一座马尔斯神祠,参考李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 6.5.8)。
[15] 公元前259年,西庇阿(L. Cornelius Scipio)将迦太基人从科西嘉击退后,为“风暴神”(Tempestas)建了一座神庙。
[16] 指天鹰座(Aquila)。
[17] 197-198行是6月2日(罗马标记法为A IV NON. IVN. F)。
[18] 199-208行是6月3日(罗马标记法为B III NON. IVN. C)。